Brahma Purana· Brahma Purāṇa
169
अध्याय 169 / 246

Adhyaya 169

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६९

श्लोक 1

भिल्लतीर्थम् इति ख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् महादेवपदाम्भोजयुगभक्तिप्रदायकम्

bhillatīrtham iti khyātaṃ rogaghnaṃ pāpanāśanam mahādevapadāmbhojayugabhaktipradāyakam

हिन्दी अर्थ

राजाके भयसे समुद्रमें छिपा रहा। जब उसे मालूम हुआ कि राजा धन्वन्तरि विरक्त होकर वनमें चले आये हैं और उनका पुत्र राज्यसिंहासनपर आसीन हुआ है, तब वह समुद्रसे निकला और उस

English

Those conversant with the Vedas know the holy centre Rnapramocana. I shall mention its features, O [Narada. Listen to it attentively.

अध्याय १६९

श्लोक 2

तत्राप्य् एवंविधां पुण्यां कथां शृणु महामते गङ्गाया दक्षिणे तीरे श्रीगिरेर् उत्तरे तटे

tatrāpy evaṃvidhāṃ puṇyāṃ kathāṃ śṛṇu mahāmate gaṅgāyā dakṣiṇe tīre śrīgirer uttare taṭe

हिन्दी अर्थ

स्थानपर आया, जहाँ महाराज धन्वन्तरि गङ्गातटका आश्रय ले जप और होममें संलग्न तथा ब्रह्मचिन्तनमें तत्पर थे। उसने सोचा-- इस बलवान् राजाने मुझे अनेक बार नष्ट करनेका प्रयत्न किया है, अतः

English

Hear there, great-minded one, a holy story of this kind: on the south bank of the Ganga, on the north shore of Shrigiri,

अध्याय १६९

श्लोक 3

आदिकेश इति ख्यात ऋषिभिः परिपूजितः महादेवो लिङ्गरूपी सदास्ते सर्वकामदः

ādikeśa iti khyāta ṛṣibhiḥ paripūjitaḥ mahādevo liṅgarūpī sadāste sarvakāmadaḥ

हिन्दी अर्थ

में भी क्यों न अपने इस शत्रुको नष्ट कर डालूँ।' ऐसा निश्चय करके उसने मायासे एक स्त्रीका रूप बनाया और राजाके पास आया । वह मायामयी

English

famed as Adikesha, worshipped by sages, Mahadeva always abides in linga form, granting all desires.

अध्याय १६९

श्लोक 4

सिन्धुद्वीप इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः तस्य भ्राता वेद इति स चापि परमो ऋषिः

sindhudvīpa iti khyāto muniḥ paramadhārmikaḥ tasya bhrātā veda iti sa cāpi paramo ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

तप, होम--सब अक्षय होता है; इसलिये उन्होंने सुन्दरी तरुणी देखनेमें बड़ी मनोहर थी। उसने गङ्गा-सागर-संगमपर भारी तपस्या आरम्भ की । हँसते हुए नाचना और गाना आरम्भ किया। उस

English

A sage named Sindhudvipa, exceedingly righteous; his brother named Veda was also a supreme sage.

अध्याय १६९

श्लोक 5

तम् आदिकेशं वै देवं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् नित्यं पूजयते भक्त्या प्राप्ते मध्यंदिने रवौ

tam ādikeśaṃ vai devaṃ tripurāriṃ trilocanam nityaṃ pūjayate bhaktyā prāpte madhyaṃdine ravau

हिन्दी अर्थ

सुन्दरीको बहुत समयतक इस अवस्थामें देख राजाने कृपापूर्वक पूछा-- कल्याणी! तुम कौन हो? किसके लिये इस गहन वनमें निवास करती हो और किसे देखकर तुम्हें इतना उल्लास-सा

English

He constantly worshipped that god Adikesha, foe of Tripura, three-eyed, with devotion, when the sun reached midday.

