Brahma Purana· Brahma Purāṇa
179
अध्याय 179 / 246

Adhyaya 179

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७९

श्लोक 1

व्यासस्य वचनं श्रुत्वा मुनयः संयतेन्द्रियाः प्रीता बभूवुः संहृष्टा विस्मिताश् च पुनः पुनः

vyāsasya vacanaṃ śrutvā munayaḥ saṃyatendriyāḥ prītā babhūvuḥ saṃhṛṣṭā vismitāś ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशतर्पण एवं प्रणीता-संगम-तीर्थकी महिमा २४७

English

The holy centre famous as Cakratlrtha destroys sins of brahmin-slaughter etc. because it was here that lord Hari ob¬ tained <his discus.

अध्याय १७९

श्लोक 2

अहो भारतवर्षस्य त्वया संकीर्तिता गुणाः तद्वच् छ्रीपुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य पुरुषोत्तम

aho bhāratavarṣasya tvayā saṃkīrtitā guṇāḥ tadvac chrīpuruṣākhyasya kṣetrasya puruṣottama

हिन्दी अर्थ

उनके ऊपर समस्त देवता प्रसन्न हुए और बोले-- जल--ये सब उपस्थित रहेंगे। इनसे बढ़कर “विश्वयोनि ब्रह्माजीने युगके आदिमें जो स्रष्टाके पवित्र और इनसे श्रेष्ठ कहीं कुछ भी नहीं है। पदकी कल्पना की थी, वह इसलिये कि केवल परब्रह्म ही इन सबके आकारोंमें प्रकट अधर्मोंकी निवृत्ति हो, वेदोंकी स्थापना हो, हुआ है। सर्वस्वरूप शिव, जो व्यापक तथा

English

That sacrifice sponsored by Brahma and Devas was entirely surrounded by them. It had been guarded with purity of mind by Dak$a, the sacrifices

अध्याय १७९

श्लोक 3

विस्मयो हि न चैकस्य श्रुत्वा माहात्म्यम् उत्तमम् पुरुषाख्यस्य क्षेत्रस्य प्रीतिश् च वदतां वर

vismayo hi na caikasya śrutvā māhātmyam uttamam puruṣākhyasya kṣetrasya prītiś ca vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकोंका उपकार हो, धर्म, अर्थ और सम्पूर्ण भावपदार्थोका रूप धारण करनेवाले हें, कामको सिद्धि हो तथा पुराण, स्मृति, वेद और समस्त प्राणियोंपर कृपा करनेके लिये उस तीर्थमें धर्मशास्त्रोके अर्थका ठीक-ठीक निश्चय हो। विशेष रूपसे रहते हें । उनके साथ सम्पूर्ण देवता इसके अनुसार तुम सब लोगोंको जगत्-स्रष्टाका भी निवास करते हैं। भगवान् शिव सबपर

English

It had been looked after from all round by Vasistha and other formidable sages. It had been well protected every¬ where by Indra, Adityas, Vasus and others.

अध्याय १७९

श्लोक 4

चिरात् प्रभृति चास्माकं संशयो हृदि वर्तते त्वदृते संशयस्यास्य च्छेत्ता नान्यो ऽस्ति भूतले

cirāt prabhṛti cāsmākaṃ saṃśayo hṛdi vartate tvadṛte saṃśayasyāsya cchettā nānyo 'sti bhūtale

हिन्दी अर्थ

पद प्राप्त होगा। तुम सब उस पदके अनुरूप अनुग्रह करनेवाले हें । वे आङ्गिरस धर्मव्यास और होओगे।' नारद! वे क्रमशः धीरे-धीरे प्रजापति वेदव्यासके नामसे प्रसिद्ध होंगे। उनका तीर्थ भी होंगे। जब अधर्म बढ़ेगा, वेदोंका पराभव होगा व्यासतीर्थके नामसे ही तीनों लोकोंमें विख्यात है । और उनपर संकट आयेगा, उस समय वेदोंका व्यासतीर्थ बहुत ही उत्तम हे। उसका जल

English

These utterances were heard all round, viz. "Let this be given," "Let this be eaten"; "Let this be done", "Stay here happily". Thus the sacrifice of Dak$a had been honoured.

अध्याय १७९

श्लोक 5

उत्पत्तिं बलदेवस्य कृष्णस्य च महीतले भद्रायाश् चैव कार्त्स्न्येन पृच्छामस् त्वां महामुने

utpattiṃ baladevasya kṛṣṇasya ca mahītale bhadrāyāś caiva kārtsnyena pṛcchāmas tvāṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

उद्धार करनेके लिये वे भावी व्यास होंगे । गङ्गाका पापरूपी कोचडको धोनेवाला, मोहरूप अन्धकार उत्तम तट ही उनकी तपस्याका उत्तम स्थान होगा और मदका नाश करनेवाला तथा मनुष्योंको सब और वहाँ शिव, विष्णु, मैं, सूर्य, अग्नि और प्रकारकी सिद्धि देनेवाला है ।

English

After uprooting the teeth of Pu§an Vlrabhadra routed Indra in a trice. O brahmin, he pierced and split the eyes of Bhaga.

अध्याय १७९

श्लोक 6

किमर्थं तौ समुत्पन्नौ कृष्णसंकर्षणाव् उभौ वसुदेवसुतौ वीरौ स्थितौ नन्दगृहे मुने

kimarthaṃ tau samutpannau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau vasudevasutau vīrau sthitau nandagṛhe mune

हिन्दी अर्थ

कुशतर्पण एवं प्रणीता-संगम-तीर्थकी महिमा

English

Again, he whirled the Sun-god with his arms and hurled him down. Thereupon, all Devas sought refuge in Visnu.

अध्याय १७९

श्लोक 7

निःसारे मृत्युलोके ऽस्मिन् दुःखप्राये ऽतिचञ्चले जलबुद्बुदसंकाशे भैरवे लोमहर्षणे

niḥsāre mṛtyuloke 'smin duḥkhaprāye 'ticañcale jalabudbudasaṃkāśe bhairave lomaharṣaṇe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--नारद! कुशतर्पण एवं जो अव्यक्त एवं अक्षर परमात्मा है, उसे परम प्रणीता-संगम नामक तीर्थ सब लोकोंमें प्रसिद्ध पुरुष जानना चाहिए । वही जब प्रकृतिसे संयुक्त हैं। वे भोग और मोक्ष देनेवाले हें । मैं उनके होता है, तब क्षर एवं अपर कहलाता है । पुरुष पापहारी स्वरूपका वर्णन करता हूँ, सुनो। पहले निराकारसे साकाररूपमें प्रकट हुआ । फिर

English

Save us, save us, O lord with the club in hands, from the danger arising from the leader of the Bhutas. There is a certain Gana (attendant) of Mahesvara. He is the leader of Pramathas. Even as Hari was watching the entire sacrifice pertaining to Vignu the entire sacrifice was destroyed.

