Brahma Purana· Brahma Purāṇa
170
अध्याय 170 / 246

Adhyaya 170

89 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७०

श्लोक 1

चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे

cakṣustīrtham iti khyātaṃ rūpasaubhāgyadāyakam yatra yogeśvaro devo gautamyā dakṣiṇe taṭe

हिन्दी अर्थ

राक्षसने विघ्न डाल दिया, फिर भगवान् विष्णुने उस विघ्नका निवारण किया। इस तरह इनके पूर्वजन्मोंमें ऐसे वृत्तान्त अनेक हो सकते हैं। उन्हींके फलसे इन्हें कभी-कभी अपने राज्यसे

English

There are two holy centres viz. Suparnasahgama and Kadrava Sarigama where lord Mahesvara has resorted to the banks of Ganga.

अध्याय १७०

श्लोक 2

पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः

puraṃ bhauvanam ākhyātaṃ girimūrdhny abhidhīyate yatrāsau bhauvano rājā kṣatradharmaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वञ्चित रहना पड़ता है।'

English

The following holy puddles and deep pits are also there viz. Agnikun<ja, Raudra, Vaisnava, Saura, Saumya, Brahma, Kaumara and Varuna.

अध्याय १७०

श्लोक 3

तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः

tasmin puravare kaścid brāhmaṇo vṛddhakauśikaḥ tatputro gautama iti khyāto vedaviduttamaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी बात सुनकर इन्द्र और बृहस्पति दोनोंको बड़ा आश्चर्य हुआ। उन्होंने फिर मुझसे ही पूछा— सुरश्रेष्ठ! खण्डधर्मत्व दोषका निवारण कैसे होगा?” तब मैंने पुनः सोचकर कहा-

English

The river Apsara joins Ganga and that confluence is a holy centre. Merely by remembering that holy centre a man can be assured and become contented.

अध्याय १७०

श्लोक 4

तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते

tasya mātur manodoṣād viparīto 'bhavad dvijaḥ sakhā tasya vaṇik kaścin maṇikuṇḍala ucyate

हिन्दी अर्थ

“सुनो; एक उपाय बताता हूँ, जो समस्त दोषोंका हारक, समस्त सिद्धियोंका कारक और दुःखमय संसार-सागरसे समस्त प्राणियोंका तारक है। जिनके चित्तमें संताप रहता है, उनको इसी

English

It quells all sins. Listen, O Narada, attentively.

अध्याय १७०

श्लोक 5

तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः

tena sakhyaṃ dvijasyāsīd viṣamaṃ dvijavaiśyayoḥ śrīmaddaridrayor nityaṃ parasparahitaiṣiṇoḥ

हिन्दी अर्थ

उपायको शरण लेनी चाहिए। यह समस्त जीवोंको शान्ति प्रदान करनेवाला है। वह उपाय है-- गौतमी देवीके तटपर जाकर भगवान् विष्णु और शिवको स्तुति करना।' यह सुनकर वे उसी

English

Beget a splendid son through whom Indra's arrogance can be quelled. We shall give you a moiety of our penance.

अध्याय १७०

श्लोक 6

कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः

kadācid gautamo vaiśyaṃ vitteśaṃ maṇikuṇḍalam prāhedaṃ vacanaṃ prītyā rahaḥ sthitvā punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

समय गौतमीके तटपर गये और स्नान करके बड़ी प्रसन्नताके साथ भगवान् विष्णु और शिवको स्तुति करने लगे। इन्द्रने श्रीविष्णुकी स्तुति की और बृहस्पतिने श्रीशिवको।

English

That Prajapati made Suparna pregnant. He made Kadru the mother of Nagas too pregnant.

अध्याय १७०

श्लोक 7

गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम्

gacchāmo dhanam ādātuṃ parvatān udadhīn api yauvanaṃ tad vṛthā jñeyaṃ vinā saukhyānukūlyataḥ dhanaṃ vinā tat kathaṃ syād aho dhiṅ nirdhanaṃ naram

हिन्दी अर्थ

करनेवाले भगवान् विष्णुको बारंबार नमस्कार है। नरसिंहदेव तथा वामनको भी नमस्कार है। हयग्रीवरूपधारी भगवानको नमस्कार है। त्रिविक्रम! आपको नमस्कार है । श्रीराम, बुद्ध और कल्किरूप

English

Saying, "So be it" Kasyapa of holy rites took bath in Ganga and eulogized Mahesvara, the lord of Devas, by means of sacred hymns.

अध्याय १७०

श्लोक 8

कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा

kuṇḍalo dvijam āhedaṃ matpitropārjitaṃ dhanam bahv asti kiṃ dhanenādya kariṣye dvijasattama dvijaḥ punar uvācedaṃ maṇikuṇḍalam ojasā

हिन्दी अर्थ

भगवानको नमस्कार है। परमेश्वर! आप अनन्त एवं अच्युत हैं। आपको नमस्कार है। परशुरामरूपधारी! आपको नमस्कार है । मैं इन्द्र, वरुण और यम आपके ही स्वरूप हैं। आपको

English

You alone are competent to dispel the misery of all embodied beings, whether mobile or immobile, who have been scorched by the sun of therefold misery 1 and who run about here and there.

अध्याय १७०

श्लोक 9

धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम्

dharmārthajñānakāmānāṃ ko nu tṛptaḥ praśasyate utkarṣaprāptir evaiṣāṃ sakhe ślāghyā śarīriṇām

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। त्रिलोकीरूपधारी देवता परमेश्वरको नमस्कार है। भगवन्! आप अपने मुखमें सरस्वतीको धारण करते हैं और सर्वज्ञ हैं। आप लक्ष्मीवान्

English

The three types of Yoga (contact) of Sattva etc. (Sattva, Rajas and Tamas) of Lord Siva cannot be recounted even by Sakra and others. Considering Soma (i.e. Siva) to be of diverse wonderful activities, an excellent person who is always devoted to charitable gifts is happy always.

अध्याय १७०

श्लोक 10

स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते

svenaiva vyavasāyena dhanyā jīvanti jantavaḥ paradattārthasaṃtuṣṭāḥ kaṣṭajīvina eva te

हिन्दी अर्थ

पूर्णतीर्थ और गोविन्द आदि तीर्थोकी महिमा २०९

English

Eulogized by these and other hymns, lord Siva, the

अध्याय १७०

श्लोक 11

स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल

sa putraḥ śasyate loke pitṛbhiś cābhinandyate yaḥ paitryam abhilipseta na vācāpi tu kuṇḍala

हिन्दी अर्थ

हैं। अतएव लक्ष्मीको वक्षःस्थलपर धारण करते शिव ! सब जीवोंके लिये सदा देखे और सुने हुए हैं। पाप-ताप आपको छू भी नहीं सकते आपकी प्रिय फलको, स्वर्गकी तथा मोक्षकी प्राप्तिके लिये बाहें, जङ्घा तथा चरण अनेक हैं। कान, नेत्र तथा आपकी यह भक्ति ही सीढ़ी है। धीर पुरुष मस्तक भी बहुत हैं । आप ही वास्तवमें सुखी हें । आपके चरणोंकी प्राप्तिर्पी फलके लिये दूसरी

English

The there well known miseries are adhyatmika (caused by self), adhi- daivika (caused by supernatural beings), and adhibhautika (caused by the great elements); the terms are interpreted with slight differences by different commentators.