अध्याय १६९

श्लोक 6

भिक्षाटनाय वेदो ऽपि याति ग्रामं विचक्षणः याते तस्मिन् द्विजवरे व्याधः परमधार्मिकः

bhikṣāṭanāya vedo 'pi yāti grāmaṃ vicakṣaṇaḥ yāte tasmin dvijavare vyādhaḥ paramadhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

तरुणी बोली--राजन् ! आपके रहते संसारमें दूसरा कौन है, जो मेरे उल्लासका कारण हो सके मैं इन्द्रकी लक्ष्मी हूँ। आपको सब भोगोंसे सम्पन्न देख बारंबार आपके सामने विचरती हूँ। असंख्य

English

The clever Veda goes to the village for alms; when that excellent Brahmin has gone, a hunter, exceedingly righteous,

अध्याय १६९

श्लोक 7

तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये मृगयां याति नित्यशः अटित्वा विविधान् देशान् मृगान् हत्वा यथासुखम्

tasmin girivare puṇye mṛgayāṃ yāti nityaśaḥ aṭitvā vividhān deśān mṛgān hatvā yathāsukham

हिन्दी अर्थ

पुण्यके बिना मैं सभीके लिये अत्यन्त दुर्लभ हूँ।

English

goes daily to hunt on that excellent holy mountain; having wandered through various countries and killed deer comfortably,

अध्याय १६९

श्लोक 8

मुखे गृहीत्वा पानीयम् अभिषेकाय शूलिनः न्यस्य मांसं धनुष्कोट्यां श्रान्तो व्याधः शिवं प्रभुम्

mukhe gṛhītvā pānīyam abhiṣekāya śūlinaḥ nyasya māṃsaṃ dhanuṣkoṭyāṃ śrānto vyādhaḥ śivaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

उसकी यह बात सुनकर राजाने वह अत्यन्त कठोर तपस्या त्याग दी और मन-ही-मन उसीका चिन्तन करने लगे। उसीके आश्रय तथा उसीके आज्ञा-पालनमें रहने लगे। जब सब तरहसे वे

English

taking water in his mouth for the trident-bearer's bath, placing meat on the tip of his bow, the tired hunter, coming to the lord Shiva

अध्याय १६९

श्लोक 9

आदिकेशं समागत्य न्यस्य मांसं ततो बहिः गङ्गां गत्वा मुखे वारि गृहीत्वागत्य तं शिवम्

ādikeśaṃ samāgatya nyasya māṃsaṃ tato bahiḥ gaṅgāṃ gatvā mukhe vāri gṛhītvāgatya taṃ śivam

हिन्दी अर्थ

एकमात्र उसीकी शरणमें चले गये तब उनको भारी तपस्याका नाश करके तम अन्तर्धान हो गया। इसी बीचमें मैं राजाको वर देनेके लिये गया। वे तपोभ्रष्ट एवं विह्वल होकर मृतकके

English

at Adikesha, placing the meat outside, went to the Ganga, took water in his mouth and came to Shiva,

अध्याय १६९

श्लोक 10

यस्य कस्यापि पत्त्राणि करेणादाय भक्तितः अपरेण च मांसानि नैवेद्यार्थं च तन्मनाः

yasya kasyāpi pattrāṇi kareṇādāya bhaktitaḥ apareṇa ca māṃsāni naivedyārthaṃ ca tanmanāḥ

हिन्दी अर्थ

समान रो रहे थे। मैंने अनेक प्रकारको युक्तियोंसे महाराज धन्वन्तरिको सान्त्वना दी और कहा-- राजन्! तुम्हारा शत्रु तम तुम्हें तपस्यासे भ्रष्ट करके कृतकार्य होकर चला गया। तुम्हें शोक नहीं

English

taking leaves of some tree in one hand with devotion and meat in the other for the offering, with his mind on him,

अध्याय १६९

श्लोक 11

आदिकेशं समागत्य वेदेनार्चितम् ओजसा पादेनाहत्य तां पूजां मुखानीतेन वारिणा

ādikeśaṃ samāgatya vedenārcitam ojasā pādenāhatya tāṃ pūjāṃ mukhānītena vāriṇā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। प्रायः सभी तरुणी स्त्रियाँ पुरुषको

English

came to Adikesha, who had been worshipped by Veda, and with his foot struck away that worship, with the water brought in his mouth

अध्याय १६९

श्लोक 12

स्नापयित्वा शिवं देवम् अर्चयित्वा तु पत्त्रकैः कल्पयित्वा तु तन् मांसं शिवो मे प्रीयताम् इति

snāpayitvā śivaṃ devam arcayitvā tu pattrakaiḥ kalpayitvā tu tan māṃsaṃ śivo me prīyatām iti

हिन्दी अर्थ

हैं, फिर वह तो मायामयी थी; अतः उसका संतापप्रद होना क्या आश्चर्यकी बात है।

English

bathed the god Shiva and worshipped him with leaves, offering that meat with the thought "May Shiva be pleased with me."

