Brahma Purana· Brahma Purāṇa
152
अध्याय 152 / 246

Adhyaya 152

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५२

श्लोक 1

नन्दीतटम् इति ख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद

nandītaṭam iti khyātaṃ tīrthaṃ vedavido viduḥ tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada

हिन्दी अर्थ

जिनका हृदय विदीर्ण हो चुका है, वे कौन-सा

English

After causing the abortion of the foetuses the wives of sages went home. On seeing their deformed bodies the sages said:

अध्याय १५२

श्लोक 2

अत्रिपुत्रो महातेजाश् चन्द्रमा इति विश्रुतः सर्वान् वेदांश् च विधिवद् धनुर्वेदं यथाविधि

atriputro mahātejāś candramā iti viśrutaḥ sarvān vedāṃś ca vidhivad dhanurvedaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

महापापीको क्षमा करें। साधु पुरुष अपराधीपर भी कठोरता नहीं दिखाते।'

English

"You may go. You may go quickly. It is not proper for women to be licentious." After saying this their husbands cast them off.

अध्याय १५२

श्लोक 3

अधीत्य जीवात् सर्वाश् च विद्याश् चान्या महामते गुरुपूजां करोमीति जीवम् आह स चन्द्रमाः बृहस्पतिस् तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्वितः

adhītya jīvāt sarvāś ca vidyāś cānyā mahāmate gurupūjāṃ karomīti jīvam āha sa candramāḥ bṛhaspatis tadā prāha candraṃ śiṣyaṃ mudānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले--इन्द्र तूने स्त्रीको योनिमें आसक्त होकर यह पापकर्म किया है, अत: तेरे शरीरमें योनिके सहस्रों चिह्न हो जायेगे।

English

"Having studied all the other sciences too, from Jiva, I (Moon) shall do honour to the teacher," Chandra told Jiva (Brihaspati). Then Brihaspati, joyful, said to his pupil the Moon:

अध्याय १५२

श्लोक 4

मम प्रिया तु जानीते तारा रतिसमप्रभा

mama priyā tu jānīte tārā ratisamaprabhā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मुनिने अहल्यासे भी कुपित होकर कहा--'तू सूखी नदी हो जा।'

English

"My beloved Tara, radiant like Rati, knows (the subject)."

अध्याय १५२

श्लोक 5

प्रष्टुं तां च तदा प्रायाद् अन्तर् वेश्म स चन्द्रमाः तारां तारामुखीं दृष्ट्वा जगृहे तां करेण सः

praṣṭuṃ tāṃ ca tadā prāyād antar veśma sa candramāḥ tārāṃ tārāmukhīṃ dṛṣṭvā jagṛhe tāṃ kareṇa saḥ

हिन्दी अर्थ

अहल्या बोली--भगवन्! जो पापिनी स्त्रियाँ मनसे भी दूसरे पुरुषकी कामना करती हैं, वे तथा उनके समस्त पूर्वज भी अक्षय नरकोंमें पड़ते हैं। आप कृपा करके मेरी बातोंपर ध्यान दें। यह

English

To ask her, the Moon then went inside the house; seeing Tara, moon-faced, he seized her by the hand.

अध्याय १५२

श्लोक 6

स्ववेश्म प्रति तां लोभाद् बलाद् आकर्षयत् तदा तावद् धैर्यनिधिर् ज्ञानी मतिमान् विजितेन्द्रियः

svaveśma prati tāṃ lobhād balād ākarṣayat tadā tāvad dhairyanidhir jñānī matimān vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्र आपका रूप धारण करके मेरे पास आया था। ये सब लोग इस बातके साक्षी हैं।

English

Out of greed he dragged her by force to his own house. The wise, intelligent, sense-conquering treasure of steadiness remains so only

अध्याय १५२

श्लोक 7

यावन् न कामिनीनेत्रवागुराभिर् निबध्यते विशेषतो रहःसंस्थां कामिनीम् आयतेक्षणाम्

yāvan na kāminīnetravāgurābhir nibadhyate viśeṣato rahaḥsaṃsthāṃ kāminīm āyatekṣaṇām