अध्याय १७०

श्लोक 12

स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत्

svabāhubalam āśritya yo 'rthān arjayate sutaḥ sa kṛtārtho bhavel loke paitryaṃ vittaṃ na tu spṛśet

हिन्दी अर्थ

आपको पाकर बहुत-से जीव सुखी हो गये। हरे! किसी सीढीको नहीं बतलाते। दयालो! इसलिये आप करुणाके सागर हैं। मनुष्योंको तभीतक आपके प्रति मेरी भक्ति बनी रहे। आपके श्रीविग्रहको निर्धनता, मलिनता और दीनताका सामना करना सेवाका सौभाग्य प्राप्त होता रहे। दूसरा कोई पड़ता है, जबतक वे आपको शरणमें नहीं जाते। उपाय नहीं है। इश्वर! यद्यपि हमलोग पापी हैं,

English

Then the noble-souled Prajapati, became delighted on regaining his wives. He invited those brahmins who had resor¬ ted to the banks of Gautami.

अध्याय १७०

श्लोक 13

स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः

svayam ārjya suto vittaṃ pitre dāsyati bandhave taṃ tu putraṃ vijānīyād itaro yonikīṭakaḥ

हिन्दी अर्थ

बृहस्पति बोले-ईश! आप परम सूक्ष्म, तथापि आप अपनी महिमाकी ओर देखकर हमपर ज्योतिर्मय, अनन्त, ओंकारमात्रसे अभिव्यक्त होनेवाले, कृपा कीजिये । आप स्थूल, सूक्ष्म, अनादि, नित्य, प्रकृतिसे परे, चित्स्वरूप, आनन्दमय और पूर्णरूप पिता, माता, असत् और सत्स्वरूप हैं-श्रुतियों हैं । मुमुक्षु पुरुष आपका स्वरूप ऐसा ही बतलाते और पुराणोंने इस प्रकार जिनका स्तवन किया है,

English

The delighted Prajapati performed their Simantonna- yana rite (parting of hairs on the head ritualistically). He fed the brahmins in accordance with injunctions.

अध्याय १७०

श्लोक 14

एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः

etac chrutvā tu tad vākyaṃ brāhmaṇasyābhilāṣiṇaḥ tatheti matvā tadvākyaṃ ratnāny ādāya satvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। भगवन्! जिनके हृदयमें एक भी कामना नहीं उन परमेश्वर सोमनाथको मैं प्रणाम करता हूं । है अथवा जो सम्पूर्ण मनोरथोंको प्राप्त कर चुके इन दोनोंको स्तुतियोंसे भगवान् विष्णु और हैं, वे भी पश्चमहायज्ञोंद्रारा आपकी आराधना शिव बहुत प्रसन्न हुए और बोले-- तुम दोनों करते हैं और उसके फलस्वरूप आपके दिव्य अत्यन्त दुर्लभ अभीष्ट वर माँगो।' तब इन्द्रने

English

Hearing that speech of the Brahmin who longed (for wealth), he agreed, took jewels quickly,

अध्याय १७०

श्लोक 15

आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम्

ātmakīyāni vittāni gautamāya nyavedayat dhanenaitena deśāṃś ca paribhramya yathāsukham

हिन्दी अर्थ

धाम अथवा दिव्य स्वरूपमें, जो संसार-सागरसे परे है, प्रवेश कर जाते हैं। शम्भो! वे निष्काम अ ७ अथवा आप्तकाम पुरुष समत्वबुद्धिके द्वारा सब ऊ प्राणियोंमें आपका दर्शन करके क्षुधा-पिपासा,

English

and handed his own wealth to Gautama. Wandering through countries comfortably with this wealth,

अध्याय १७०

श्लोक 16

धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः

dhanāny ādāya vittāni punar eṣyāmahe gṛham satyam eva vaṇig vakti sa tu vipraḥ pratārakaḥ

हिन्दी अर्थ

शोक-मोह और जरा-मृत्युरूप छः ऊर्मियोंके प्राप्त होनेपर शान्तभावसे रहते, ज्ञानके द्वारा कर्मफलोंको त्याग देते और ध्यानके द्वारा आपमें प्रवेश कर जाते हैं । मुझमें न जातिके धर्म हैं न वेद-शास्त्रका

English

"Having taken the wealth we shall return home." The merchant spoke truth, but that Brahmin was a deceiver;

अध्याय १७०

श्लोक 17

पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः

pāpātmā pāpacittaṃ ca na bubodha vaṇig dvijam tau parasparam āmantrya mātāpitror ajānatoḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञान है। न ध्यानका अभ्यास है और न मैं समाधि ही लगाता हूँ। केवल शान्तचित्त भगवान् शिवको, जो रुद्र, शिव और सोम आदि नामोंसे पुकारे जाते हैं, भक्तिके साथ प्रणाम करता हूँ।

English

the sinful-minded; and the merchant did not understand the sinful mind of the Brahmin. Taking leave of each other, without the knowledge of their parents,

अध्याय १७०

श्लोक 18

देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति

deśād deśāntaraṃ yātau dhanārthaṃ tau vaṇigdvijau vaṇigghastasthitaṃ vittaṃ brāhmaṇo hartum icchati

हिन्दी अर्थ

भगवन्! आपके चरणोंमें भक्ति रखनेसे मूर्ख मनुष्य भी आपके मोक्षमय स्वरूपको प्राप्त कर लेता है। ज्ञान, यज्ञ, तप, ध्यान तथा बड़े-बड़े फल देनेवाले होम आदि कर्मोका सर्वोत्तम फल यही है कि कहा--' भगवन्! मेरा राज्य बार-बार अधिकारमें

English

the merchant and the Brahmin went from country to country for wealth. The Brahmin wished to steal the wealth in the merchant's hand:

अध्याय १७०

श्लोक 19

येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः

yena kenāpy upāyena tad dhanaṃ hi samāhare aho pṛthivyāṃ ramyāṇi nagarāṇi sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् सोमनाथमें निरन्तर भक्ति बनी रहे। जगदाधार आता और छिन जाता है। जिस पापके कारण

English

"By some means I must take that wealth. Ah, on earth there are thousands of lovely cities,

अध्याय १७०

श्लोक 20

इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया

iṣṭapradātryaḥ kāmasya devatā iva yoṣitaḥ manoharās tatra tatra santi kiṃ kriyate mayā

हिन्दी अर्थ

ऐसा होता है, वह पाप नष्ट हो जाय। यदि आप होकर उस कार्यमें लग गये। देवगुरुने इन्द्रका

English

women who, like goddesses of desire, give what is wished, charming ones here and there; what shall I do?