अध्याय १७९

श्लोक 8

विण्मूत्रपिच्छलं कष्टं संकटं दुःखदायकम् कथं घोरतरं तेषां गर्भवासम् अरोचत

viṇmūtrapicchalaṃ kaṣṭaṃ saṃkaṭaṃ duḥkhadāyakam kathaṃ ghorataraṃ teṣāṃ garbhavāsam arocata

हिन्दी अर्थ

विन्ध्यपर्वतके दक्षिणभागमें सह्य नामक महान् उससे जलको उत्पत्ति हुई । जलसे पुरुषका प्रादुर्भाव पर्वत है। उसीके शाखा-पर्वतोंसे गोदावरी और हुआ । फिर जल और पुरुषसे कमल प्रकट हुआ । भीमरथी आदि नदियाँ निकली हैं । वहीं विरजतीर्थ उस कमलसे मेरी उत्पत्ति हुई। मुने! पृथ्वी, जल, और एकवीरा नदी भी है । उस पर्वतकी महिमाका अग्नि, वायु और आकाश--ये पाँच तत्त्व मुझसे

English

In order to kill the leader of Bhutas the discus was dis charged by Hari. As it advanced and approached him the leader of Bhutas grasped it.

अध्याय १७९

श्लोक 9

यानि कर्माणि चक्रुस् ते समुत्पन्ना महीतले विस्तरेण मुने तानि ब्रूहि नो वदतां वर

yāni karmāṇi cakrus te samutpannā mahītale vistareṇa mune tāni brūhi no vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

कोई वर्णन नहीं कर सकता । उसी सह्यगिरिके पहले एक ही समयमें प्रकट हुए थे । मैंने उत्पन्न पावन प्रदेशमें जो वृत्तान्त घटित हुआ था, वह होनेपर सबसे पहले इन्हींको देखा और कोई गोपनीयसे भी गोपनीय है; साक्षात् वेदमें उसका स्थावर-जङ्गम भूत मेरे देखनेमें नहीं आये। उस वर्णन है । उसे देवता, मुनि, पितर और असुर भी समय वेद नहीं प्रकट हुए थे। दूसरी कोई वस्तु

English

As he eulogized thus, Mahesvara became pleased with him and said to him, "What shall I give you"? (He replied) "O lord, let my sacrifice be complete".

अध्याय १७९

श्लोक 10

समग्रं चरितं तेषाम् अद्भुतं चातिमानुषम् कथं स भगवान् देवः सुरेशः सुरसत्तमः

samagraṃ caritaṃ teṣām adbhutaṃ cātimānuṣam kathaṃ sa bhagavān devaḥ sureśaḥ surasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं जानते । वही गुह्य रहस्य आज मैं तुम्हारी ही मैंने नहीं देखी। अधिक क्या कहूँ--जिनसे प्रसन्नताके लिये प्रकट करता हूँ, वह श्रवणमात्रसे स्वयं मेरी उत्पत्ति हुई, उनको भी मैं न देख सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुओंको देनेवाला है । सका। उस समय मैं मौन बैठा था। इतनेमें ही

English

"So be it" said Mahesvara, lord of Devas, Sankara, the soul of all living beings and the ocean of mercy.

अध्याय १७९

श्लोक 11

वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वम् आगतः अमरैश् चावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिर् अलंकृतम्

vasudevakule dhīmān vāsudevatvam āgataḥ amaraiś cāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

उत्तम आकाशवाणी सुनायी दी--ब्रह्मन्! तुम स्थावर और जङ्गम जगत्को सृष्टि करो।' नारद! यह आकाशवाणी सुनकर मैंने कहा--' कैसे सृष्टि करूँगा, कहाँ सृष्टि करूंगा और किस साधनसे

English

After making the sacrifice of Daksa complete, O sage, and after saying thus the lord vanished along with his Bhutas.

अध्याय १७९

श्लोक 12

देवलोकं किम् उत्सृज्य मर्त्यलोक इहागतः देवमानुषयोर् नेता द्योर् भुवः प्रभवो ऽव्ययः

devalokaṃ kim utsṛjya martyaloka ihāgataḥ devamānuṣayor netā dyor bhuvaḥ prabhavo 'vyayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस जगत्की सृष्टि करूंगा ?' आकाशवाणीने पुन:

English

Thereupon the lord holding the conch, discus and club became pleased and said to them: ''What for have all of you come? I shall do it for you."

अध्याय १७९

श्लोक 13

किमर्थं दिव्यम् आत्मानं मानुषेषु न्ययोजयत् यश् चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम्

kimarthaṃ divyam ātmānaṃ mānuṣeṣu nyayojayat yaś cakraṃ vartayaty eko mānuṣāṇām anāmayam

हिन्दी अर्थ

लोकविख्यात पुरुषसूक्तका स्मरण किया। वेदमें जो यज्ञको सामग्री बतायी गयी थी, उसके अनुसार ही मैंने उसकी कल्पना को। वेदोक्त प्रकारसे ही यज्ञपात्र भी कल्पित हुए। मैंने जहाँ

English

O slayer of Madhu, Devas have an excessive danger from Daityas. Hence, O Lord, try to save them.

अध्याय १७९

श्लोक 14

स मानुष्ये कथं बुद्धिं चक्रे चक्रगदाधरः गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वभौतिकम्

sa mānuṣye kathaṃ buddhiṃ cakre cakragadādharaḥ gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvabhautikam

हिन्दी अर्थ

उत्तर दिया-- ब्रह्मन्! यज्ञ करो, इससे तुम्हें शक्ति पवित्रता और संयमपूर्वक बैठकर यज्ञको दीक्षा

English

Then, after Devas had gone Vi§nu prepared himself to get the discus. After going to Godavari he began the worship of &ambhu.

अध्याय १७९

श्लोक 15

स कथं गां गतो विष्णुर् गोपत्वम् अकरोत् प्रभुः महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च

sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur gopatvam akarot prabhuḥ mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ca

हिन्दी अर्थ

प्रास होगी। यज्ञ ही विष्णु है-यह सनातन श्रुतिका कथन है। यज्ञ करनेवालोंके लिये इस लोक और परलोकमें कौन-सी वस्तु असाध्य है।' मैंने फिर पूछा-'कहाँ और किस वस्तुसे

English

With great devotion Visnu performed the daily worship of the consort of Uma with a thousand divine sweet smelling golden lotuses.

अध्याय १७९

श्लोक 16

श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः येन लोकान् क्रमैर् जित्वा त्रिभिर् वै त्रिदशेप्सया

śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ yena lokān kramair jitvā tribhir vai tridaśepsayā

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करूँ?” पुनः आकाशवाणी सुन पड़ी ' कर्मभूमिमें यज्ञेश्वर यज्ञपुरुषका यजन करो। स्वयं पुरुष ही तुम्हारे यज्ञके साधन होंगे। तुम उन्हींसे उनका यजन करो। यज्ञ, स्वाहा, स्वधा, मन्त्र,

English

"Obeisance, the Pinaka-bearing Mahes'a, who removes great danger in the forest of worldly existence and who fulfils all cherished desires".