अध्याय १६९

श्लोक 13

नैव किंचित् स जानाति शिवभक्तिं विना शुभाम् ततो याति स्वकं स्थानं मांसेन तु यथागतम्

naiva kiṃcit sa jānāti śivabhaktiṃ vinā śubhām tato yāti svakaṃ sthānaṃ māṃsena tu yathāgatam

हिन्दी अर्थ

तब राजा धन्वन्तरिका भ्रम दूर हुआ। वे हाथ जोड़कर बोले- ब्रह्मन्! क्या करूँ? तपस्याके पार कैसे जाउँ ?' मैंने उत्तर दिया-- देवाधिदेव जनार्दनको यत्नपूर्वक स्तुति करो। उससे तुम्हे

English

He knew nothing without auspicious devotion to Shiva; then he went to his place with the meat as he had come.

अध्याय १६९

श्लोक 14

करोत्य् एतादृग् आगत्यागत्य प्रत्यहम् एव सः तथापीशस् तुतोषास्य विचित्रा हीश्वरस्थितिः

karoty etādṛg āgatyāgatya pratyaham eva saḥ tathāpīśas tutoṣāsya vicitrā hīśvarasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त होगी। भगवान् विष्णु वेदवेद्य पुरातन

English

Coming and coming daily he did thus; yet the Lord was pleased with him; wonderful is the Lord's way.

अध्याय १६९

श्लोक 15

यावन् नायात्य् असौ भिल्लः शिवस् तावन् न सौख्यभाक् भक्तानुकम्पितां शंभोर् मानातीतां तु वेत्ति कः

yāvan nāyāty asau bhillaḥ śivas tāvan na saukhyabhāk bhaktānukampitāṃ śaṃbhor mānātītāṃ tu vetti kaḥ

हिन्दी अर्थ

है। तीनों लोकोंमें उनके सिवा दूसरा कोई पुरुष ऐसा नहीं है, जो प्राणियोंके समस्त मनोरथोंको सिद्धि कर सके।' मेरी आज्ञा मानकर राजा

English

As long as that Bhilla does not come, Shiva has no comfort; who knows the immeasurable compassion of Shambhu toward devotees?

अध्याय १६९

श्लोक 16

संपूजयत्य् आदिकेशम् उमया प्रत्यहं शिवम् एवं बहुतिथे काले याते वेदश् चुकोप ह

saṃpūjayaty ādikeśam umayā pratyahaṃ śivam evaṃ bahutithe kāle yāte vedaś cukopa ha

हिन्दी अर्थ

वहाँ दोनों हाथ जोड़कर भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुको स्तुति करने लगे।

English

Daily he worships Adikesha, Shiva with Uma; thus after a long time Veda grew angry:

अध्याय १६९

श्लोक 17

पूजां मन्त्रवतीं चित्रां शिवभक्तिसमन्विताम् को नु विध्वंसते पापो मत्तः स वधम् आप्नुयात्

pūjāṃ mantravatīṃ citrāṃ śivabhaktisamanvitām ko nu vidhvaṃsate pāpo mattaḥ sa vadham āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

आपकी जय हो। अचिन्त्य परमेश्वर! आपकी जय हो। विजयशील अच्युत! आपकी जय हो। गोपाल! आपकी जय हो। लक्ष्मीके स्वामी, जगन्मय श्रीकृष्ण! आपकी जय हो। भूतपते!

English

"Who is the sinner who destroys this wondrous worship with mantras, joined with devotion to Shiva? Let him meet death at my hands.

अध्याय १६९

श्लोक 18

गुरुदेवद्विजस्वामिद्रोही वध्यो मुनेर् अपि सर्वस्यापि वधार्हो ऽसौ शिवस्य द्रोहकृन् नरः

gurudevadvijasvāmidrohī vadhyo muner api sarvasyāpi vadhārho 'sau śivasya drohakṛn naraḥ

हिन्दी अर्थ

आपकी जय हो। नाथ! आपकी जय हो। आप शेषनागकी शय्यापर शयन करनेवाले हैं, आपको नमस्कार है। सर्वव्यापी गोविन्द! आपकी जय हो, जय हो। आप विश्वको सृष्टि करनेवाले हैं।

English

A betrayer of teachers, gods, Brahmins and masters is worthy of death even by a sage; a man who betrays Shiva is worthy of death by all."