अध्याय १७०

श्लोक 21

धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत्

dhanam āhṛtya yatnena yoṣidbhyo yadi dīyate bhujyante tās tato nityaṃ saphalaṃ jīvitaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

दोनों देवेश्वर अत्यन्त प्रसन्न हों तो मेरा सब कुछ सदा स्थिर रहे।' यह सुनकर भगवान् शिव और विष्णुने मुसकराते हुए इन्द्रके वाक्यका अनुमोदन किया और इस प्रकार कहा--'यह गोदावरी नदी

English

If wealth is carefully gathered and given to women, they are enjoyed always, and then life is fruitful.

अध्याय १७०

श्लोक 22

नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलंकृतः भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम्

nṛtyagītarato nityaṃ paṇyastrībhir alaṃkṛtaḥ bhokṣye kathaṃ tu tad vittaṃ vaiśyān maddhastam āgatam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा, विष्णु और शिव--इन तीनों देवताओंसे सम्बन्ध रखनेवाला महान् तीर्थ है। यहाँ सबके मनोरथ पूर्ण होते हैं। तुम दोनों यहाँ श्रद्धापूर्वक स्नान करो। इन्द्रके मङ्गलके लिये तथा इनके

English

Delighting always in dance and song, adorned by courtesans, how shall I enjoy that wealth that has come into my hand from the merchant?"

अध्याय १७०

श्लोक 23

एवं चिन्तयमानो ऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः

evaṃ cintayamāno 'sau gautamaḥ prahasann iva maṇikuṇḍalam āhedam adharmād eva jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

वैभवकी स्थिरताके लिये बृहस्पति हम दोनोंका स्मरण करते हुए इन्द्रका अभिषेक करें तथा उस

English

Thus thinking, Gautama, smiling as it were, said to Manikundala: "Creatures, through unrighteousness alone,

अध्याय १७०

श्लोक 24

वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः

vṛddhiṃ sukham abhīṣṭāni prāpnuvanti na saṃśayaḥ dharmiṣṭhāḥ prāṇino loke dṛśyante duḥkhabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

‘गोदावरि ! मैंने इस जन्ममें अथवा पूर्वजन्ममें जो कुछ भी पुण्यकर्म किया हो, वह सब पूर्णताको प्राप्त हो। आपको नमस्कार है।' जो इस प्रकार स्मरण करके गौतमी गङ्गामें

English

obtain growth, happiness and desired things, no doubt. Righteous beings in the world are seen sharing sorrow.

अध्याय १७०

श्लोक 25

तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना

tasmād dharmeṇa kiṃ tena duḥkhaikaphalahetunā

हिन्दी अर्थ

स्नान करता है, उसका धर्म हम दोनोंकी कृपासे परिपूर्ण होता है तथा वह साधक अपने पूर्वजन्मके दोषसे भी मुक्त होकर पुण्यवान् हो जाता है।'

English

So what use is dharma, which is the cause of sorrow as its only fruit?"

अध्याय १७०

श्लोक 26

नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति

nety uvāca tato vaiśyaḥ sukhaṃ dharme pratiṣṭhitam pāpe duḥkhaṃ bhayaṃ śoko dāridryaṃ kleśa eva ca yato dharmas tato muktiḥ svadharmaḥ kiṃ vinaśyati

हिन्दी अर्थ

महाभिषेक किया। उससे एक नदी प्रकट हुई, जो पुण्या और मङ्गला कहलायी। उस नदीके साथ जो गङ्गाजीका संगम हुआ, वह बड़ा ही पवित्र एवं कल्याणकारक है। इन्द्रकी स्तुतिसे प्रसन्न

English

The merchant then said "No": "Happiness rests on dharma; in sin there is sorrow, fear, grief, poverty and pain. Where dharma is, there is liberation; does one's own dharma perish?"

अध्याय १७०

श्लोक 27

एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात्

evaṃ vivadatos tatra saṃparāyas tayor abhūt yasya pakṣo bhavej jyāyān sa parārtham avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

होकर जगन्मय भगवान् विष्णु प्रत्यक्ष प्रकट हुए और उनसे इन्द्रने त्रिलोकीका राज्य प्राप्त किया। अतः (' इन्द्रं गामविन्दयत्'इस व्युत्पत्तिके अनुसार) भगवान् वहाँ गोविन्दके नामसे विख्यात हुए,

English

While they argued thus, a wager arose between them: "Whoever's side proves stronger shall take the other's property."

अध्याय १७०

श्लोक 28

पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत्

pṛcchāvaḥ kasya prābalyaṃ dharmiṇo vāpy adharmiṇaḥ vedāt tu laukikaṃ jyeṣṭhaṃ loke dharmāt sukhaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

क्योंकि इन्द्रने उनसे त्रिलोकमयी गौ प्राप्त की थी। देवगुरु बृहस्पतिने जहाँ इन्द्रके राज्यकी स्थिरताके लिये महादेबजीका स्तवन किया, वहाँ वे सिद्धेश्वर नामसे निवास करते हैं। सिद्धेश्वर नामक शिवलिङ्गकी

English

"Let us ask who is stronger, the righteous or the unrighteous; worldly reasoning is higher than the Veda; happiness comes from dharma in the world."

अध्याय १७०

श्लोक 29

एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि

evaṃ vivadamānau tāv ūcatuḥ sakalāñ janān dharmasya vāpy adharmasya prābalyam anayor bhuvi

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण देवता भी पूजा करते हैं। तबसे वह तीर्थ गोविन्दतीर्थके नामसे विख्यात हुआ। वहीं मङ्गला- संगम, पूर्णतीर्थ, इन्द्रतीर्थं और बाह॑स्पत्यतीर्थ भी हैं । उन तीर्थोमें जो स्नान, दान अथवा किंचिन्मात्र

English

Arguing thus they asked all the people about the strength of dharma or adharma on earth.

अध्याय १७०

श्लोक 30

तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः

tad vadantu yathāvṛttam evam ūcatur ojasā evaṃ tatrocire kecid ye dharmeṇānuvartinaḥ

हिन्दी अर्थ

भी पुण्यका उपार्जन किया जाता है, वह सब अक्षय होता है। वहाँका श्राद्ध पितरोंको अत्यन्त प्रिय है। जो मनुष्य प्रतिदिन इस तीर्थके माहात्म्यको सुनता, पढ़ता और स्मरण करता है, उसे खोये

English

"Tell us as it is." They asked with vigour. Thus there some said, "Those who follow dharma

अध्याय १७०

श्लोक 31

तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत्

tair duḥkham anubhūyate pāpiṣṭhāḥ sukhino janāḥ saṃparāye dhanaṃ sarvaṃ jitaṃ vipre nyavedayat

हिन्दी अर्थ

हुए राज्यकी प्राप्ति होती है। नारद! वहाँ गौतमीके

English

experience sorrow, and sinners are happy." In the wager he lost all his wealth and handed it to the Brahmin.