हिन्दी अर्थ

रक्षकोंने कहा--' ऐसी ही बात है। अहल्या ठीक कहती हैं।' मुनिने भी ध्यानके द्वारा सच्ची बातको जान लिया और शान्त होकर अपनी पतिव्रता पल्रीसे कहा-' कल्याणी! नदी होनेपर

English

until bound by the aguru-fragrance of women's eyes and speech; and especially on seeing a woman, long-eyed, alone —

अध्याय १५२

श्लोक 8

विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् अत एवान्यपुरुषदर्शनं न कदाचन

vilokya na mano yāti kasya kāmeṣu vaśyatām ata evānyapuruṣadarśanaṃ na kadācana

हिन्दी अर्थ

जब तुम सरिताओंमें श्रेष्ठ गौतमी गङ्गासे मिलोगी, उस समय पुनः अपने स्वरूपको प्राप्त कर

English

whose mind does not come under the sway of desires? Hence one should never look at another man's (wife).

अध्याय १५२

श्लोक 9

कुलवध्वा रहः कार्यं भीतया शीलविप्लुतेः विज्ञाय तत् परिजनात् सहसोत्थाय निर्गतः

kulavadhvā rahaḥ kāryaṃ bhītayā śīlavipluteḥ vijñāya tat parijanāt sahasotthāya nirgataḥ

हिन्दी अर्थ

FET ।/ लोगी।' महर्षिका वचन सुनकर पतिव्रता अहल्याने

English

A family wife, afraid of loss of virtue, must act in secret; knowing it from his attendants, he rose suddenly and went out.

अध्याय १५२

श्लोक 10

दृष्ट्वा तद् दुष्कृतं कर्म बृहस्पतिर् उदारधीः शशाप कोपाच् चाक्षिप्य वाग्भिर् विप्रियकारिभिः

dṛṣṭvā tad duṣkṛtaṃ karma bṛhaspatir udāradhīḥ śaśāpa kopāc cākṣipya vāgbhir vipriyakāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

वैसा ही किया। गौतमी गङ्ासे मिलनेपर पुनः उसका वही स्वरूप हो गया, जेसा मैंने बनाया था। तत्पश्चात् देवराज इन्द्रने हाथ जोड़कर महर्षि गौतमसे कहा--' मुनिश्रेष्ठ! अपने घरपर आये हुए

English

Seeing that wicked act, Brihaspati of noble mind cursed him in anger, taunting him with unpleasant words.

अध्याय १५२

श्लोक 11

पराभिभूताम् आलोक्य कान्तां कः सोढुम् ईश्वरः युयुधे तेन जीवो ऽपि देवश् चन्द्रमसा रुषा

parābhibhūtām ālokya kāntāṃ kaḥ soḍhum īśvaraḥ yuyudhe tena jīvo 'pi devaś candramasā ruṣā

हिन्दी अर्थ

मुझ पापिष्ठको रक्षा कोजिये।' यों कहकर इन्द्र उनके चरणोंमें गिर पड़े। यह देख महर्षिने कृपापूर्वक कहा--' पुरंदर! तुम्हारा कल्याण हो। तुम गोदावरीके तटपर जाओ और उसमें स्नान

English

Seeing his beloved wronged by another, who could endure it? Jiva the god fought with the Moon in rage.

अध्याय १५२

श्लोक 12

न शापैर् हन्यते चन्द्रो नायुधैः सुरमन्त्रितैः बृहस्पतिप्रणीतैश् च न मन्त्रैर् हन्यते शशी

na śāpair hanyate candro nāyudhaiḥ suramantritaiḥ bṛhaspatipraṇītaiś ca na mantrair hanyate śaśī

हिन्दी अर्थ

करो। इससे तुम्हारे सारे पाप क्षणभरमें धुल जायेगे। तुम्हारे शरीरमें योनिके जो सहस्रं चिह हैं, वे नेत्रोंके रूपमें परिणत हो जायँगे। तुम सहस्राक्ष हो जाओगे। नारद! गौतमीके प्रभावसे ये

English

The Moon is not killed by curses, nor by weapons empowered by gods, nor by mantras composed by Brihaspati.