अध्याय १७९

श्लोक 17

स्थापिता जगतो मार्गास् त्रिवर्गाश् चाभवंस् त्रयः यो ऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः

sthāpitā jagato mārgās trivargāś cābhavaṃs trayaḥ yo 'ntakāle jagat pītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। उन्हींसे सबकी प्राप्ति होती है।'

English

By means of this Mantra and with the mind endowed with devotion lord Visnu worshipped Siva, the lover of Bhavani.

अध्याय १७९

श्लोक 18

लोकम् एकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन चात्मना यः पुराणः पुराणात्मा वाराहं रूपम् आस्थितः

lokam ekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena cātmanā yaḥ purāṇaḥ purāṇātmā vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तापी, सरस्वती, गौतमी, समुद्र, नद, सरोवर तथा अन्यान्य निर्मल सरिताएँ नहीं थीं। अतः मैंने पूछा-- कर्मभूमि कहाँ है?' आकाशवाणीसे उत्तर मिला--' मेरुगिरिके दक्षिण हिमालय, विन्ध्य

English

O lord, you alone know the innermost feelings of men. You alone are refuge and overlord. What doubt can be there?

अध्याय १७९

श्लोक 19

विषाणाग्रेण वसुधाम् उज्जहारारिसूदनः यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम्

viṣāṇāgreṇa vasudhām ujjahārārisūdanaḥ yaḥ purā puruhūtārthe trailokyam idam avyayam

हिन्दी अर्थ

और सह्यसे भी दक्षिण जो प्रदेश हैं, उन्हें कर्मभूमि कहते हैं। वह सबके लिये सर्वदा कल्याणका उदय करनेवाली है।' यह सुनकर मैंने मेरुगिरिको त्याग दिया और सह्यगिरिके समीप आकर

English

Speaking thus with tears welled up in his eyes he got himself merged as though with I svara. Then Sambhu appeared in front of him, accompanied by Bhavani.

अध्याय १७९

श्लोक 20

ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः येन सैंहवपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः

dadau jitvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ yena saiṃhavapuḥ kṛtvā dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ

हिन्दी अर्थ

सोचने लगा-' कहाँ ठहरूं?' इतनेमें ही फिर आकाशवाणी हुई-' इधर आओ। यहीं रहो और बैठकर यज्ञका संकल्प करो। संकल्प करनेके

English

He embraced Hari closely and filled him with various boons. He got back his original eye as well as discus.

अध्याय १७९

श्लोक 21

पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर् हतः यः पुरा ह्य् अनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः

pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipur hataḥ yaḥ purā hy analo bhūtvā aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहण की, वह मेरे यज्ञका स्थान मेरे ही नामसे प्रसिद्ध हुआ। वह ब्रह्मगिरि कहलाने लगा। ब्रह्मगिरिसे पूर्वको ओर चौरासी हजार योजनतक मेरे यज्ञका स्थान है। उस भूमिके मध्यभागमें वेदी

English

The earlier Daitya, the very mighty Hiranyakashipu, was slain; he who formerly became fire, Aurva, the all-destroying lord,

अध्याय १७९

श्लोक 22

पातालस्थो ऽर्णवरसं पपौ तोयमयं हरिः सहस्रचरणं ब्रह्म सहस्रांशुसहस्रदम्

pātālastho 'rṇavarasaṃ papau toyamayaṃ hariḥ sahasracaraṇaṃ brahma sahasrāṃśusahasradam

हिन्दी अर्थ

थी तथा दक्षिणभागमें गार्हपत्य-अग्निकी स्थापना हुई। इसी प्रकार एक ओर आहवनीय अग्निको प्रतिष्ठा की गयी। श्रुतिमें यह कहा है कि बिना पत्नीके यज्ञ सिद्ध नहीं होता, इसलिये मैंने

English

Hari dwelling in Patala drank the essence of the ocean made of water; Brahman of a thousand feet, giving a thousand thousand rays,

अध्याय १७९

श्लोक 23

सहस्रशिरसं देवं यम् आहुर् वै युगे युगे नाभ्यां पद्मं समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्

sahasraśirasaṃ devaṃ yam āhur vai yuge yuge nābhyāṃ padmaṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham

हिन्दी अर्थ

शरीरके दो भाग किये। पूर्वाद्धसे मेरी पत्नी प्रकट हुई, जो यज्ञसिद्धिके लिये सहधर्मिणी बनी। उत्तराद्धसे में स्वयं पुरुषरूपमें स्थित हुआ। श्रुति भी कहती है 'अद्धों जाया'--पत्नी आधा अङ्ग है।

English

the thousand-headed god whom they declare in every yuga, from whose navel a lotus arose, whose is the Grandfather's house,

अध्याय १७९

श्लोक 24

एकार्णवे नागलोके सद्धिरण्मयपङ्कजम् येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये

ekārṇave nāgaloke saddhiraṇmayapaṅkajam yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye

हिन्दी अर्थ

नारद! मैंने वसन्त-ऋतुको उत्तम घृत बनाया। ग्रीष्मसे ईधनका काम लिया । शरद्-ऋतुको हविष्य बनाया। वर्षाको कुशके स्थानमें रखा। सात छन्द सात परिधि हुए। कला, काष्ठा और निमेष-ये

English

in the single ocean, in the world of the Nagas, with a golden lotus; by whom those Daityas were slain in the battle of Taraka's making;

अध्याय १७९

श्लोक 25

येन देवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः गुहासंस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर् निपातितः

yena devamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ guhāsaṃsthena cotsiktaḥ kālanemir nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

अनादि और अनन्त काल है, वही यूपके रूपमें कल्पित हुआ। इसके बाद पशु बाँधनेके लिये रस्सीको आवश्यकता हुई । सत्त्व आदि तीनों गुण ही रस्सीकी जगह काम आये, किंतु उसमें

English

by whom, making a divine body bearing all weapons, standing in a cave, the arrogant Kalanemi was felled;

अध्याय १७९

श्लोक 26

उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधौ यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्

uttarānte samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadhau yaḥ śete śāśvataṃ yogam āsthāya timiraṃ mahat

हिन्दी अर्थ

बाँधनेके लिये पशुका अभाव था। तब मैंने आकाशवाणीसे कहा--' बिना पशुके यह यज्ञ पूर्ण नहीं हो सकता।' उत्तर मिला--'पुरुषसूक्तसे

English

at the end of the north of the sea, in the Milk-ocean's nectar-sea, who sleeps, taking up eternal yoga, in great darkness;

अध्याय १७९

श्लोक 27

सुरारणी गर्भम् अधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम् शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावधानेन कृतं चकार

surāraṇī garbham adhatta divyaṃ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvadhānena kṛtaṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर इतिहास, पुराण तथा अन्य जो भी परमपुरुषकी स्तुति करो।'

English

Aditi, mother of gods, bore a divine, ancient embryo through the excess of her austerity, and who made Shakra, who was besieged by the hosts of Daityas, by attention to the embryo;

अध्याय १७९

श्लोक 28

पदानि यो योगमयानि कृत्वा चकार दैत्यान् सलिलेशयस्थान् कृत्वा च देवांस् त्रिदशेश्वरांस् तु चक्रे सुरेशं पुरुहूतम् एव

padāni yo yogamayāni kṛtvā cakāra daityān salileśayasthān kṛtvā ca devāṃs tridaśeśvarāṃs tu cakre sureśaṃ puruhūtam eva