अध्याय १७०

श्लोक 32

मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्

maṇimān dharmavicchreṣṭhaḥ punar dharmaṃ praśaṃsati maṇimantaṃ dvijaḥ prāha kiṃ dharmam anuśaṃsasi tatheti cety āha vaiśyo brāhmaṇaḥ punar abravīt

हिन्दी अर्थ

इन्द्र और बृहस्पतिने बहुत अच्छा' कहकर दोनों तटोंपर सैंतीस हजार तीर्थ रहते हैं, जो सब भगवान्को आज्ञा स्वीकार की और दोनों प्रसन्न प्रकारकी सिद्धि देनेवाले हें ।

English

Manimat, best of the knowers of dharma, again praised dharma. The Brahmin said to Manimat: "Why do you praise dharma?" The merchant said "So," and the Brahmin again said:

अध्याय १७०

श्लोक 33

जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना

jitaṃ mayā dhanaṃ vaiśya nirlajjaḥ kiṃ nu bhāṣase mayaiva vijito dharmo yatheṣṭacaraṇātmanā

हिन्दी अर्थ

श्रीरामतीर्थको महिमा

English

"I have won the wealth, merchant; why do you speak shamelessly? Dharma has been defeated by me, who act as I please."

अध्याय १७०

श्लोक 34

तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान्

tad brāhmaṇavacaḥ śrutvā vaiśyaḥ sasmita ūcivān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैँ--नारद ! रामतीर्थ भ्रूणहत्याका भाँति अपने पिता-पितामहोंके राज्यका पालन नाश करनेवाला है। उसकी महिमाके श्रवणमात्रसे करते थे। महाराज दशरथके तीन रानियाँ थीं मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है । इक्ष्वाकुवंशमें कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी। वे तीनों कुलीन, दशरथ नामके क्षत्रिय राजा हुए, जो सम्पूर्ण सौभाग्यशालिनी, रूपवती और सुलक्षणा थीं।

English

Hearing that Brahmin's words, the merchant said, smiling:

अध्याय १७०

श्लोक 35

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते

pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu tathaiva tān sakhe manye yeṣāṃ dharmo na vidyate

हिन्दी अर्थ

विश्वमें विख्यात थे। वे इन्द्रकी ही भाँति राजा दशरथ जब अयोध्याके राजसिंहासनपर बलवान्, बुद्धिमान् और शूरवीर थे तथा बलिको आसीन थे और ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ वसिष्ठजी उनके

English

"Friend, I consider those in whom there is no dharma like chaff among grains and like insects among birds.

अध्याय १७०

श्लोक 36

चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः

caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dharmaḥ prathama ucyate paścād arthaś ca kāmaś ca sa dharmo mayi tiṣṭhati kathaṃ brūṣe dvijaśreṣṭha mayā vijitam ity adaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीरामतीर्थकी महिमा २११

English

Of the four human aims, dharma is called first; wealth and desire follow. That dharma stays in me; how do you say, best of Brahmins, that it has been defeated by me?"

अध्याय १७०

श्लोक 37

द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः

dvijo vaiśyaṃ punaḥ prāha hastābhyāṃ jāyatāṃ paṇaḥ tatheti manyate vaiśyas tau gatvā punar ūcatuḥ

हिन्दी अर्थ

पुरोहितके पदपर प्रतिष्ठित थे, उस समय देशमें उन्होंने हैत्यों, दानवों तथा राक्षसोंके साथ लोहा न रोग थे न मानसिक चिन्ताएँ। न तो अनावृष्टि लिया। उस समय नमुचिके भाइयोंने देवताओंके होती थी और न अकाल ही पड़ता था। ब्राह्मण, देखते-देखते तीखे बाण मारकर राजाके रथकी क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रोंको और चारों आश्रमोंको धुरी तोड़ डाली। राजा बड़े वेगसे युद्धमें लगे थे।

English

The Brahmin said again to the merchant: "Let the wager be (our) hands." The merchant agreed. Going back, they spoke again.

अध्याय १७०

श्लोक 38

पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत्

pūrvaval laukikān gatvā jitam ity abravīd dvijaḥ karau chittvā tataḥ prāha kathaṃ dharmaṃ tu manyase ākṣipto brāhmaṇenaivaṃ vaiśyo vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

भी पृथक्-पृथक् बड़ा सुख मिलता था। एक उन्हें धुरी टूटनेका पता न लगा। नारद! उस समयकी बात है, देवताओं और दानवोंमें राज्यके युद्धमें रानी कैकेयी भी राजाके पास ही बैठी थी। लिये युद्ध छिड़ गया। न तो उसमें देवताओंकी उसे रथकी अवस्थाका पता लग गया, परंतु उसने जीत होती थी और न हैत्यों एवं दानवोंकी ही। राजाको इस बातकी सूचना नहीं दी। धुरी टूटी

English

As before, going to the people, the Brahmin said, "I have won." Then, having cut off his hands, he said: "How do you now regard dharma?" Thus challenged by the Brahmin, the merchant said:

अध्याय १७०

श्लोक 39

धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम्

dharmam eva paraṃ manye prāṇaiḥ kaṇṭhagatair api mātā pitā suhṛd bandhur dharma eva śarīriṇām

हिन्दी अर्थ

वह युद्ध कई दिनोंतक लगातार चलता रहा। इसी देख उसने उसको जगह अपना हाथ ही लगा बीचमें आकाशवाणी हुई-' राजा दशरथ जिनका दिया। यह बड़ा अदभुत कार्य था। रथियोंमें श्रेष्ठ पक्ष ग्रहण करेंगे, वे ही विजयी होंगे, दूसरे महाराज दशरथने कैकेयीके हाथसे थाँमें हुए रथके

English

"I hold dharma alone to be supreme, even with life-breath in my throat. Mother, father, friend, kinsman — dharma alone is such for embodied beings."

अध्याय १७०

श्लोक 40

एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च

evaṃ vivadamānau tāv arthavān brāhmaṇo 'bhavat vimukto vaiśyakas tatra bāhubhyāṃ ca dhanena ca

हिन्दी अर्थ

नहीं।' यह सुनकर देवता और दानव दोनों अपनी विजयके लिये राजाके पास चले। देवताओंकी ओरसे वायु शीघ्र जा पहुँचे और राजासे बोले- “महाराज! देव-दानव-संग्राममें आपको चलना

English

Arguing thus, the Brahmin became rich, and the merchant was robbed there of both arms and wealth.

अध्याय १७०

श्लोक 41

एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः

evaṃ bhramantau saṃprāptau gaṅgāṃ yogeśvaraṃ harim yadṛcchayā muniśreṣṭha mithas tāv ūcatuḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा हैत्यों और दानवोंपर विजय पायी, फिर

English

Wandering thus they reached the Ganga and Hari, lord of yogis; by chance, best of sages, they spoke again to one another.