अध्याय १५२

श्लोक 13

तदा चन्द्रस् तु तां तारां नीत्वा संस्थाप्य मन्दिरे बुभुजे बहुवर्षाणि रोहिणीं चाकुतोभयः

tadā candras tu tāṃ tārāṃ nītvā saṃsthāpya mandire bubhuje bahuvarṣāṇi rohiṇīṃ cākutobhayaḥ

हिन्दी अर्थ

» जनस्थान, अश्वतीर्थ, भानुतीर्थ और अरुणा-वरुणा-संगमकी महिमा »

English

Then the Moon, having taken that Tara and established her in his house, enjoyed her for many years, as he did Rohini, fearless.

अध्याय १५२

श्लोक 14

न जीयेत तदा देवैर् न कोपैः शापमन्त्रकैः न राजभिर् न ऋषिभिर् न साम्ना भेददण्डनैः

na jīyeta tadā devair na kopaiḥ śāpamantrakaiḥ na rājabhir na ṛṣibhir na sāmnā bhedadaṇḍanaiḥ

हिन्दी अर्थ

दो आश्चर्यजनक बातें मैंने देखी हँ--अहल्या नदी अहल्या-संगमके नामसे विख्यात हुआ, उसे होकर पुनः अपने स्वरूपको प्राप्त हुई और इन्द्रतीर्थ भी कहते हैं। वह मनुष्योंकी समस्त शचीपति इन्द्र सहस्राक्ष हो गये। तबसे वह तीर्थ कामनाओंको पूर्ण करनेवाला है ।

English

He was not defeated then by gods, by anger, curses or mantras, by kings or sages, nor by conciliation, division or punishment.

अध्याय १५२

श्लोक 15

यदा भार्यां न लेभे ऽसौ गुरुः सर्वप्रयत्नतः सर्वोपायक्षये जीवस् तदा नीतिम् अथास्मरत्

yadā bhāryāṃ na lebhe 'sau guruḥ sarvaprayatnataḥ sarvopāyakṣaye jīvas tadā nītim athāsmarat

हिन्दी अर्थ

जनस्थान, अश्वतीर्थ, भानुतीर्थ और अरुणा-वरुणा-संगमकी महिमा

English

When the teacher could not get his wife back by all efforts, Jiva, with all means exhausted, recalled statecraft:

अध्याय १५२

श्लोक 16

अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः स्वार्थम् उद्धरते प्राज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता

apamānaṃ puraskṛtya mānaṃ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ svārtham uddharate prājñaḥ svārthabhraṃśo hi mūrkhatā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं-उसके बाद विश्वविख्यात जनस्थान नामक तीर्थ है, जिसका विस्तार चार योजनका है । वह स्मरणमात्रसे मनुष्योंको मुक्ति

English

"The wise man, putting insult first and pride behind, accomplishes his own aim; to lose one's own aim is folly.

अध्याय १५२

श्लोक 17

साध्यं केनाप्य् उपायेन जानद्भिः पुरुषैः फलम् वृथाभिमानिनः शीघ्रं विपद्यन्ते विमोहिताः

sādhyaṃ kenāpy upāyena jānadbhiḥ puruṣaiḥ phalam vṛthābhimāninaḥ śīghraṃ vipadyante vimohitāḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाला है । पूर्वकालकी बात है, वैवस्वत मनुके / ७ ने वंशमें जनक नामसे प्रसिद्ध एक राजा हुए । उन्होंने ८९ भ 2

English

For men who know, the fruit is to be attained by some means; those vainly proud, bewildered, quickly perish."

अध्याय १५२

श्लोक 18

एवं निश्चित्य मेधावी शुक्रं गत्वा न्यवेदयत् तम् आगतं कविर् ज्ञात्वा संमानेनाभ्यनन्दयत्

evaṃ niścitya medhāvī śukraṃ gatvā nyavedayat tam āgataṃ kavir jñātvā saṃmānenābhyanandayat

हिन्दी अर्थ

वरुणकी पुत्री गुणार्णवाके साथ विवाह किया था। रे

English

Having thus decided, the wise one went to Shukra and told him; Kavi (Shukra), knowing him come, welcomed him with honour.