हिन्दी अर्थ

वाङ्मय शास्त्र है, वह मेरे मुखमें स्वतः आ गया

English

who, making steps full of yoga, made the Daityas dwell in the waters, and made the gods lords of the thirty and made Puruhuta lord of the gods;

अध्याय १७९

श्लोक 29

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा अग्निम् आहवनीयं च वेदं दीक्षां समिद् ध्रुवम्

gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā agnim āhavanīyaṃ ca vedaṃ dīkṣāṃ samid dhruvam

हिन्दी अर्थ

'बहुत अच्छा '--कहकर मैंने अपने जन्मदाता

English

by the Garhapatya procedure, by the Anvaharya rite, the Ahavaniya fire, the Veda, the initiation, firewood, the stable —

अध्याय १७९

श्लोक 30

प्रोक्षणीयं स्रुवं चैव आवभृथ्यं तथैव च अवाक्पाणिस् तु यश् चक्रे हव्यभागभुजस् तथा

prokṣaṇīyaṃ sruvaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca avākpāṇis tu yaś cakre havyabhāgabhujas tathā

हिन्दी अर्थ

और मुझे उसका स्मरण होने लगा। तत्काल ही देवाधि जनार्दनका भक्तिपूर्वक पुरुषसूक्तके मन्त्रोंद्रारा

English

the Prokshaniya, the ladle, and likewise the Avabhritha; who made the gods partakers of the share of oblation, with hands downward,

अध्याय १७९

श्लोक 31

हव्यादांश् च सुरांश् चक्रे कव्यादांश् च पितॄन् अथ भोगार्थे यज्ञविधिना ऽयोजयद् यज्ञकर्मणि

havyādāṃś ca surāṃś cakre kavyādāṃś ca pitṝn atha bhogārthe yajñavidhinā 'yojayad yajñakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

» कुशतर्पण एवं प्रणीता-संगम-तीर्थकी महिमा » २४९

English

who made the gods eaters of oblation and the ancestors eaters of the funeral offering, and for enjoyment engaged them in sacrificial rite by the sacrificial procedure;

अध्याय १७९

श्लोक 32

पात्राणि दक्षिणां दीक्षां चरूंश् चोलूखलानि च यूपं समित् स्रुवं सोमं पवित्रान् परिधीन् अपि

pātrāṇi dakṣiṇāṃ dīkṣāṃ carūṃś colūkhalāni ca yūpaṃ samit sruvaṃ somaṃ pavitrān paridhīn api

हिन्दी अर्थ

स्तवन किया। उस समय फिर आकाशवाणी हुई-- सम्पादन किया था। वह प्रणीताका जल ही “ब्रह्मन्! तुम मुझे ही पशु बनाओ।' मैं समझ प्रणीता नदीके रूपमें परिणत हुआ। फिर कुशोंसे गया, ये मेरे जन्मदाता अविनाशी पुरुष हें । मैंने मार्जन करके प्रणीताका मैंने विसर्जन कर दिया त्रिगुणमयी डोरियोंसे कालयूपके पार्श्रभागमें उन्हें मार्जन करते समय जो प्रणीताके जलको बूँदे

English

vessels, fee, initiation, charu, mortars, post, firewood, ladle, soma, purifiers and boundary sticks,

अध्याय १७९

श्लोक 33

यज्ञियानि च द्रव्याणि चमसांश् च तथापरान् सदस्यान् यजमानांश् च मेधादींश् च क्रतूत्तमान्

yajñiyāni ca dravyāṇi camasāṃś ca tathāparān sadasyān yajamānāṃś ca medhādīṃś ca kratūttamān

हिन्दी अर्थ

बाँध दिया। सबसे पहले प्रकट हुए पुरुषरूपी इधर-उधर गिरीं, वे गुणवान् तीर्थोके रूपमें पशुका, जो कुशोंपर विराजमान थे, प्रोक्षण किया । प्रकट हुई । वे तीर्थ खान करनेसे यज्ञके फल इसी समय पुरुषसे ये सब वस्तुएँ प्रकट हुई-- देनेवाले हैं। देवाधिदेव भगवान् विष्णुने जिसे उनके मुखसे ब्राह्मण, भुजाओंसे क्षत्रिय, मुखसे सदा सुशोभित किया है, वह गौतमी वैकुण्ठ

English

sacrificial substances, cups and others, members of the assembly, sacrificers, and the best sacrifices such as Medha —

अध्याय १७९

श्लोक 34

विबभाज पुरा यस् तु पारमेष्ठ्येन कर्मणा युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनुपराक्रमात्

vibabhāja purā yas tu pārameṣṭhyena karmaṇā yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā lokān anuparākramāt

हिन्दी अर्थ

इन्द्र और अग्नि, प्राणसे वायु, कानसे दिशाएँ तथा धामपर पहुँचनेके लिये सीढ़ियोंकी पंक्ति है।

English

he who distributed them formerly by the action of the Supreme Lord, who made the worlds in accordance with the yuga by successive valour,

अध्याय १७९

श्लोक 35

क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च मुहूर्तास् तिथयो मासा दिनं संवत्सरस् तथा

kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca kalās traikālyam eva ca muhūrtās tithayo māsā dinaṃ saṃvatsaras tathā

हिन्दी अर्थ

मस्तकसे सम्पूर्ण स्वर्गलोकको उत्पत्ति हुई । मनसे चन्द्रमा, नेत्रसे सूर्य, नाभिसे अन्तरिक्ष, दोनों जाँघोंसे वैश्य और चरणाँसे शूद्र तथा पृथ्वीका प्राकट्य हुआ। रोमकूपोंसे ऋषि और केशोंसे ओषधियाँ

English

moments, winks, kashthas, kalas, the three times, muhurtas, tithis, months, day and year,

अध्याय १७९

श्लोक 36

ऋतवः कालयोगाश् च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु आयुःक्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ṛtavaḥ kālayogāś ca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu āyuḥkṣetrāṇy upacayo lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam

हिन्दी अर्थ

प्रकट हुई। नखोंसे ग्रामीण तथा जंगली पशु हुए। पायु और उपस्थसे कृमि, कोट एवं पतङ्ग आदिका जन्म हुआ। इनके सिवा जो कुछ भी स्थावर- जङ्गम तथा दृश्य-अदृश्य जगत् है, वह सब पुरुषसे

English

seasons and time-conjunctions, measure threefold in the three, lifespans, fields, growth, marks, beauty of form,

अध्याय १७९

श्लोक 37

त्रयो लोकास् त्रयो देवास् त्रैविद्यं पावकास् त्रयः त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास् त्रयो गुणाः

trayo lokās trayo devās traividyaṃ pāvakās trayaḥ traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo varṇās trayo guṇāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकट हुआ। इसी समय भगवानको हैवी वाणीने पुनः मुझसे कहा--'ब्रह्मन्! सब पूरा हो गया। मनोवाञ्छित सृष्टि उत्पन्न हुई। इस समय जितने पात्र हैं, उन सबको अग्निमें आहुति कर दो। यूप,