अध्याय १७०

श्लोक 42

वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत्

vaiśyo gaṅgāṃ tu yogeśaṃ dharmam eva praśaṃsati atikopād dvijo vaiśyam ākṣipan punar abravīt

हिन्दी अर्थ

वे पुनः अयोध्या लौट आये। आते समय मार्गके बीचमें जब महाराज दशरथने अपनी प्रिया कैकेयीकी

English

The merchant praised the Ganga, the lord of yogis, and dharma alone; in great anger the Brahmin again reviled the merchant:

अध्याय १७०

श्लोक 43

गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः

gataṃ dhanaṃ karau chinnāv avaśiṣṭo śubhir bhavān tvam anyathā yadi brūṣa āhariṣye 'sinā śiraḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। वहाँ यह आकाशवाणी सुनायी दी है कि ओर दृष्टिपात किया, तब उसका वह साहसपूर्ण

English

"Wealth gone, hands cut off, you remain only alive; if you speak otherwise, I shall cut off your head with a sword."

अध्याय १७०

श्लोक 44

विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा

vihasya punar āhedaṃ vaiśyo gautamam añjasā

हिन्दी अर्थ

जिस ओर राजा दशरथ रहेंगे, उसी पक्षको जीत होगी; अत: आप देवताओंका पक्ष ग्रहण कोजिये, जिससे देवता विजयी हों।'

English

The merchant, laughing, said again to Gautama directly:

अध्याय १७०

श्लोक 45

धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम्

dharmam eva paraṃ manye yathecchasi tathā kuru brāhmaṇāṃś ca gurūn devān vedān dharmaṃ janārdanam

हिन्दी अर्थ

वायुको यह बात सुनकर राजा दशरथने कहा-- “वायुदेव! आप सुखपूर्वक पधारें। में अवश्य चलूँगा।' वायुके चले जानेपर हैत्यगण राजाके

English

"I hold dharma alone supreme; do as you wish. Brahmins, teachers, gods, the Vedas, dharma, Janardana —

अध्याय १७०

श्लोक 46

यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः

yas tu nindayate pāpo nāsau spṛśyo 'tha pāpakṛt upekṣaṇīyo durvṛttaḥ pāpātmā dharmadūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये। महाराज ! विजय आपपर ही अवलम्बित है, अत: आप हैत्यराजकी सहायता करें।' राजा बोले-वायुदेवने पहले मुझसे प्रार्थना की है और मैंने देवताओंकी सहायता करनेका वचन दे

English

the sinner who reviles them is not to be touched; the evil-conducted, sinful, defiler of dharma is to be ignored."

अध्याय १७०

श्लोक 47

ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने

tataḥ prāha sa kopena dharmaṃ yady anuśaṃsasi āvayoḥ prāṇayor atra paṇaḥ syād iti vai mune

हिन्दी अर्थ

दिया है; अतः हैत्य और दानव लौट जायेँ।' राजा दशरथने वैसा ही किया। स्वर्गमें पहुँचकर

English

Then he said in anger: "If you praise dharma, let our lives be the stake here, sage."

अध्याय १७०

श्लोक 48

एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे

evam ukte gautamena tathety āha vaṇik tadā punar apy ūcatur ubhau lokāṃl lokās tathocire

हिन्दी अर्थ

कार्य देखकर उन्हें बड़ा विस्मय हुआ। नारद! इस कार्यसे प्रसन्न होकर राजाने कैकेयीको वर दिये। रानी कैकेयीने भी राजाको आज्ञा स्वीकार करके इस प्रकार कहा-- महाराज! आपके दिये

English

When Gautama said this, the merchant said "So be it." Again the two asked the people, and the people spoke.

अध्याय १७०

श्लोक 49

योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत्

yogeśvarasya purato gautamyā dakṣiṇe taṭe taṃ nipātya viśaṃ vipraś cakṣur utpāṭya cābravīt

हिन्दी अर्थ

हुए ये वर आपके ही पास रहें आवश्यकता

English

In front of the lord of yogis, on the south bank of the Gautami, the Brahmin threw down the merchant, tore out his eyes and said:

अध्याय १७०

श्लोक 50

गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे

gato 'sīmāṃ daśāṃ vaiśya nityaṃ dharmapraśaṃsayā gataṃ dhanaṃ gataṃ cakṣuś cheditau karapallavau pṛṣṭo 'si mitra gacchāmi maivaṃ brūyāḥ kathāntare

हिन्दी अर्थ

राजा दशरथ पुरस्कारमें अनेक आभूषण देकर अपनी प्रिया कैकेयीके साथ अपने नगरको गये। विजयी होनेसे वे बहुत प्रसन्न थे। तदनन्तर बहुत समयके बाद मुनीश्वर ऋष्यशृङ्गको कृपासे देवताओंकी

English

"You have come to this state, merchant, from constant praise of dharma: wealth gone, eyes gone, hands cut off. You are asked, friend; I go; do not say it again in conversation."

अध्याय १७०

श्लोक 51

तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे

tasmin prayāte vaiśyo 'sau cintayām āsa cetasi hā kaṣṭaṃ me kim abhavad dharmaikamanaso hare

हिन्दी अर्थ

कार्यसिद्धिके लिये राजा दशरथके चार देवोपम पुत्र हुए। कौसल्यासे राम, कैकेयीसे बुद्धिमानोंमे श्रेष्ठ भरत तथा सुमित्रासे लक्ष्मण और शत्रुघ्न

English

When he had gone, the merchant thought in his heart: "Alas, Hari, what misfortune has happened to me, who had my mind solely on dharma?"

अध्याय १७०

श्लोक 52

स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन्

sa kuṇḍalo vaṇikśreṣṭho nirdhano gatabāhukaḥ gatanetraḥ śucaṃ prāpto dharmam evānusaṃsmaran

हिन्दी अर्थ

स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम्। कैकेय्याः कर्म तद् दृष्टवा विस्मयं परमं गतः॥ ततस्तस्यै वरान् प्रादात्त्रींस्तु नारद सा अपि। अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥

English

That best of merchants Kundala, without wealth, without arms, without eyes, fell into grief, still remembering dharma only.

अध्याय १७०

श्लोक 53

एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kurvann āste mahītale niśceṣṭo 'tha nirutsāhaḥ patitaḥ śokasāgare

हिन्दी अर्थ

हुए। वे सभी पुत्र बुद्धिमान्, प्रिय तथा राजाके आज्ञाकारी थे। एक बार महर्षि विश्वामित्र आये और उन्होंने यज्ञकी रक्षाके लिये राजासे राम और लक्ष्मणको माँगा। विश्वामित्र उनके

English

Thinking in many ways he lay on the ground, motionless, without enthusiasm, fallen into an ocean of sorrow.