अध्याय १६९

श्लोक 19

एवं निश्चित्य मेधावी वेदः सिन्धोस् तथानुजः कस्येयं पापचेष्टा स्यात् पापिष्ठस्य दुरात्मनः

evaṃ niścitya medhāvī vedaḥ sindhos tathānujaḥ kasyeyaṃ pāpaceṣṭā syāt pāpiṣṭhasya durātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। देव! आपकी जय हो, जय

English

Thus deciding, the wise Veda, younger brother of Sindhu: "Whose is this sinful act, of some sinful wretch?

अध्याय १६९

श्लोक 20

पुष्पैर् वन्यभवैर् दिव्यैः कन्दैर् मूलफलैः शुभैः कृतां पूजां स विध्वस्य ह्य् अन्यां पूजां करोति यः

puṣpair vanyabhavair divyaiḥ kandair mūlaphalaiḥ śubhaiḥ kṛtāṃ pūjāṃ sa vidhvasya hy anyāṃ pūjāṃ karoti yaḥ

हिन्दी अर्थ

परमात्मा हैं। उन्होंने ही सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि को हो। आप विश्वका पालन और धारण करनेवाले

English

He who destroys the worship made with divine forest flowers, tubers, roots and fruits, and does another worship

अध्याय १६९

श्लोक 21

मांसेन तरुपत्त्रैश् च स च वध्यो भवेन् मम एवं संचिन्त्य मेधावी गोपयित्वा तनुं तदा

māṃsena tarupattraiś ca sa ca vadhyo bhaven mama evaṃ saṃcintya medhāvī gopayitvā tanuṃ tadā

हिन्दी अर्थ

पूर्णतीर्थ और गोविन्द आदि तीर्थोकी महिमा

English

with meat and tree leaves — he shall be killed by me." Thinking thus, the wise one, hiding his body then,

अध्याय १६९

श्लोक 22

तं पश्येयम् अहं पापं पूजाकर्तारम् ईश्वरे एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो देवं यथा पुरा

taṃ paśyeyam ahaṃ pāpaṃ pūjākartāram īśvare etasminn antare prāyād vyādho devaṃ yathā purā

हिन्दी अर्थ

हैं। ईश! आपकी जय हो। आप सदसत्स्वरूप हो। यज्ञदाता! आपकी जय हो। आप ही यज्ञ हैं।

English

"I shall see that sinner, the performer of worship to Ishvara." In the meantime the hunter came to the god as before,

अध्याय १६९

श्लोक 23

नित्यवत् पूजयन्तं तम् आदिकेशस् तदाब्रवीत्

nityavat pūjayantaṃ tam ādikeśas tadābravīt

हिन्दी अर्थ

हैं। माधव! आपकी जय हो। आप धर्मनिष्ठ परमात्माको नमस्कार है। कामनाओंको पूर्ण करनेवाले और कामस्वरूप केशव! आपकी जय हो। गुणोंके सागर श्रीराम! आपकी जय हो।

English

worshipping him as usual; then Adikesha said:

अध्याय १६९

श्लोक 24

भो भो व्याध महाबुद्धे श्रान्तो ऽसीति पुनः पुनः चिराय कथम् आयातस् त्वां विना तात दुःखितः न विन्दामि सुखं किंचित् समाश्वसिहि पुत्रक

bho bho vyādha mahābuddhe śrānto 'sīti punaḥ punaḥ cirāya katham āyātas tvāṃ vinā tāta duḥkhitaḥ na vindāmi sukhaṃ kiṃcit samāśvasihi putraka

हिन्दी अर्थ

आप पुष्टि देनेवाले और पुष्टिके स्वामी हैं। आपको जय हो, जय हो। कल्याणदाता! आपको नमस्कार है। सम्पूर्ण भूतोंके पालक! आपकी जय हो। भूतेश्वर ! आपको जय हो। आप मौन

English

"O hunter of great mind, you are tired" — again and again; "Why did you come so late? Without you, dear, I am distressed; I find no happiness; be comforted, son."

अध्याय १६९

श्लोक 25

तम् एवंवादिनं देवं वेदः श्रुत्वा विलोक्य तु चुकोप विस्मयाविष्टो न च किंचिद् उवाच ह

tam evaṃvādinaṃ devaṃ vedaḥ śrutvā vilokya tu cukopa vismayāviṣṭo na ca kiṃcid uvāca ha

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है। कर्मफलोंके दाता! आपकी जय हो। आप ही कर्मस्वरूप हैं। पीताम्बरधारी प्रभो! आपकी जय हो। सर्वेश्वर! आपको जय हो। आप स्वस्वरूप

English

Hearing the god speak thus to him and seeing, Veda grew angry, filled with astonishment, and said nothing.

