Brahma Purana· Brahma Purāṇa
183
अध्याय 183 / 246

Adhyaya 183

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८३

श्लोक 1

कंसस् त्व् अथोद्विग्नमनाः प्राह सर्वान् महासुरान् प्रलम्बकेशिप्रमुखान् आहूयासुरपुंगवान्

kaṃsas tv athodvignamanāḥ prāha sarvān mahāsurān pralambakeśipramukhān āhūyāsurapuṃgavān

हिन्दी अर्थ

और नेत्रसे रहित होनेके कारण शोकग्रस्त हो गया। तथापि वह निरन्तर धर्मका ही स्मरण करता था। अनेक प्रकारकी चिन्ता करते हुए वह भूतलपर निश्चेष्ट होकर पड़ा था। उसके हृदयमें

English

"O Daityas why do you flee? You need not fear. I am coming quickly. I shall devour all Devas who come over here." •

अध्याय १८३

श्लोक 2

हे प्रलम्ब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने अरिष्टाद्यैस् तथा चान्यैः श्रूयतां वचनं मम

he pralamba mahābāho keśin dhenuka pūtane ariṣṭādyais tathā cānyaiḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama

हिन्दी अर्थ

उत्साह नहीं रह गया था। वह शोक-सागरमें डूबा हुआ था। दिन बीता, रजनीका आगमन हुआ और चन्द्रमण्डलका उदय हो गया। उस दिन शुक्ल पक्षकी एकादशी थी। एकादशीको वहाँ

English

On seeing it preventing me and intending to devour in this manner all Devas became frightened and they spoke to Visnu:

अध्याय १८३

श्लोक 3

मां हन्तुम् अमरैर् यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः मद्वीर्यतापितान् वीरान् न त्व् एतान् गणयाम्य् अहम्

māṃ hantum amarair yatnaḥ kṛtaḥ kila durātmabhiḥ madvīryatāpitān vīrān na tv etān gaṇayāmy aham

हिन्दी अर्थ

लङ्कासे विभीषण आया करते थे। उस दिन भी आये; उन्होंने पुत्र और राक्षसोंसहित गौतमी गङ्गामें

English

"Save us, O Visnu, save us, O lord of Universe, cut off the face of this Brahma".

अध्याय १८३

श्लोक 4

आश्चर्यं कन्यया चोक्तं जायते दैत्यपुंगवाः हास्यं मे जायते वीरास् तेषु यत्नपरेष्व् अपि

āścaryaṃ kanyayā coktaṃ jāyate daityapuṃgavāḥ hāsyaṃ me jāyate vīrās teṣu yatnapareṣv api

हिन्दी अर्थ

स्नान किया और योगेश्वर भगवान् विष्णुकी विधिपूर्वक पूजा को। विभीषणका पुत्र भी दूसरे विभीषणके ही समान धर्मात्मा था। उसे लोग वैभीषणि कहते थे। वैभीषणिने वैश्यको देखा

English

"If it is not cut off the entire universe will be destroyed; if it is cut the result is the same."

अध्याय १८३

श्लोक 5

तथापि खलु दुष्टानां तेषाम् अप्य् अधिकं मया अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम्

tathāpi khalu duṣṭānāṃ teṣām apy adhikaṃ mayā apakārāya daityendrā yatanīyaṃ durātmanām

हिन्दी अर्थ

और उससे वार्तालाप किया। वैश्यका यथावत् वृत्तात जानकर उस धर्मज्ञने अपने पिता लङ्कापति महात्मा विभीषणको बतलाया। लङ्कंश्वरने अपने गुणाकर पुत्रसे प्रसन्नतापूर्वक कहा-- बेटा! भगवान्

English

On seeing that extraordinary and difficult task on the banks of Gautami, Devas eulogized the lord out of love and devotion.