English

three worlds, three gods, the threefold Veda, three fires, the three times, three actions, three varnas, three qualities —

अध्याय १७९

श्लोक 38

सृष्टा लोकाः पुरा सर्वे येनानन्तेन कर्मणा सर्वभूतगतः स्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः

sṛṣṭā lokāḥ purā sarve yenānantena karmaṇā sarvabhūtagataḥ sraṣṭā sarvabhūtaguṇātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणीता, कुश, ऋत्विक् , यज्ञ, खुवा, पुरुष और पाश-सबका विसर्जन कर दो।' आकाशवाणीके इतना कहते ही मैंने क्रमशः गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि तथा आहवनीयाग्निमें हवन

English

all worlds were created formerly by that Infinite by action; the creator who is in all beings, having the qualities of all beings,

अध्याय १७९

श्लोक 39

नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः गतागताभ्यां योगेन य एव विधिर् ईश्वरः

nṛṇām indriyapūrveṇa yogena ramate ca yaḥ gatāgatābhyāṃ yogena ya eva vidhir īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

संमार्जन करनेके बाद जहाँ कुश इस पृथ्वीपर गिरे थे, वह स्थान कुशतर्पण नामक तीर्थ हुआ, जो बहुत पुण्यफल देनेवाला है। मैंने विन्ध्यपर्वतके उत्तर जहाँ यूप खड़ा किया था, वह स्थान

English

who delights in yoga by the prior senses of men, who is the ordinance and Lord by yoga of coming and going,

अध्याय १७९

श्लोक 40

यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

yo gatir dharmayuktānām agatiḥ pāpakarmaṇām cāturvarṇyasya prabhavaś cāturvarṇyasya rakṣitā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका आश्रय बना तथा वह यूप अक्षयवटके रूपमें परिणत हुआ। वह वृक्ष नित्य एवं कालस्वरूप है और स्मरण करनेमात्रसे यज्ञका पुण्य देनेवाला है। मेरे यज्ञका मुख्य

English

who is the goal of the righteous and the non-goal of those of sinful deeds, the origin of the four varnas and protector of the four varnas,

अध्याय १७९

श्लोक 41

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः दिगन्तरं नभो भूमिर् वायुर् वापि विभावसुः

cāturvidyasya yo vettā cāturāśramyasaṃśrayaḥ digantaraṃ nabho bhūmir vāyur vāpi vibhāvasuḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापन यह दण्डकारण्य है। जब यज्ञ पूरा हुआ, तब मैंने भक्तिपूर्वक भगवान् विष्णुको प्रसन्न किया। जिन्हें वेदमें विराट् कहते हैं, जिनसे मूर्तिमान् जगत्को उत्पत्ति हुई है तथा जिनसे मेरा

English

who knows the four Vedas, the refuge of the four stages of life, who is the region between the directions, sky, earth, wind and fire,

अध्याय १७९

श्लोक 42

चन्द्रसूर्यमयं ज्योतिर् युगेशः क्षणदाचरः यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः

candrasūryamayaṃ jyotir yugeśaḥ kṣaṇadācaraḥ yaḥ paraṃ śrūyate jyotir yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ

हिन्दी अर्थ

जन्म हुआ है, उन देवदेवेश्वर भगवान् विष्णुको आराधना करके मैंने उनका विसर्जन कर दिया।

English

the light consisting of moon and sun, the Lord of yugas, the night-roamer; who is heard as the supreme light and as the supreme austerity,

अध्याय १७९

श्लोक 43

यं परं प्राहुर् अपरं यः परः परमात्मवान् आदित्यानां तु यो देवो यश् च दैत्यान्तको विभुः

yaṃ paraṃ prāhur aparaṃ yaḥ paraḥ paramātmavān ādityānāṃ tu yo devo yaś ca daityāntako vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

नारद! मेरे देवयजनका स्थान चौबीस योजन है। आज भी वहाँ तीन कुण्ड हैं, जो यज्ञेश्वरस्वरूप

English

whom they call the higher and the lower, the highest one with the Supreme Self, the god of the Adityas and the lord who is the destroyer of Daityas,

अध्याय १७९

श्लोक 44

युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्

yugānteṣv antako yaś ca yaś ca lokāntakāntakaḥ setur yo lokasetūnāṃ medhyo yo medhyakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

किया। प्रत्येक होममें विश्वको उत्पत्तिके कारणभूत हैं। तभीसे वह स्थान मेरे देवयजनके नामसे पुरुषका ध्यान किया। लोककर्ता जगन्नाथ भगवान् प्रसिद्ध हुआ। वहाँ रहनेवाले जो कीड़े-मकोड़े विष्णु शुक्लरूप धारण करके आहवनीयाग्निमें आदि हैं, वे भी अन्तमें मोक्षके भागी होते हैं। स्थित हुए, श्यामरूपसे दक्षिणाग्रिमें और पीतरूपसे दण्डकारण्य धर्म और मोक्षका बीज बताया जाता

English

who at the ends of yugas is the ender and the ender of the ender of worlds, the bridge of world-bridges, the pure of the pure actions,

अध्याय १७९

श्लोक 45

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतश् च सौम्यानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्

vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhur yaḥ prabhavātmanām somabhūtaś ca saumyānām agnibhūto 'gnivarcasām

हिन्दी अर्थ

गार्हपत्याग्निमें स्थित हुए। उन सभी देशोंमें भगवान् है। विशेषतः वह प्रदेश, जिसे गौतमी गङ्गाने विष्णुका नित्य निवास है। कोई ऐसा स्थान यास्पर्श किया है, अधिक पुण्यमय हो गया है। वस्तु नहीं है, जहाँ विश्वयोनि भगवान् विष्णु न प्रणीता-संगम तथा कुशतर्पण-तीर्थमें जो स्नान हों। उस यज्ञमें मन्तरोंद्वारा मैंने प्रणीतापात्रका भी और दान आदि करते हैं, वे परमपदको प्राप्त होते

English

the knowable of the Veda-knowers, the lord of those of high origin, the Soma among the gentle, the fire among the fiery,

अध्याय १७९

श्लोक 46

यः शक्राणाम् ईशभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् विनयो नयवृत्तीनां तेजस् तेजस्विनाम् अपि

yaḥ śakrāṇām īśabhūtas tapobhūtas tapasvinām vinayo nayavṛttīnāṃ tejas tejasvinām api

हिन्दी अर्थ

हैं। उनके वृत्तान्तका स्मरण, पठन अथवा भक्तिपूर्वक जगत्में इसके समान दूसरा कोई भी तीर्थ नहीं है । श्रवण भी मनुष्योंको समस्त कामनाओंको पूर्ण इसके स्मरणमात्रसे ब्रह्महत्या आदि पापोंका नाश करनेवाला और भोग एवं मोक्षको देनेवाला है। हो जाता है। नारद! यह तीर्थ इस पृथ्वीपर स्वर्गका मुने! कुशतर्पणतीर्थ काशीसे भी उत्तम है। चराचर द्वार बताया जाता है।