अध्याय १६९

श्लोक 26

व्याधश् च नित्यवत् पूजां कृत्वा स्वभवनं ययौ वेदश् च कुपितो भूत्वा आगत्येशम् उवाच ह

vyādhaś ca nityavat pūjāṃ kṛtvā svabhavanaṃ yayau vedaś ca kupito bhūtvā āgatyeśam uvāca ha

हिन्दी अर्थ

हैं। आप मङ्गलरूप प्रभुको नमस्कार है। नाथ! आप सत्त्वगुणके अधिनायक हैं। आपकी जय हो, जय हो। आप सम्पूर्ण वेदोंके ज्ञाता हैं। आपको मेरा नमस्कार है। आप ही जन्मदाता हैं

English

The hunter, having done the worship as usual, went to his house; Veda, enraged, came and said to the Lord:

अध्याय १६९

श्लोक 27

अयं व्याधः पापरतः क्रियाज्ञानविवर्जितः प्राणिहिंसारतः क्रूरो निर्दयः सर्वजन्तुषु

ayaṃ vyādhaḥ pāparataḥ kriyājñānavivarjitaḥ prāṇihiṃsārataḥ krūro nirdayaḥ sarvajantuṣu

हिन्दी अर्थ

और आप ही जन्म लेनेवाले प्राणियोंके भीतर निवास करते हैं। आपकी जय हो। परमात्मन्! आपको नमस्कार है। मुक्तिदाता! आपकी जय हो। आप ही मुक्ति हैं। भोग प्रदान करनेवाले

English

"This hunter is fond of sin, devoid of rites and knowledge, fond of killing creatures, cruel, merciless to all beings,

अध्याय १६९

श्लोक 28

हीनजातिर् अकिंचिज्ज्ञो गुरुक्रमविवर्जितः सदानुचितकारी चानिर्जिताखिलगोगणः

hīnajātir akiṃcijjño gurukramavivarjitaḥ sadānucitakārī cānirjitākhilagogaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

केशव! आपको जय हो। लोकप्रद परमेश्वर! आपकी जय हो । पापोंका नाश करनेवाले लोकेश्वर! आपकी जय हो। भक्तवत्सल! आपकी जय हो, जय हो। चक्र धारण करनेवाले आप परमेश्वरको

English

of low birth, knowing nothing, without regard for teachers' succession, always acting improperly, who has not conquered the whole herd of cows (?).

अध्याय १६९

श्लोक 29

तस्यात्मानं दर्शितवान् न मां किंचन वक्ष्यसि पूजां मन्त्रविधानेन करोमीश यतव्रतः

tasyātmānaṃ darśitavān na māṃ kiṃcana vakṣyasi pūjāṃ mantravidhānena karomīśa yatavrataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम है। मानदाता! आपकी जय हो। आप ही मान हैं। विशववन्दित देव! आपको जय हो। धर्मदाता! आपको जय हो। आप धर्मस्वरूप हैं। संसारसे पार लगानेवाले परमात्मन्! आपकी जय

English

You showed yourself to him and will say nothing to me. I, Lord, of firm vows, perform worship with mantra procedure.

अध्याय १६९

श्लोक 30

त्वदेकशरणो नित्यं भार्यापुत्रविवर्जितः व्याधो मांसेन दुष्टेन पूजां तव करोत्य् असौ

tvadekaśaraṇo nityaṃ bhāryāputravivarjitaḥ vyādho māṃsena duṣṭena pūjāṃ tava karoty asau

हिन्दी अर्थ

हो। अन्नदाता! आपको जय हो, जय हो। आप ही अन्न हैं। वाचस्पते! आपको नमस्कार है। शक्तिदाता! आपकी जय हो, आप ही शक्ति हैं। विजयका वरदान देनेवाले ईश्वर! आपको जय

English

Having you as sole refuge, always, without wife and son, this hunter makes worship to you with foul meat.