अध्याय १७०

श्लोक 54

दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः

dināvasāne śarvaryām udite candramaṇḍale ekādaśyāṃ śuklapakṣe tatrāyāti vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

महत्त्वको जानते थे।

English

At day's end, in the night, when the moon's disc had risen, on the eleventh of the bright half, Vibhishana came there.

अध्याय १७०

श्लोक 55

स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः

sa tu yogeśvaraṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ saputro rākṣasair vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा दशरथ बोले--मुने! इस बुढापेमें किसी तरह हैवयोगसे मेरे ये बालक उत्पन्न हुए हैं, जो मेरे मनको आनन्द देनेवाले हैं । मैं अपना शरीर और यह राज्य दे दूँगा, किन्तु इन पुत्रोंको

English

Having duly worshipped the lord of yogis and bathed in the Gautami Ganga, with his son and surrounded by Rakshasas,

अध्याय १७०

श्लोक 56

विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह

vibhīṣaṇasya hi suto vibhīṣaṇa ivāparaḥ vaibhīṣaṇir iti khyātas tam apaśyad uvāca ha

हिन्दी अर्थ

उस समय वसिष्ठने राजा दशरथसे कहा-- 'राजन् रघुवंशियोंने किसीकी प्रार्थनाको ठुकराना नहीं सीखा है ।' उनके यों कहनेपर राजाने किसी तरह श्रीराम और लक्ष्मणसे कहा-- पुत्रो! तुम

English

Vibhishana's son, like a second Vibhishana, famed as Vaibhishani, saw him and spoke.

अध्याय १७०

श्लोक 57

वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्

vaiśyasya vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ sa dharmavit pitre nivedayām āsa laṅkeśāya mahātmane sa tu laṅkeśvaraḥ prāha putraṃ prītyā guṇākaram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मर्षि विश्वामित्रके यज्ञको रक्षा करो।' यों कहकर उन्होंने अपने दोनों पुत्र विश्वामित्रजीको

English

Hearing the merchant's words, that knower of dharma reported it as it was to his father, the great-souled lord of Lanka; and the lord of Lanka said lovingly to his virtuous son:

अध्याय १७०

श्लोक 58

श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्

śrīmān rāmo mama gurus tasya mānyaḥ sakhā mama hanumān iti vikhyātas tenānīto girir mahān

हिन्दी अर्थ

कहकर राजा दशरथको नमस्कार किया और यज्ञको रक्षके लिये विश्वामित्रजीके साथ

English

"The glorious Rama is my teacher, my honoured friend is Hanuman, famed; by him the great mountain was brought.

अध्याय १७०

श्लोक 59

पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्

purā kāryāntare prāpte sarvauṣadhyāśrayo 'calaḥ jāte kārye tam ādāya himavantam athāgamat

हिन्दी अर्थ

उन दोनों भाइयोंको माहेश्वरी महाविद्या, धनुर्वेद, शस्त्रविद्या, अस्त्रविद्या, लोकविद्या, रथविद्या,

English

Earlier, when a task arose, the mountain, refuge of all herbs, was taken by him and he came to the Himalaya.

अध्याय १७०

श्लोक 60

विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे

viśalyakaraṇī ceti mṛtasaṃjīvanīti ca tadānīya mahābuddhī rāmāyākliṣṭakarmaṇe

हिन्दी अर्थ

अस्त्रोंके आवाहन और विसर्जनकी शिक्षा दी। इस प्रकार सम्पूर्ण विद्या प्राकर श्रीराम और लक्ष्मणने वनवासियोंका हित करनेके लिये वनमें ताड़काको मार डाला और हाथमें धनुष लेकर

English

'Vishalyakarani' and 'Mritasanjivani': bringing them, the greatly wise one gave them to Rama, of unwearied action."

अध्याय १७०

श्लोक 61

निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्

nivedayitvā tat sādhyaṃ tasmin vṛtte samāgataḥ punar giriṃ samādāya āgacchad devaparvatam

हिन्दी अर्थ

यज्ञको रक्षा करने लगे। तत्पश्चात् महायज्ञ पूर्ण

English

Having reported that task, when it was done, he came again, taking the mountain, to the divine mountain.

अध्याय १७०

श्लोक 62

ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः

tām ānīyāsya hṛdaye niveśaya hariṃ smaran tataḥ prāpsyaty ayaṃ sarvam apekṣitam udāradhīḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या लक्ष्मीस्वरूपा सीताका श्रीरामके साथ विवाह कर दिया। इसी प्रकार लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्नका विवाह भी राजा जनकके ही घर हुआ। तदनन्तर दीर्घकाल व्यतीत होनेपर राजा

English

"Bring that herb, place it on his heart, remembering Hari; then this noble-minded one will obtain all he desires."

अध्याय १७०

श्लोक 63

गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः

gacchatas tasya vegena viśalyakaraṇī punaḥ apatad gautamītīre yatra yogeśvaro hariḥ

हिन्दी अर्थ

दशरथ समस्त प्रजा और गुरुको अनुमतिसे श्रीरामको राज्य देने लगे। उस समय मन्थरारूपी दुर्हैवसे प्रेरित होकर रानी कैकेयी ईर्ष्यासे व्याकुल हो उठी। उसने श्रीरामके राज्याभिषेकमें विघ्न

English

As he went swiftly, the Vishalyakarani fell again on the Gautami's bank, where Hari, lord of yogis, is.

अध्याय १७०

श्लोक 64

ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये

tām oṣadhīṃ mama pitar darśayāśu vilamba mā parārtiśamanād anyac chreyo na bhuvanatraye

हिन्दी अर्थ

डाला और उन्हें वनवास भेजनेके लिये कहा। साथ ही उसने वही राज्य भरतके लिये माँगा, परंतु राजाने स्वीकार नहीं किया। पिताके सत्यको रक्षाके लिये श्रीराम स्वयं ही घोर जङ्गलमें चले

English

"Show that herb quickly to me, father, without delay; there is nothing better in the three worlds than relieving another's pain."

अध्याय १७०

श्लोक 65

विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः

vibhīṣaṇas tathety uktvā tāṃ putrasyāpy adarśayat iṣe tvety asya vṛkṣasya śākhāṃ ciccheda tatsutaḥ vaiśyasya cāpi vai prītyā santaḥ parahite ratāḥ

हिन्दी अर्थ

गये। सीता और लक्ष्मणने भी उन्हींका साथ दिया। श्रीरामने अपने सढुणोंके कारण सत्पुरुषोंके शुद्ध हृदयमें घर बना लिया था। जब श्रीराम राज्यको तृष्णासे रहित और वनवासके लिये

English

Vibhishana said "So be it" and showed it to his son; his son cut a branch of the tree "Ishe tva" (and gave it), out of love also to the merchant; the good delight in others' welfare.