English

the lordship of Shakras, the austerity of ascetics, the modesty of the well-conducted, the brilliance of the brilliant,

अध्याय १७९

श्लोक 47

विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि आकाशप्रभवो वायुर् वायोः प्राणाद् धुताशनः

vigraho vigrahārhāṇāṃ gatir gatimatām api ākāśaprabhavo vāyur vāyoḥ prāṇād dhutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

सारस्वत तथा चिच्चिकतीर्थका माहात्म्य ब्रह्माजी कहते हें-सारस्वत नामक तीर्थ सभी भूतगण प्रतिदिन प्रणाम और उनका स्तवन समस्त अभीष्ट वस्तुओंके साथ भोग और मोक्षको किया करते थे। ऋषियों, गन्धर्वो तथा देवताओंसे भी देनेवाला है। वह मनुष्योंक सब पापोंका सेवित उस परमपवित्र पर्वतपर देवताओं और

English

the embodiment of those worthy of embodiment, the goal of those who have goals; from space the wind arises, from wind's life-breath the fire,

अध्याय १७९

श्लोक 48

दिवो हुताशनः प्राणः प्राणो ऽग्निर् मधुसूदनः रसाच् छोणितसंभूतिः शोणितान् मांसम् उच्यते

divo hutāśanaḥ prāṇaḥ prāṇo 'gnir madhusūdanaḥ rasāc choṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitān māṃsam ucyate

हिन्दी अर्थ

नाशक, समस्त रोगोंको दूर करनेवाला और सम्पूर्ण सिद्धियोंका दाता है। नारद! उसके माहात्म्यका वृत्तान्त विस्तारपूर्वक सुनो । पुष्पोत्कटसे पूर्व और गौतमीके दक्षिणतटपर एक विश्वविख्यात

English

from heaven the fire, life-breath; life-breath is fire, Madhusudana. From juice comes blood, from blood flesh is said to come;

अध्याय १७९

श्लोक 49

मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जातः शुक्रसंभवः

māṃsāt tu medaso janma medaso 'sthi nirucyate asthno majjā samabhavan majjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वत है, जिसे शुभ्रगिरि कहते हैं। शाकल्य नामसे प्रसिद्ध एक परम निष्ठावान् मुनि उस पुण्यमय

English

from flesh the birth of fat, from fat bone is said; from bone marrow arose, from marrow semen is born;

अध्याय १७९

श्लोक 50

शुक्राद् गर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते

śukrād garbhaḥ samabhavad rasamūlena karmaṇā tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ sa saumyo rāśir ucyate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको भय पहुँचनेवाला परशु नामक एक राक्षस रहता था। वह यज्ञसे द्वेष रखता, ब्राह्मणोंको हत्या करता और इच्छानुसार अनेक रूप धारण करके वनमें विचरता रहता था। जहाँ विद्वान्

English

from semen the embryo arose by action rooted in juice; there the first portion of the waters is called the heap of Soma.

अध्याय १७९

श्लोक 51

गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम्

garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśir ucyate śukraṃ somātmakaṃ vidyād ārtavaṃ pāvakātmakam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण शाकल्यमुनि रहते थे, वहाँ भी वह महापापी राक्षस आया करता था। विप्रवर शाकल्य बड़े तेजस्वी थे। पापाचारी परशु प्रतिदिन उन्हें

English

The second heap is called the one born from the warmth of the womb; know semen as of Soma's nature and the menstrual fluid as of fire's nature.

अध्याय १७९

श्लोक 52

भावा रसानुगाश् चैषां बीजे च शशिपावकौ कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्

bhāvā rasānugāś caiṣāṃ bīje ca śaśipāvakau kaphavarge bhavec chukraṃ pittavarge ca śoṇitam

हिन्दी अर्थ

शुभ्र पर्वतपर उत्तम तपस्या कर रहे थे। गौतमीके

English

States follow juices; in the seed are moon and fire; semen is in the phlegm group, and blood in the bile group.

अध्याय १७९

श्लोक 53

कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तन् मनसः स्मृतम्

kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tan manasaḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

॒ उठा ले जाने अथवा मार डालनेको चेष्टामें लगा रहता था, किंतु वह अपने उद्योगमें सफल न हो सका। एक दिन द्विजश्रेष्ठ शाकल्य देवताओंकी पूजा करके भोजन करनेको इच्छासे आश्रमपर

English

The heart is the place of phlegm; bile is established in the navel; the heart in the middle of the body is the seat of the mind, it is remembered.

अध्याय १७९

श्लोक 54

नाभिकोष्ठान्तरं यत् तु तत्र देवो हुताशनः मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते

nābhikoṣṭhāntaraṃ yat tu tatra devo hutāśanaḥ manaḥ prajāpatir jñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

आये। इसी समय परशु ब्राह्मणका रूप धारण करके किसी कन्याको साथ लिये वहाँ आया। उसका शरीर शिथिल हो गया था, सिरके बाल पक गये थे और वह अत्यन्त दुर्बल दिखायी देता

English

The space within the navel's cavity — there is the god Fire; mind is to be known as Prajapati; phlegm is conceived as Soma.

अध्याय १७९

श्लोक 55

पित्तम् अग्निः स्मृतं त्व् एवम् अग्निसोमात्मकं जगत् एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धिते ऽर्बुदसंनिभे

pittam agniḥ smṛtaṃ tv evam agnisomātmakaṃ jagat evaṃ pravartite garbhe vardhite 'rbudasaṃnibhe

हिन्दी अर्थ

था। उसने शाकल्यसे कहा-- ब्रह्मन्! आप मुझे और इस कन्याको भोजनार्थी जानिये। मानद! हमलोग आतिथ्यके समयपर आये हैं। आप कृतकृत्य हो गये। इस संसारमें वे ही धन्य हैं,

English

Bile is remembered as fire; thus the world consists of fire and Soma. When the embryo is thus under way and has grown like a bubble,

अध्याय १७९

श्लोक 56

वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मनः स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्तते पुनः

vāyuḥ praveśaṃ saṃcakre saṃgataḥ paramātmanaḥ sa pañcadhā śarīrastho bhidyate vartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

जिनके घरसे अतिथि अपनी अभिलाषाको पूर्ण करके निकलते हैं। जो अतिथि-सत्कार नहीं करते, वे जीते हुए भी मृतकके समान हैं। जो तटपर रहकर तपस्या करनेवाले उन श्रेष्ठ ब्राह्मणको भोजनके लिये बैठकर भी अपने लिये बने हुए

English

wind entered it, joined with the Supreme Self. Stationed in the body, it divides fivefold and moves again:

अध्याय १७९

श्लोक 57

प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्धयन् परिवर्तते

prāṇāpānau samānaś ca udāno vyāna eva ca prāṇo 'sya paramātmānaṃ vardhayan parivartate

हिन्दी अर्थ

सारस्वत तथा चिच्चिकतीर्थका माहात्म्य २५९

English

prana, apana, samana, udana and vyana. Prana, increasing the Supreme Self in him, goes around;

अध्याय १७९

श्लोक 58

अपानः पश्चिमं कायम् उदानो ऽर्धं शरीरिणः व्यानस् तु व्याप्यते येन समानः संनिवर्तते

apānaḥ paścimaṃ kāyam udāno 'rdhaṃ śarīriṇaḥ vyānas tu vyāpyate yena samānaḥ saṃnivartate

हिन्दी अर्थ

अन्नको अतिथिके लिये दे देता है, उसने मानो परशुका यह कथन सुनकर शाकल्यने कहा-- पृथ्वीका दान कर दिया।' “जो उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए हैं और जिन्हें सम्पूर्ण यह सुनकर शाकल्यने कहा--'मैं तुम्हें भोजन शास्त्रोंका ज्ञान हे, उनकी की हुई प्रतिज्ञा कभी देता हं ।' यों कहकर उन्होंने उसे आसनपर झूठी नहीं होती । अतः सखे! तुम्हें जैसा उचित

English

apana is the lower part of the body, udana the upper half of the embodied; vyana is that by which it is pervaded; samana returns.