अध्याय १५२

श्लोक 19

उपविष्टं सुविश्रान्तं पूजितं च यथाविधि पर्यपृच्छद् दैत्यगुरुस् तदागमनकारणम्

upaviṣṭaṃ suviśrāntaṃ pūjitaṃ ca yathāvidhi paryapṛcchad daityagurus tadāgamanakāraṇam

हिन्दी अर्थ

गुणार्णवा धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी सिद्धि ; ९

English

When he was seated, well rested and duly honoured, the teacher of the Daityas asked the reason for his coming.

अध्याय १५२

श्लोक 20

गृहागतस्य विमुखाः शत्रवो ऽप्य् उत्तमा नहि तस्मै स विस्तरेणाह भार्याहरणम् आदितः

gṛhāgatasya vimukhāḥ śatravo 'py uttamā nahi tasmai sa vistareṇāha bhāryāharaṇam āditaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाली थी। जनकमें भी ये ही गुण थे, अतः

English

Even the best enemies do not turn away from one come to the house; so he told him in detail from the beginning of the abduction of his wife.

अध्याय १५२

श्लोक 21

बृहस्पतेस् तदा वाक्यं श्रुत्वा कोपान्वितः कविः अपराधं तु चन्द्रस्य मेने शिष्यस्य नारद अतिक्रमम् इमं श्रुत्वा कोपात् कविर् अथाब्रवीत्

bṛhaspates tadā vākyaṃ śrutvā kopānvitaḥ kaviḥ aparādhaṃ tu candrasya mene śiṣyasya nārada atikramam imaṃ śrutvā kopāt kavir athābravīt

हिन्दी अर्थ

राजाको अपने गुणोंके अनुरूप सुयोग्य भार्या वले ॥ i //“ मिली। विप्रवर याज्ञवल्क्य राजा जनकके पुरोहित Re RM

English

Hearing Brihaspati's words, Kavi, filled with anger, considered it an offence of his pupil the Moon, Narada. Hearing this transgression, Kavi then said in anger:

अध्याय १५२

श्लोक 22

तदा भोक्ष्ये तदा पास्ये तदा स्वप्स्ये तदा वदे यदानये प्रियां भ्रातस् तव भार्यां परार्दिताम्

tadā bhokṣye tadā pāsye tadā svapsye tadā vade yadānaye priyāṃ bhrātas tava bhāryāṃ parārditām

हिन्दी अर्थ

थे। एक दिन राजाने अपने पुरोहितसे पूछा-

English

"I shall then eat, drink, sleep and speak, brother, when I bring back your wife who is being afflicted by another.

अध्याय १५२

श्लोक 23

ताम् आनीय भवं पूज्य चन्द्रं शप्त्वा गुरुद्रुहम् पश्चाद् भोक्ष्ये महाबाहो शृणु वाचं ग्रहेश्वर

tām ānīya bhavaṃ pūjya candraṃ śaptvā gurudruham paścād bhokṣye mahābāho śṛṇu vācaṃ graheśvara

हिन्दी अर्थ

'द्विजश्रेष्ठ! बड़े-बड़े मुनियोंने यह निर्णय किया है कि भोग और मोक्ष दोनों श्रेष्ठ हैं; अन्तर इतना “

English

Having brought her, worshipped Bhava, and cursed the Moon, betrayer of his teacher, afterwards I shall eat, mighty-armed one; hear my word, lord of planets."

अध्याय १५२

श्लोक 24

एवम् उक्त्वा स जीवेन दैत्याचार्यो जगाम ह शिवम् आराध्य यत्नेन परं सामर्थ्यम् आप्तवान्

evam uktvā sa jīvena daityācāryo jagāma ha śivam ārādhya yatnena paraṃ sāmarthyam āptavān

हिन्दी अर्थ

ही है कि भोग अन्तमें विरस हो जाता है और मुक्ति नित्य एवं निर्विकार है। अतः भोगसे भी मुक्तिको ही श्रेष्ठ माना गया है। आप बतायें, भोगसे मुक्तिकी प्राप्ति कैसे होती है? सब

English

Having said so to Jiva, the Daitya teacher went; having propitiated Shiva with effort, he obtained supreme capability.