अध्याय १७०

श्लोक 66

यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात्

yatrāpatan nage cāsmin sa vṛkṣas tu pratāpavān tasya śākhāṃ samādāya hṛdaye 'sya niveśaya tatspṛṣṭamātra evāsau svakaṃ rūpam avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

दीक्षित हो लक्ष्मण और सीताके साथ चले गये, तब राम, लक्ष्मण और गुणशालिनी सीताका स्मरण करके महाराजको बड़ा दुःख हुआ और

English

"On this mountain where it fell, that tree is mighty; take its branch and place it on his heart; merely on touching it he will regain his own form."

अध्याय १७०

श्लोक 67

एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत्

etac chrutvā pitur vākyaṃ vaibhīṣaṇir udāradhīḥ tathā cakāra vai samyak kāṣṭhakhaṇḍaṃ nyaveśayat

हिन्दी अर्थ

चलते-चलते चित्रकूटमें आये। वहीं उन्होंने तीन वर्ष व्यतीत किये। फिर वहाँसे दक्षिण दिशाकी ओर चलकर वे क्रमशः दण्डकारण्यमें पहुँचे, जो समस्त देशोंमें पवित्र और तीनों लोकोंमें विख्यात

English

Hearing his father's word, the noble-minded Vaibhishani did so properly and placed the piece of wood.

अध्याय १७०

श्लोक 68

हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते

hṛdaye sa tu vaiśyo 'pi sacakṣuḥ sakaro 'bhavat maṇimantrauṣadhīnāṃ hi vīryaṃ ko 'pi na budhyate

हिन्दी अर्थ

है। बह महान् वन हैत्योंसे सेवित होनेके कारण बड़ा भयंकर था। ऋषियोंने भयभीत होकर उसे छोड़ दिया था। श्रीरामने वहाँ हैत्यों और राक्षसोंको मारकर दण्डकवनको ऋषि-मुनियोंके

English

On his heart the merchant became possessed of eyes and hands; no one understands the power of gems, mantras and herbs.

अध्याय १७०

श्लोक 69

तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम्

tad eva kāṣṭham ādāya dharmam evānusaṃsmaran snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ tathā yogeśvaraṃ harim

हिन्दी अर्थ

होनेपर मुनिवर विश्वामित्र दोनों राजकुमारोंके रहनेयोग्य बना दिया। फिर पाँच योजन आगे साथ राजा जनकसे मिलने गये। वहाँ लक्ष्मणसहित जाकर वे धीरे-धीरे गौतमीके तटपर पहुँचे। श्रीरामने राजाओंको मण्डलीमें अपने गुरुसे सीखी भगवान् शिवको जो पुञ्जीभूत एवं अनिर्वचनीय हुई अद्भुत धनुर्विद्याका परिचय दिया। इससे पराशक्ति है, वही जलस्वरूपमें प्रकट हुई गौतमी

English

Taking that very wood and remembering dharma alone, after bathing in the Gautami Ganga and bowing to Hari, lord of yogis,

अध्याय १७०

श्लोक 70

नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम्

namaskṛtvā punar agāt kāṣṭhakhaṇḍena vaiśyakaḥ paribhraman nṛpapuraṃ mahāpuram iti śrutam

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होकर राजा जनकने अपनी अयोनिजा नदी है-ऐसा संत-महात्माओंका कथन है।

English

the merchant went off again with the piece of wood, wandering to a city of a king, the great city, so it is heard.

अध्याय १७०

श्लोक 71

महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना

mahārāja iti khyātas tatra rājā mahābalaḥ tasya nāsti sutaḥ kaścit putrikā naṣṭalocanā

हिन्दी अर्थ

» श्रीरामतीर्थकी महिमा

English

A mighty king there was famed as Maharaja; he had no son, only a daughter who had lost her eyesight.

अध्याय १७०

श्लोक 72

सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत्

saiva tasya sutā putras tasyāpi vratam īdṛśam devo vā dānavo vāpi brāhmaṇaḥ kṣatriyo bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतमी ब्रह्मा, विष्णु और शिवके लिये भी प्रणाम करता हूँ। भगवती उमाके स्वामी श्रीसोमनाथको

English

She was his only child, and his vow was thus: whether god or Danava, Brahmin or Kshatriya,

अध्याय १७०

श्लोक 73

वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति

vaiśyo vā śūdrayonir vā saguṇo nirguṇo 'pi vā tasmai deyā iyaṃ putrī yo netre āhariṣyati

हिन्दी अर्थ

माननीय तथा वन्दनीय है।

English

Vaishya or of Shudra birth, with or without qualities, to him this daughter was to be given who would bring back her eyes,

अध्याय १७०

श्लोक 74

राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत्

rājyena saha deyeyam iti rājā hy aghoṣayat aharniśam asau vaiśyaḥ śrutvā ghoṣam athābravīt

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करता हूँ। तीनों वेद जिनके तीन नेत्र

English

along with the kingdom. The king proclaimed this day and night. The merchant, hearing the proclamation, said:

अध्याय १७०

श्लोक 75

अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम्

ahaṃ netre āhariṣye rājaputryā asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

श्रीराम बोले--अहो, गङ्गाका कैसा अद्भुत हैं, उन त्रिलोचनको प्रणाम करता हूँ । त्रिविध प्रभाव है! तीनों लोकोंमें इनकी कहीं उपमा नहीं मूर्तिसे रहित सदा शिवको नमस्कार करता हूँ।

English

"I shall surely bring back the king's daughter's eyes."

अध्याय १७०

श्लोक 76

तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा

taṃ vaiśyaṃ tarasādāya mahārājñe nyavedayat tatkāṣṭhasparśamātreṇa sanetrābhūn nṛpātmajā

हिन्दी अर्थ

हे! हम धन्य हैं कि इन त्रिभुवनपावनी गङ्गाका दर्शन पा सके ।

English

They quickly took that merchant and presented him to the great king; by mere touch of that wood the king's daughter had eyes.

अध्याय १७०

श्लोक 77

ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः

tataḥ savismayo rājā ko bhavān iti cābravīt vaiśyo rājñe yathāvṛttaṃ nyavedayad aśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर श्रीरामने बड़े हर्षके साथ महादेवजीकी स्थापना की और यत्नपूर्वक षोडशोपचारसे छत्तीस कलाओंवाले महादेवजीकी आवरणसहित पूजा करके हाथ जोड़ उनकी स्तुति करने लगे।

English

Then the astonished king said, "Who are you?" and the merchant told the king everything as it happened:

अध्याय १७०

श्लोक 78

ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम्

brāhmaṇānāṃ prasādena dharmasya tapasas tathā dānaprabhāvād yajñaiś ca vividhair bhūridakṣiṇaiḥ divyauṣadhiprabhāvena mama sāmarthyam īdṛśam

हिन्दी अर्थ

श्रीराम बोले--मैं पुराणपुरुष शम्भुको नमस्कार करता हुँ। जिनकी असीम सत्ताका कहीं पार या अन्त नहीं है, उन सर्वज्ञ शिवको मैं प्रणाम करता हूँ। अविनाशी प्रभु रुद्रको नमस्कार करता हूँ।

English

"By the grace of Brahmins, by dharma and austerity, by the power of gifts and sacrifices with abundant fees, and by the power of a divine herb is my ability thus."