अध्याय १७९

श्लोक 59

भूतावाप्तिस् ततस् तस्य जायेतेन्द्रियगोचरा पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम्

bhūtāvāptis tatas tasya jāyetendriyagocarā pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam

हिन्दी अर्थ

बिठाया और विधिवत् पूजा करके भोजन परोसा। जान पडे, करो। तथापि मेरी एक बात सुन लो; परशुने हाथमें आचमनके लिये जल लेकर कहा- क्योंकि श्रेष्ठ पुरुषोंका कर्तव्य है कि जो मारनेको 'दूरसे थके-माँदे आये हुए अतिथिके पीछे देवता उद्यत हों, उनसे भी हितकी ही बात कहे। यह भी आते हैं। जब अतिथि तृप्त होता है, तब वे बात ध्यानमें रखो कि मैं ब्राह्मण हुँ। मेरा शरीर

English

Then comes for him the obtaining of the elements, within the range of the senses: earth, wind, space, water and light the fifth.

अध्याय १७९

श्लोक 60

तस्येन्द्रियनिविष्टानि स्वं स्वं भागं प्रचक्रिरे पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राणात्मानं च मारुतम्

tasyendriyaniviṣṭāni svaṃ svaṃ bhāgaṃ pracakrire pārthivaṃ deham āhus tu prāṇātmānaṃ ca mārutam

हिन्दी अर्थ

भी तृप्त हो जाते हैं। यदि अतिथिकी तृप्ति न हुई वज्रके समान कठोर है और भगवान् श्रीहरि मेरी तो वे भी अतृप्त रह जाते हैं। अतिथि और सब ओरसे रक्षा करते हैं। भगवान् विष्णु मेरे निन्दक--ये दोनों विश्वके बन्धु हैं। निन्दक तो पैरोंकी रक्षा करें। देव जनार्दन मेरे मस्तककी, पाप हर लेता है और अतिथि स्वर्गकी सीढ़ी बन भगवान् वाराह दोनों भुजाओंकी, कूर्मराज

English

Established in his senses, they took each its own share. They say the body is earthy and the life-self is wind;

अध्याय १७९

श्लोक 61

छिद्राण्य् आकाशयोनीनि जलात् स्रावः प्रवर्तते ज्योतिश् चक्षूंषि तेजश् च आत्मा तेषां मनः स्मृतम्

chidrāṇy ākāśayonīni jalāt srāvaḥ pravartate jyotiś cakṣūṃṣi tejaś ca ātmā teṣāṃ manaḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

जाता है। जो मार्गसे थककर आये हुए अतिथिको पृष्ठभागकी, कृष्ण हृदयकी, नृसिंहजी अँगुलियोंकी, अवहेलनापूर्वक देखता है, उसके धर्म, यश और वाणीके अधीश्वर मुखको, गरुडवाहन नेत्रोंकी, लक्ष्मीका तत्काल नाश हो जाता है। इसलिये मैं धनेश दोनों कानोंकी और भगवान् भव सब थका-माँदा अभ्यागत आपसे कुछ याचना करता ओरसे मेरे शरीरको रक्षा करें। नाना प्रकारकी

English

the openings arise from space; flowing arises from water; light is the eyes and heat; the mind is remembered as their self.

अध्याय १७९

श्लोक 62

ग्रामाश् च विषयाश् चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल् लोकान् सनातनः

grāmāś ca viṣayāś caiva yasya vīryāt pravartitāḥ ity etān puruṣaḥ sarvān sṛjaṃl lokān sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

हुँ। आप मुझे अभीष्ट वस्तु देंगे, तभी भोजन आपत्तियोंमें एकमात्र साक्षात् भगवान् नारायण ही करूँगा; अन्यथा नहीं।' शाकल्यने कहा--'उसे मेरे लिये शरण हैं।' दिया हुआ ही समझो। तुम निश्चिन्त होकर यों कहकर शाकल्यने कहा-- राक्षसराज! भोजन करो।' तब राक्षसोंमें श्रेष्ठ परशुने कहा-- अब तुम्हारी इच्छा हो तो इस समय आलस्य

English

Villages and objects are set in motion by his power. Thus the eternal Purusha, creating all these worlds —

अध्याय १७९

श्लोक 63

नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुर् आगतः एष नः संशयो ब्रह्मन्न् एष नो विस्मयो महान्

naidhane 'smin kathaṃ loke naratvaṃ viṣṇur āgataḥ eṣa naḥ saṃśayo brahmann eṣa no vismayo mahān

हिन्दी अर्थ

'मुने! मैं पके बालोंवाला दुर्बल एवं बूढ़ा ब्राह्मण छोड़कर मुझे यहाँसे उठा ले चलो या यहीं नहीं, तुम्हारा शत्रु हुँ । तुम्हें मारकर खा जानेका सुखपूर्वक खा जाओ।' उनके यों कहनेपर भी अवसर देखते-देखते मेरे कितने वर्ष व्यतीत हो वह राक्षस खानेको तैयार हो गया। सच है, गये। जैसे थोड़ा जल गर्मीमें सूख जाता हे, पापीके हृदयमें करुणाका एक कण भी नहीं

English

"How did Vishnu come to humanity in this world of death? This is our doubt, Brahma, this is our great wonder.

अध्याय १७९

श्लोक 64

कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम् आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते

kathaṃ gatir gatimatām āpanno mānuṣīṃ tanum āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur devair daityaiś ca kathyate

हिन्दी अर्थ

वैसे ही मेरे सब अङ्ग भूखके मारे सूख रहे हैं। होता। बड़ी-बड़ी दाढ़ें और विकराल मुख बनाये अतः मैं तुम्हारे अनुचरोंसहित तुम्हें ले चलूँगा जब वह ब्राह्मणके समीप पहुँचा, तब उन्हें और अपना आहार बनाऊँगा।' देखकर बोला-- विप्रवर! तुमको तो शङ्क, चक्र

English

How did the goal of those with goals take a human body? Vishnu is said by the gods and Daityas to be a supreme wonder.