अध्याय १५२

श्लोक 25

वरान् अवाप्य विविधाञ् शंकराद् भावपूजितात् शिवप्रसादात् किं नाम देहिनाम् इह दुर्लभम्

varān avāpya vividhāñ śaṃkarād bhāvapūjitāt śivaprasādāt kiṃ nāma dehinām iha durlabham

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी आसक्तियोंका त्याग करनेसे जो मुक्ति प्राप्त होती है, वह तो अत्यन्त दुःखसाध्य है; अतः जिस उपायसे अत्यन्त सुखपूर्वक मुक्ति हो सके, वह बताइये।

English

Having obtained various boons from Shankara, worshipped with devotion — what is hard to get for embodied beings here by Shiva's grace?

अध्याय १५२

श्लोक 26

जगाम शुक्रो जीवेन तारया यत्र चन्द्रमाः वर्तते तं शशापोच्चैः शृणु त्वं चन्द्र मे वचः

jagāma śukro jīvena tārayā yatra candramāḥ vartate taṃ śaśāpoccaiḥ śṛṇu tvaṃ candra me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्य बोले--राजन्! साक्षात् भगवान् वरुण तुम्हारे गुरुजन, श्वशुर और हितकारी हें । उन्हींके पास चलकर पूछो। वे तुम्हें हितका उपदेश देंगे ।

English

Shukra went with Jiva to where the Moon was with Tara and cursed him loudly: "Moon, hear my words:

अध्याय १५२

श्लोक 27

यस्मात् पापतरं कर्म त्वया पाप मदात् कृतम् कुष्ठी भूयास् ततश् चन्द्रं शशापैवं रुषा कविः

yasmāt pāpataraṃ karma tvayā pāpa madāt kṛtam kuṣṭhī bhūyās tataś candraṃ śaśāpaivaṃ ruṣā kaviḥ

हिन्दी अर्थ

LLNS स्कोप (न्स ० न्क ITN (करता!

English

since you, sinner, from pride did an exceedingly sinful act, you shall become a leper." Thus Kavi cursed the Moon in rage.

अध्याय १५२

श्लोक 28

कविशापप्रदग्धो ऽभूत् तदैव मृगलाञ्छनः प्रापुः क्षयं न के नाम गुरुस्वामिसखिद्रुहः

kaviśāpapradagdho 'bhūt tadaiva mṛgalāñchanaḥ prāpuḥ kṣayaṃ na ke nāma gurusvāmisakhidruhaḥ

हिन्दी अर्थ

वरुणने कहा--दो प्रकारसे मुक्ति प्राप्त होती हे-एक तो कर्म करनेसे और एक कर्म न करनेसे। वेदमें यह मार्ग निश्चित किया गया है कि कर्म न करनेकी अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है।

English

Scorched by Kavi's curse, the deer-marked one at once met decay; who does not meet destruction, a betrayer of teacher, master or friend?

अध्याय १५२

श्लोक 29

तत्याज तां स चन्द्रो ऽपि तां तारां जगृहे कविः शुक्रो ऽपि देवान् आहूय ऋषीन् पितृगणांस् तथा

tatyāja tāṃ sa candro 'pi tāṃ tārāṃ jagṛhe kaviḥ śukro 'pi devān āhūya ṛṣīn pitṛgaṇāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष-ये चारों पुरुषार्थ कर्मसे बंधे हुए हैं। नृपश्रेष्ठ! कर्मद्वारा सब प्रकारके साध्योंकी सिद्धि होती है, इसलिये मनुष्योंको सब तरहसे वैदिक कर्मका अनुष्ठान

English

The Moon gave up Tara, and Kavi took her; Shukra also summoned the gods, sages and ancestors,

अध्याय १५२

श्लोक 30

नदीर् नदांश् च विविधान् ओषधीश् च पतिव्रताः ततः संप्रष्टुम् आरेभे तारावृत्तविनिष्क्रयम्

nadīr nadāṃś ca vividhān oṣadhīś ca pativratāḥ tataḥ saṃpraṣṭum ārebhe tārāvṛttaviniṣkrayam

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। इससे वे इस लोकमें भोग और

English

rivers and streams of many kinds, herbs and devoted wives, and then began to ask for the atonement for Tara's conduct.