अध्याय १६९

श्लोक 31

तस्य प्रसन्नो भगवान् न ममेति महाद्भुतम् शास्तिम् अस्य करिष्यामि भिल्लस्य ह्य् अपकारिणः

tasya prasanno bhagavān na mameti mahādbhutam śāstim asya kariṣyāmi bhillasya hy apakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके नेत्र पद्मपत्रकी तरह विशाल हैं। आपकी जय हो। दान देनेवाले परमेश्वर! आपकी जय हो। आप ही दान हैं। कैटभका नाश करनेवाले नारायण! आपको जय हो। कोर्तिदाता! आपको

English

That the Lord is pleased with him and not with me is a great wonder. I shall punish this injurious Bhilla.

अध्याय १६९

श्लोक 32

मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयम् असंशयम्

mṛdoḥ kopi bhavet prītaḥ kopi tadvad durātmanaḥ tasmād ahaṃ mūrdhni śilāṃ pātayeyam asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

जय हो। आप ही कीर्ति हैं। मूर्तिदाता! आपकी जय हो। आप ही मूर्ति धारण करनेवाले हैं। सौख्यदाता! आपको जय हो आप ही सौख्यस्वरूप हैं। पावनको भी पावन बनानेवाले परमात्मन् !

English

One may be angry yet pleased with the gentle, so too with the wicked; therefore I shall surely drop a rock on his head."

अध्याय १६९

श्लोक 33

इत्य् उक्तवति वै वेदे विहस्येशो ऽब्रवीद् इदम्

ity uktavati vai vede vihasyeśo 'bravīd idam

हिन्दी अर्थ

आपको जय हो। शान्तिदाता! आपको जय हो! आप ही शान्ति हैं। भगवान् शंकरकी भी उत्पत्तिके कारण! आपको जय हो। ज्योतिःस्वरूप ! आपको जय हो। वामन! आपकी जय हो।

English

When Veda had said this, the Lord, laughing, said:

अध्याय १६९

श्लोक 34

श्वः प्रतीक्षस्व पश्चान् मे शिलां पातय मूर्धनि

śvaḥ pratīkṣasva paścān me śilāṃ pātaya mūrdhani

हिन्दी अर्थ

वित्तेश! आपको जय हो। धूममयी पताकावाले ! आपको जय हो। सम्पूर्ण जगत्के लिये दातारूप परमेश्वर! आपको नमस्कार है। पुण्डरीकाक्ष! आप ही त्रिलोकोमें रहनेवाले जीवसमुदायका

English

"Wait until tomorrow; afterwards drop the rock on my head."

अध्याय १६९

श्लोक 35

तथेत्य् उक्त्वा स वेदो ऽपि शिलां संत्यज्य बाहुना उपसंहृत्य तं कोपं श्वः करोमीत्य् उवाच ह

tathety uktvā sa vedo 'pi śilāṃ saṃtyajya bāhunā upasaṃhṛtya taṃ kopaṃ śvaḥ karomīty uvāca ha

हिन्दी अर्थ

क्लेश निवारण करनेमें दक्ष हें । कृपानिधे! विष्णो!

English

Saying "So be it," Veda too laid down the rock with his arm and, restraining that anger, said "I shall do it tomorrow."

अध्याय १६९

श्लोक 36

ततः प्रातः समागत्य कृत्वा स्नानादिकर्म च वेदो ऽपि नित्यवत् पूजां कुर्वन् पश्यति मस्तके

tataḥ prātaḥ samāgatya kṛtvā snānādikarma ca vedo 'pi nityavat pūjāṃ kurvan paśyati mastake

हिन्दी अर्थ

समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाले शह्लु- चक्र-गदाधर भगवान् विष्णुने इस प्रकार स्तुति करनेवाले धन्वन्तरिसे वर माँगनेको कहा। तब राजाने विनीत होकर कहा-- मैं देवताओंका

English

Then in the morning, having come and done bathing and the rest, Veda, performing worship as usual, saw on the head

अध्याय १६९

श्लोक 37

लिङ्गस्य सव्रणां भीमां धारां च रुधिरप्लुताम् वेदः स विस्मितो भूत्वा किम् इदं लिङ्गमूर्धनि

liṅgasya savraṇāṃ bhīmāṃ dhārāṃ ca rudhiraplutām vedaḥ sa vismito bhūtvā kim idaṃ liṅgamūrdhani

हिन्दी अर्थ

राजा होना चाहता हूँ।' ' तथास्तु' कहकर भगवान् वहाँसे अन्तर्धान हो गये और राजा धन्वन्तरिने क्रमशः उन्नति करते हुए देवेन्द्रपद प्राप्त किया। पूर्वजन्ममें किये हुए अनेक कर्मोके परिणामवश

English

of the linga a wound and a terrible stream flowing with blood. Veda, astonished, thought, "What is this on the linga's head?