अध्याय १७९

श्लोक 65

विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं कथयस्व महामुने प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोर् अमिततेजसः

viṣṇor utpattim āścaryaṃ kathayasva mahāmune prakhyātabalavīryasya viṣṇor amitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

१. त एव धन्या लोकेऽस्मिन् येषामतिथयो गृहात्। पूर्णाभिलाषा निर्यान्ति जीवन्तोऽपि मृताः परे॥

English

Tell, great sage, the wondrous origin of Vishnu, of famed strength and valour, of immeasurable brilliance.

अध्याय १७९

श्लोक 66

कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इहोच्यताम् कथं स देवो देवानाम् आर्तिहा पुरुषोत्तमः

karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇos tattvam ihocyatām kathaṃ sa devo devānām ārtihā puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

२. अतिथिश्चापवादी च द्वावेतौ विश्वबान्धवौ। अपवादी हरेत्पापमतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥

English

Let the truth of Vishnu, who has become a wonder by action, be told here: how did that god, remover of the gods' distress, the Purushottama,

अध्याय १७९

श्लोक 67

सर्वव्यापी जगन्नाथः सर्वलोकमहेश्वरः सर्गस्थित्यन्तकृद् देवः सर्वलोकसुखावहः

sarvavyāpī jagannāthaḥ sarvalokamaheśvaraḥ sargasthityantakṛd devaḥ sarvalokasukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्यागतं पथि श्रान्तं सावज्ञं योऽभिवीक्षते। तत्क्षणादेव नश्यन्ति तस्य धर्मयशःश्रियः॥

English

the all-pervading lord of the world, the great lord of all worlds, the god who creates, preserves and ends, who brings happiness to all worlds,

अध्याय १७९

श्लोक 68

अक्षयः शाश्वतो ऽनन्तः क्षयवृद्धिविवर्जितः निर्लेपो निर्गुणः सूक्ष्मो निर्विकारो निरञ्जनः

akṣayaḥ śāśvato 'nantaḥ kṣayavṛddhivivarjitaḥ nirlepo nirguṇaḥ sūkṣmo nirvikāro nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

और गदा हाथमें लिये देखता हूं । तुम्हारे सहस्त्रों दया आयी! वे बोले--' हैत्यराज ! तुम्हें शीघ्र ही चरण, सहस्रों मस्तक, सहस्रों नेत्र और सहस्रों सरस्वतीका वरदान प्राप्त होगा। इससे तुममें

English

imperishable, eternal, infinite, free of decay and growth, unstained, without qualities, subtle, unchanging, spotless,

अध्याय १७९

श्लोक 69

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तः सत्तामात्रव्यवस्थितः अविकारी विभुर् नित्यः परमात्मा सनातनः

sarvopādhivinirmuktaḥ sattāmātravyavasthitaḥ avikārī vibhur nityaḥ paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ हैं। तुम सर्वव्यापी दिखायी देते हो। सम्पूर्ण भूतोंके एकमात्र निवास हो। तुम्हारा स्वरूप

English

free of all limiting adjuncts, established as pure being, unchanging, all-pervading, eternal, Supreme Self, eternal,

अध्याय १७९

श्लोक 70

अचलो निर्मलो व्यापी नित्यतृप्तो निराश्रयः विशुद्धं श्रूयते यस्य हरित्वं च कृते युगे

acalo nirmalo vyāpī nityatṛpto nirāśrayaḥ viśuddhaṃ śrūyate yasya haritvaṃ ca kṛte yuge

हिन्दी अर्थ

मैं तुम्हें देखता हूँ । तुम्हारा पहला शरीर इस समय नहीं है। इसलिये मैं तुमसे प्रार्थना करता हँ--अब

English

immovable, stainless, pervading, ever satisfied, without support, whose greenness is heard of as pure in the Krita yuga,

अध्याय १७९

श्लोक 71

वैकुण्ठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च ईश्वरस्य हि तस्येमां गहनां कर्मणो गतिम्

vaikuṇṭhatvaṃ ca deveṣu kṛṣṇatvaṃ mānuṣeṣu ca īśvarasya hi tasyemāṃ gahanāṃ karmaṇo gatim

हिन्दी अर्थ

करो और ऐसा कोई तीर्थ बताओ, जो मेरा पापोंसे उद्धार करनेवाला हो। ब्रह्मन्! महापुरुषोंका दर्शन निष्फल नहीं होता, भले ही वह द्वेष अथवा अज्ञानसे ही क्यों न हुआ हो लोहेका पारसमणिसे

English

Vaikuntha-hood among the gods, and Krishna-hood among men — of that Lord this deep course of action

अध्याय १७९

श्लोक 72

समतीतां भविष्यं च श्रोतुम् इच्छा प्रवर्तते अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान् प्रभुः

samatītāṃ bhaviṣyaṃ ca śrotum icchā pravartate avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसड़ या प्रमादसे भी स्पर्श हो जाय तो भी वह उसे सोना ही बनाता है।'

English

past and future we wish to hear. This revered lord who is unmanifest, abiding in manifest marks,

अध्याय १७९

श्लोक 73

नारायणो ह्य् अनन्तात्मा प्रभवो ऽव्यय एव च एष नारायणो भूत्वा हरिर् आसीत् सनातनः

nārāyaṇo hy anantātmā prabhavo 'vyaya eva ca eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīt sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

राक्षषका यह वचन सुनकर शाकल्यको बड़ी

English

Narayana, of infinite self, the origin and the imperishable; becoming Narayana, he was Hari, the eternal.

अध्याय १७९

श्लोक 74

ब्रह्मा शक्रश् च रुद्रश् च धर्मः शुक्रो बृहस्पतिः प्रधानात्मा पुरा ह्य् एष ब्रह्माणम् असृजत् प्रभुः

brahmā śakraś ca rudraś ca dharmaḥ śukro bṛhaspatiḥ pradhānātmā purā hy eṣa brahmāṇam asṛjat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

महतां दर्शनं ब्रह्मज्जायते न हि निष्फलम्

English

Brahma, Shakra, Rudra, Dharma, Shukra, Brihaspati: the lord, whose nature is Pradhana, created Brahma formerly.

अध्याय १७९

श्लोक 75

सो ऽसृजत् पूर्वपुरुषः पुरा कल्पे प्रजापतीन् एवं स भगवान् विष्णुः सर्वलोकमहेश्वरः किमर्थं मर्त्यलोके ऽस्मिन् यातो यदुकुले हरिः

so 'sṛjat pūrvapuruṣaḥ purā kalpe prajāpatīn evaṃ sa bhagavān viṣṇuḥ sarvalokamaheśvaraḥ kimarthaṃ martyaloke 'smin yāto yadukule hariḥ

हिन्दी अर्थ

भगवत्स्तवनकी शक्ति आ जायगी। फिर तुम भगवान् जनार्दनकी स्तुति करना। मनोवाञ्छित वस्तुको प्राप्तिकि लिये श्रीनारायणकी स्तुतिके सिवा दूसरा कोई साधन नहीं है।' “बहुत अच्छा'

English

He, the primal Purusha, created the Prajapatis in the previous kalpa; thus that revered Vishnu, great lord of all worlds, why did Hari go to the Yadu family in this mortal world?"

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 179
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.