अध्याय १५२

श्लोक 31

ततः श्रुतिः सुरान् आह गौतम्यां भक्तितस् त्व् इयम् स्नानं करोतु जीवेन तारा पूता भविष्यति

tataḥ śrutiḥ surān āha gautamyāṃ bhaktitas tv iyam snānaṃ karotu jīvena tārā pūtā bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर याज्ञवल्क्य और जनक दोनों राजा वरुणके मोक्ष दोनों प्राप्त करते हैं। अकर्मसे कर्म पवित्र है।

English

Then the Shruti said to the gods: "In the Gautami, with devotion — let Tara bathe with Jiva, and she will be purified.

अध्याय १५२

श्लोक 32

रहस्यम् एतत् परमं न कथ्यं यस्य कस्यचित् सर्वास्व् अपि दशास्व् एह शरणं गौतमी नृणाम्

rahasyam etat paramaṃ na kathyaṃ yasya kasyacit sarvāsv api daśāsv eha śaraṇaṃ gautamī nṛṇām

हिन्दी अर्थ

पास गये और वहाँ उन्होंने मुक्तिका मार्ग पूछा।

English

This supreme secret must not be told to just anyone; in all states here the Gautami is the refuge of men."

अध्याय १५२

श्लोक 33

तथाकरोच् चैव तारा भर्त्रा स्नानं यथाविधि पुष्पवृष्टिर् अभूत् तत्र जयशब्दो व्यवर्तत

tathākaroc caiva tārā bhartrā snānaṃ yathāvidhi puṣpavṛṣṭir abhūt tatra jayaśabdo vyavartata

हिन्दी अर्थ

कर्म भिन्न-भिन्न आश्रमों और वर्णोके अनुसार

English

Tara did so, bathing with her husband as prescribed; there was a rain of flowers and shouts of victory arose.

अध्याय १५२

श्लोक 34

पुनर् वै देवा अददुः पुनर् मनुष्या उत राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर् ददुः

punar vai devā adaduḥ punar manuṣyā uta rājānaḥ satyaṃ kṛṇvānā brahmajāyāṃ punar daduḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक प्रकारके होते हें । वर्णों और आश्रमोंमें भी सेवन करनेसे मनुष्य सब अभिलषित वस्तुओंको चार आश्रम कर्मके द्वारा माने गये हैं। उनमें भी पाता और मोक्षका भागी होता है।

English

"The gods gave again, and men and kings giving again, making a truth, gave back the Brahmin's wife."

अध्याय १५२

श्लोक 35

पुनर् दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैर् अकल्मषाम् सर्वं क्षेमम् अभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने

punar dattvā brahmajāyāṃ kṛtāṃ devair akalmaṣām sarvaṃ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

गृहस्थाश्रम अधिक पुण्यदायक है। उससे भोग

English

Having given back the Brahmin's wife, made faultless by the gods, all was well there; therefore it is a holy place, great sage.

अध्याय १५२

श्लोक 36

पुनर् दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैर् अकल्मषाम् सर्वं क्षेमम् अभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने तद् अभूत् सकलाघौघध्वंसनं सर्वकामदम् आनन्दं क्षेमम् अभवत् सुराणाम् असुरारिणाम्

punar dattvā brahmajāyāṃ kṛtāṃ devair akalmaṣām sarvaṃ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṃ mahāmune tad abhūt sakalāghaughadhvaṃsanaṃ sarvakāmadam ānandaṃ kṣemam abhavat surāṇām asurāriṇām

हिन्दी अर्थ

अरुणा और वरुणा नामकी दो परम पवित्र

English

Having given back the Brahmin's wife, made faultless by the gods, all was well there; therefore, great sage, it became a holy place, destroying the mass of all sins, granting all desires; delight and welfare came to the gods and the foes of the Asuras.