अध्याय १६९

श्लोक 38

महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्य् अचिन्तयत् मृद्भिश् च गोमयेनापि कुशैस् तं गाङ्गवारिभिः

mahotpāto bhavet kasya sūcayed ity acintayat mṛdbhiś ca gomayenāpi kuśais taṃ gāṅgavāribhiḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रको तीन बार अपने पदसे भ्रष्ट होना पड़ा। वृत्रासुरका वध होनेपर नहुषके द्वारा इन्द्रका पद छीना गया। इसके बाद इन्द्रने सिन्धुसेनको हत्या कर डाली। अतः उस पापसे भी उनके पदको

English

Whose great portent will it indicate?" With clay and cow-dung and kusha and Ganga water

अध्याय १६९

श्लोक 39

प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः

prakṣālayitvā tāṃ pūjāṃ kṛtavān nityavat tadā etasminn antare prāyād vyādho vigatakalmaṣaḥ

हिन्दी अर्थ

हानि हुई। तीसरी बार अहल्याके साथ समागम करनेके कारण तथा अन्य कारणोंसे भी उन्हें

English

he washed it and did the worship as usual. In the meantime the hunter came, free of sin,

अध्याय १६९

श्लोक 40

मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके शंकरस्यादिकेशस्य ददृशे ऽन्तर्गतस् तदा

mūrdhānaṃ vraṇasaṃyuktaṃ saraktaṃ liṅgamastake śaṃkarasyādikeśasya dadṛśe 'ntargatas tadā

हिन्दी अर्थ

पदभ्रष्ट होना पड़ा। इन्द्र उन बातोंको याद करके चिन्ताजनित संतापसे उदास रहा करते थे। तदनन्तर एक दिन उन्होंने बृहस्पतिजीसे पूछा--' वागी श्वर ! क्या कारण है कि बीच-बीचमें मुझे अपने

English

and saw within, on the head of the linga of Shankara Adikesha, a wound and blood.

अध्याय १६९

श्लोक 41

दृष्ट्वैव किम् इदं चित्रम् इत्य् उक्त्वा निशितैः शरैः आत्मानं भेदयाम् आस शतधा च सहस्रधा

dṛṣṭvaiva kim idaṃ citram ity uktvā niśitaiḥ śaraiḥ ātmānaṃ bhedayām āsa śatadhā ca sahasradhā

हिन्दी अर्थ

राज्यसे भ्रष्ट होना पडता है? इस प्रकार पदभ्रष्ट होनेकी अपेक्षा तो निर्धन हो जाना ही अच्छा है । कर्मोकी गहन गतिको कौन ठीक-ठीक जानता है । सब पदार्थोके रहस्यको जाननेमें आपके सिवा

English

Seeing it he said, "What is this wonder?" and with sharp arrows pierced himself into a hundred and a thousand parts.

अध्याय १६९

श्लोक 42

स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः मुहुर् निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्य् अभूद् इदम्

svāmino vaikṛtaṃ dṛṣṭvā kaḥ kṣametottamāśayaḥ muhur nininda cātmānaṃ mayi jīvaty abhūd idam

हिन्दी अर्थ

और कोई समर्थ नहीं है।'

English

Seeing the injury of his lord, who of good mind could bear it? He reviled himself repeatedly: "This happened while I live!

अध्याय १६९

श्लोक 43

कष्टम् आपतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवो ऽतिविस्मितः ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम्

kaṣṭam āpatitaṃ kīdṛg aho durvidhivaiśasāt tat karma tasya saṃvīkṣya mahādevo 'tivismitaḥ tataḥ provāca bhagavān vedaṃ vedavidāṃ varam

हिन्दी अर्थ

तब बृहस्पतिजीने इन्द्रसे कहा--'चलकर ब्रह्माजीसे पूछो। वे ही भूत, भविष्य और वर्तमानको बातें जानते हें । महामते! जिस कारणसे ऐसा होता है, वह सब वे बता देंगे ।' ऐसा निश्चय

English

What a misfortune has befallen, alas, through evil fate!" Seeing that act of his, Mahadeva, greatly astonished, said to Veda, best of Veda-knowers:

अध्याय १६९

श्लोक 44

पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् त्वं तु मृद्भिः कुशैर् वार्भिर् मूर्धानं स्पृष्टवान् असि

paśya vyādhaṃ mahābuddhe bhaktaṃ bhāvena saṃyutam tvaṃ tu mṛdbhiḥ kuśair vārbhir mūrdhānaṃ spṛṣṭavān asi

हिन्दी अर्थ

करके वे दोनों मेरे पास आये और मुझे नमस्कार करके हाथ जोडकर बोले--' भगवन्! किस दोषसे शचीपति इन्द्र अपने राज्यसे भ्रष्ट होते हैं ? नाथ! इस संदेहका निवारण कीजिये।'

English

"See, wise one, this hunter, a devotee full of feeling. You touched my head with clay, kusha and water.

अध्याय १६९

श्लोक 45

अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर् विचारो यत्र विद्यते तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम

anena sahasā brahman mamātmāpi niveditaḥ bhaktiḥ premāthavā śaktir vicāro yatra vidyate tasmād asmai varān dāsye paścāt tubhyaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

उनका यह प्रश्‍न सुनकर मैंने बहुत देरतक विचार किया। तत्पश्चात् बृहस्पतिसे कहा--' ब्रह्मन्! खण्डधर्म नामक दोषके कारण इन्द्रको राज्यपदसे च्युत होना पडता है। देश-काल आदिके दोषसे,

English

By this, Brahmin, my very self was suddenly given. Where there is devotion, love, power or consideration — therefore I shall give boons to him first, and afterwards to you, best of Brahmins."

अध्याय १६९

श्लोक 46

वरेण च्छन्दयाम् आस व्याधं देवो महेश्वरः व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत्

vareṇa cchandayām āsa vyādhaṃ devo maheśvaraḥ vyādhaḥ provāca deveśaṃ nirmālyaṃ tava yad bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रद्धा और मन्त्रका अभाव होनेसे, यथावत् दक्षिणा न देनेसे, असत् वस्तुका दान करनेसे और विशेषत:

English

The Lord Maheshvara offered the hunter a choice of boons. The hunter said to the Lord: "What remains as your offering,

अध्याय १६९

श्लोक 47

तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थम् उच्यताम् सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम्

tad asmākaṃ bhaven nātha mannāmnā tīrtham ucyatām sarvakratuphalaṃ tīrthaṃ smaraṇād eva jāyatām

हिन्दी अर्थ

देहधारियोंका अपना धर्म खण्डित हो जाता हे, उससे अत्यधिक मानसिक संतापका सामना करना पड़ता है तथा पदकी हानि भी अनिवार्य हो जाती है। क्षोभपूर्ण चित्तसे किया हुआ धर्म भी अनिष्टका

English

let that be ours, lord; let a holy place be named by my name; let it give the fruit of all sacrifices by mere remembrance."

अध्याय १६९

श्लोक 48

तथेत्य् उवाच देवेशस् ततस् तत् तीर्थम् उत्तमम् भिल्लतीर्थं समस्ताघसंघविच्छेदकारणम्

tathety uvāca deveśas tatas tat tīrtham uttamam bhillatīrthaṃ samastāghasaṃghavicchedakāraṇam

हिन्दी अर्थ

ही कारण होता है। उससे कार्यकी सिद्धि नहीं होती। अपना धर्म पूर्ण न होनेपर कौन-सा अनिष्ट नहीं होता।' यों कहकर मैंने उनके पूर्वजन्मका वृत्तान्त भी बतलाया । 'पूर्वजन्ममें इन्द्र राजा आयुके

English

The Lord said "So be it"; then that excellent holy place, Bhilla-tirtha, became the cause of cutting off the whole mass of sin,

अध्याय १६९

श्लोक 49

श्रीमहादेवचरणमहाभक्तिविधायकम् अभवत् स्नानदानाद्यैर् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वेदस्यापि वरान् प्रादाच् छिवो नानाविधान् बहून्

śrīmahādevacaraṇamahābhaktividhāyakam abhavat snānadānādyair bhuktimuktipradāyakam vedasyāpi varān prādāc chivo nānāvidhān bahūn

हिन्दी अर्थ

पुत्र धन्वन्तरि थे। उनको तपस्यामें तम नामक

English

a bestower of great devotion to the feet of the revered Mahadeva, giving enjoyment and liberation by bathing, giving and the like. Shiva gave Veda also many kinds of boons.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 169
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.