अध्याय १८३

श्लोक 6

उत्पन्नश् चापि मृत्युर् मे भूतभव्यभवत्प्रभुः इत्य् एतद् बालिका प्राह देवकीगर्भसंभवा

utpannaś cāpi mṛtyur me bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ity etad bālikā prāha devakīgarbhasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

श्रीराम मेरे गुरु-- आराध्यदेव हैं और उनके आदरणीय भक्त हनुमानजी मेरे सखा हैं। आजसे बहुत पहले एक कार्य आ पड्नेपर हनुमानूजी बहुत बड़ा पर्वत उठा लाये थे, जो सब प्रकारको ओषधियोंका

English

The extremely terrible head of Brahma had been inimical to Devas. It had approached for devouring them. By the tips of his nails as sharp as a needle the crescent-crested lord plucked it off. Since there was danger in casting it off he held it in his hand out of compassion.

अध्याय १८३

श्लोक 7

तस्माद् बालेषु परमो यत्नः कार्यो महीतले यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः

tasmād bāleṣu paramo yatnaḥ kāryo mahītale yatrodriktaṃ balaṃ bāle sa hantavyaḥ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

भण्डार था। उस समय दो ओषधियोंकी आवश्यकता थी-विशल्यकरणी और मृतसंजीवनी। उन दोनों ओषधियोंको लाकर उन्होंने भगवान् श्रीरामको अर्पित किया। जब उनकी आवश्यकता पूर्ण हो

English

On seeing that super-divine activity, all those Devas who were standing near Brahma eulogized the lord of Devas.

अध्याय १८३

श्लोक 8

इत्य् आज्ञाप्यासुरान् कंसः प्रविश्यात्मगृहं ततः उवाच वसुदेवं च देवकीम् अविरोधतः

ity ājñāpyāsurān kaṃsaḥ praviśyātmagṛhaṃ tataḥ uvāca vasudevaṃ ca devakīm avirodhataḥ

हिन्दी अर्थ

गयी, तब वे पुनः उस पर्वतको उठाकर हिमालयपर ले गये और वहीं रख आये। हनुमानजी बड़े वेगसे जा रहे थे, इसलिये विशल्यकरणी नामको ओषधि गौतमी गङ्गाके तटपर गिर पड़ी थी। जहाँ

English

Having thus commanded the Asuras, Kamsa then entered his own house and, without hostility, said to Vasudeva and Devaki:

अध्याय १८३

श्लोक 9

युवयोर् घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना को ऽप्य् अन्य एव नाशाय बालो मम समुद्गतः

yuvayor ghātitā garbhā vṛthaivaite mayādhunā ko 'py anya eva nāśāya bālo mama samudgataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् योगेश्वरका स्थान है, वहीं वह ओषधि

English

"The embryos of you two were killed by me in vain; some other boy has arisen for my destruction.

अध्याय १८३

श्लोक 10

तद् अलं परितापेन नूनं यद् भाविनो हि ते अर्भका युवयोः को वा आयुषो ऽन्ते न हन्यते

tad alaṃ paritāpena nūnaṃ yad bhāvino hi te arbhakā yuvayoḥ ko vā āyuṣo 'nte na hanyate

हिन्दी अर्थ

है। उसे ले आकर तुम भगवानका स्मरण करते

English

Enough of grief; surely that which is to be will be. Who among your children is not killed at the end of life?"

अध्याय १८३

श्लोक 11

इत्य् आश्वास्य विमुच्यैव कंसस् तौ परितोष्य च अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठाः प्रविवेश पुनः स्वकम्

ity āśvāsya vimucyaiva kaṃsas tau paritoṣya ca antargṛhaṃ dvijaśreṣṭhāḥ praviveśa punaḥ svakam

हिन्दी अर्थ

हुए इसके हदयपर रख दो। उससे यह उदारबुद्धि

English

Thus consoling and releasing them, Kamsa, having satisfied them, best of Brahmins, entered again his own inner house.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 183
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.