अध्याय १५२

श्लोक 37

बृहस्पतेश् च शुक्रस्य तारायाश् च विशेषतः परमानन्दम् आपन्नो गुरुर् गङ्गाम् अभाषत

bṛhaspateś ca śukrasya tārāyāś ca viśeṣataḥ paramānandam āpanno gurur gaṅgām abhāṣata

हिन्दी अर्थ

और मोक्ष दोनों प्राप्त हो सकते हैं। यही मेरा मत नदियाँ हैं। उन दोनोंका गोदावरीमें संगम हुआ है,

English

Brihaspati, Shukra and especially Tara attained supreme delight; the teacher then spoke to the Ganga:

अध्याय १५२

श्लोक 38

त्वं गौतमि सदा पूज्या सर्वेषाम् अपि मुक्तिदा विशेषतस् तु सिंहस्थे मयि त्रैलोक्यपावनी

tvaṃ gautami sadā pūjyā sarveṣām api muktidā viśeṣatas tu siṃhasthe mayi trailokyapāvanī

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर राजा जनक और बुद्धिमान्

English

"You, Gautami, are always to be worshipped by all, giver of liberation to all; especially when I stand in Leo you purify the three worlds,

अध्याय १५२

श्लोक 39

भविष्यसि सरिच्छ्रेष्ठे सर्वतीर्थैः समन्विता यानि कानि च तीर्थानि स्वर्गमृत्युरसातले त्वां स्नातुं तानि यास्यन्ति मयि सिंहस्थिते ऽम्बिके

bhaviṣyasi saricchreṣṭhe sarvatīrthaiḥ samanvitā yāni kāni ca tīrthāni svargamṛtyurasātale tvāṃ snātuṃ tāni yāsyanti mayi siṃhasthite 'mbike

हिन्दी अर्थ

याज्ञवल्क्यने वरुणका पूजन किया और पुनः यह बात पूछी- सुरश्रेष्ठ! आपको नमस्कार है। आप सर्वज्ञ हैं। बताइये, कौन-सा देश और तीर्थ ऐसा है जो भोग तथा मोक्ष प्रदान करनेवाला है?

English

best of rivers, joined with all holy places. Whatever holy places there are in heaven, earth or the nether world, they will come to bathe in you when I am in Leo, mother.

अध्याय १५२

श्लोक 40

धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यश्रीविवर्धनम् सौभाग्यैश्वर्यजननं तीर्थम् आनन्दनामकम्

dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaśrīvivardhanam saubhāgyaiśvaryajananaṃ tīrtham ānandanāmakam

हिन्दी अर्थ

बरुणने कहा--इस पृथ्वीपर भारतवर्ष और उसमें भी दण्डकवन पुण्यदायक है। इसमें किया हुआ शुभ कर्म मनुष्योंको भोग तथा मोक्ष दोनों प्रदान करता है। तीर्थोमें गौतमी गङ्गा श्रेष्ठ हैं। वे

English

Blessed, fame-giving, life-giving, increasing health and prosperity, producing fortune and lordship is the holy place named Ananda."

अध्याय १५२

श्लोक 41

तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थान्य् आह स गौतमः स्मरणात् पठनाद् वापि इष्टैः संयुज्यते सदा

tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āha sa gautamaḥ smaraṇāt paṭhanād vāpi iṣṭaiḥ saṃyujyate sadā

हिन्दी अर्थ

मुक्तिदायिनी मानी गयी हैं। वहाँ यज्ञ और दान करनेसे मोक्षको प्राप्ति होगी ।

English

Gautama says there are five thousand holy places there; by remembering or reciting them one is always joined with what is desired.

अध्याय १५२

श्लोक 42

शिवस्यात्र निविष्टस्य नन्दी गङ्गातटे ऽनिशम् साक्षाच् चरत्य् असौ धर्मस् तस्मान् नन्दीतटं स्मृतम् आनन्दम् अपि तत् तीर्थं सर्वानन्दविवर्धनात्

śivasyātra niviṣṭasya nandī gaṅgātaṭe 'niśam sākṣāc caraty asau dharmas tasmān nandītaṭaṃ smṛtam ānandam api tat tīrthaṃ sarvānandavivardhanāt

हिन्दी अर्थ

वरुणका यह उपदेश सुनकर याज्ञवल्क्य और जनक उनकी आज्ञा ले अपनी पुरीमें लौट आये, फिर गङ्गातीर्थपर जाकर राजा जनकने अश्वमेध आदि यज्ञ किये और विप्रवर याज्ञवल्क्यने उन

English

Here Nandi, dwelling by Shiva, constantly moves on the Ganga bank, being Dharma itself, so it is called Nandi-bank. That holy place is also Ananda, because it increases all delight.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 152
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.