अध्याय १७०

श्लोक 79

एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः

etad vaiśyavacaḥ śrutvā vismito 'bhūn mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सबका संहार करनेवाले शर्वको मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हूँ। अविनाशी परमदेवको नमस्कार करता हूँ । लोकगुरु उमापतिको प्रणाम करता हूं । दरिद्रताका विनाश करनेवाले शिवको नमस्कार

English

Hearing the merchant's words the king was amazed.

अध्याय १७०

श्लोक 80

अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम्

aho mahānubhāvo 'yaṃ prāyo vṛndārako bhavet anyathaitādṛg anyasya sāmarthyaṃ dṛśyate katham tasmād asmai tu tāṃ kanyāṃ pradāsye rājyapūrvikām

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। रोगोंका अपहरण करनेवाले महेश्वरको प्रणाम करता हूँ। जिनका रूप चिन्तनका विषय नहीं है, उन कल्याणमय शिवको नमस्कार करता हूँ। विश्वकी उत्पत्तिके बीजभूत भगवान् भवको

English

"Ah, he is greatly powerful, likely a god; otherwise how is such ability seen in another? So I shall give him that daughter along with the kingdom."

अध्याय १७०

श्लोक 81

इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः

iti saṃkalpya manasi kanyāṃ rājyaṃ ca dattavān vihārārthaṃ gataḥ svairaṃ paraṃ khedam upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करता हं । जगतूका पालन करनेवाले परमात्माको नमस्कार करता हं । संहारकारी रुद्रको बारंबार प्रणाम करता हूँ। पार्वतीजीके प्रियतम अविनाशी प्रभुको नमस्कार करता हूँ। नित्य,

English

Deciding thus in mind, he gave the daughter and the kingdom, and went off at will to wander, finding great distress.

अध्याय १७०

श्लोक 82

न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः

na mitreṇa vinā rājyaṃ na mitreṇa vinā sukham tam eva satataṃ vipraṃ cintayan vaiśyanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षर-अक्षरस्वरूप शंकरको प्रणाम करता हूं । जिनका स्वरूप चिन्मय है और अप्रमेय है, उन भगवान् त्रिलोचनको मैं मस्तक झुकाकर बारंबार

English

Without a friend, no kingdom, no happiness; the merchant's son thought constantly of that very Brahmin.

अध्याय १७०

श्लोक 83

एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि

etad eva sujātānāṃ lakṣaṇaṃ bhuvi dehinām kṛpārdraṃ yan mano nityaṃ teṣām apy ahiteṣu hi

हिन्दी अर्थ

पुण्यमय शिवको प्रणाम करता हूँ। सत्-असत्से पृथक् परमात्माको नमस्कार करता हूँ। पापोंका अपहरण करनेवाले भगवान् हरको प्रणाम करता हूँ । जो सम्पूर्ण विश्वके हितमें लगे रहते हैं, उन

English

This is the mark of the well-born among embodied beings on earth: their minds are always compassionate even toward those who harm them.

अध्याय १७०

श्लोक 84

महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम्

mahānṛpo vanaṃ prāyāt sa rājā maṇikuṇḍalaḥ tasmiñ śāsati rājyaṃ tu kadācid gautamaṃ dvijam

हिन्दी अर्थ

भगवानूको नमस्कार करता हुँ। जो बहुत-से रूप धारण करते हैं, उन भगवान् शंकरको प्रणाम करता हुँ। जो संसारके रक्षक तथा सत् और असत्के निर्माता हैं, उन्हें नमस्कार करता हूँ। जो

English

The great king went to the forest; that king Manikundala ruled the kingdom. Once, seeing the Brahmin Gautama,

अध्याय १७०

श्लोक 85

हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित्

hṛtasvaṃ dyūtakaiḥ pāpair apaśyan maṇikuṇḍalaḥ tam ādāya dvijaṃ mitraṃ pūjayām āsa dharmavit

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्वके स्वामी हैं, उन विश्वनाथको प्रणाम करता हूँ । हव्य-कव्यस्वरूप यज्ञेश्ररको नमस्कार करता हूँ। सम्पूर्ण लोकोंका सर्वदा कल्याण करनेवाले जो भगवान् शिव आराधना करनेपर

English

whose wealth had been robbed by sinful gamblers, Manikundala, knower of dharma, took that Brahmin friend and honoured him.

अध्याय १७०

श्लोक 86

धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये

dharmāṇāṃ tu prabhāvaṃ taṃ tasmai sarvaṃ nyavedayat snāpayām āsa gaṅgāyāṃ taṃ sarvāghanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

उत्तम गति एवं सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुएँ प्रदान करते हैं, उन दानप्रिय इष्टदेवको मैं नमस्कार करता हूं । भगवान् सोमनाथको प्रणाम करता हँ । जो स्वतन्त्र न रहकर भक्तोंके पराधीन रहते हैं, उन विजयशील

English

He told him fully of the power of dharma and had him bathe in the Ganga for the removal of all his sins.

अध्याय १७०

श्लोक 87

तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः

tena vipreṇa sarvais taiḥ svakīyair gotrajair vṛtaḥ vaiśyaiḥ svadeśasaṃbhūtair brāhmaṇasya tu bāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

उमानाथको मैं नमस्कार करता हुँ । विघ्रराज गणेश तथा नन्दीके स्वामी पुत्रप्रिय भगवान् शिवको मैं मस्तक झुकाकर प्रणाम करता हुँ । संसारके दु:ख और शोकका नाश करनेवाले देवता भगवान्

English

Surrounded by that Brahmin, all his own kin, merchants born in his own country, and the Brahmin's relatives,

अध्याय १७०

श्लोक 88

वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान्

vṛddhakauśikamukhyaiś ca tasmin yogeśvarāntike yajñān iṣṭvā surān pūjya tataḥ svargam upeyivān

हिन्दी अर्थ

चन्द्रशेखरको मैं बारंबार नमस्कार करता हूँ। जो स्तुति करने योग्य और मस्तकपर गङ्गाको धारण करनेवाले हैं, उन महेश्वरको नमस्कार करता हूं ।

English

and by chiefs such as the old Kaushika, near that lord of yogis he performed sacrifices, worshipped the gods, and then attained heaven.

अध्याय १७०

श्लोक 89

ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम्

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ mṛtasaṃjīvanaṃ viduḥ cakṣustīrthaṃ sayogeśaṃ smaraṇād api puṇyadam manaḥprasādajananaṃ sarvadurbhāvanāśanam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा आदि ईश्वर, इन्द्र आदि देवता तथा असुर

English

From then on they know that holy place as Mritasanjivana, and Chakshus-tirtha with the Lord of yogis, giving merit even by remembrance, producing serenity of mind and destroying all evil thoughts.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 170
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.