Brahma Purana· Brahma Purāṇa
187
अध्याय 187 / 246

Adhyaya 187

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८७

श्लोक 1

तस्मिन् रासभदैतेये सानुजे विनिपातिते सर्वगोपालगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ

tasmin rāsabhadaiteye sānuje vinipātite sarvagopālagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau

हिन्दी अर्थ

पुष्पक विमानपर आरूढ़ हुए और अनायास ही पूर्वजोंद्वारा पालित अयोध्या नगरीमें जा पहुंचे ।

English

The holy centre known as Atmatirtha yields worldly pleasures and salvation to men. I shall describe the efficacy of that holy centre where Siva is called JiianeSvara.

अध्याय १८७

श्लोक 2

ततस् तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ

tatas tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau

हिन्दी अर्थ

और शत्रुध्रको भिन्न-भिन्न राज्योंपर अभिषिक्त किया और स्वयं सम्राटको भाँति समस्त भूमण्डलके राज्यपर आसीन हुए। उन्होंने अपने पुरातन स्वरूप श्रीविष्णुको उस प्रतिमाका आराधन करते

English

O overlord of Devas! As ill luck would have it, I have fallen into the well of worldly existence. I am sunk in the mire of misery by delusion. I am enveloped by the darkness of ignor¬ ance. I am not able to realize the supreme soul.

अध्याय १८७

श्लोक 3

चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः नियोगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ

cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ niyogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau

हिन्दी अर्थ

हुए समुद्रपर्यन्त पृथ्वीका ग्यारह हजार वर्षांतक पालन किया। उसके बाद वे अपने वैष्णव धाममें प्रवेश कर गये। उस समय श्रीरामने वह प्रतिमा

English

I am pierced by the powerful trident of sins. I am torn asunder by the razor of worries and anxieties. I am scorched by the terrible heat of five sense-organs. I am wearied. Redeem me, O Somanatha.

अध्याय १८७

श्लोक 4

सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तदा तौ भूषिताम्बरौ महेन्द्रायुधसंकाशौ श्वेतकृष्णाव् इवाम्बुदौ

suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tadā tau bhūṣitāmbarau mahendrāyudhasaṃkāśau śvetakṛṣṇāv ivāmbudau

हिन्दी अर्थ

तबसे उस मुक्तिदायक क्षेत्रमें ही देवाधिदेव अनन्त वासुदेव विराजमान हैं, जो मनुष्योंकी समस्त कामनाएँ पूर्ण करनेवाले हैं । जो लोग मन, वाणी और क्रियाद्वारा सदा सर्वेश्वर भगवान्

English

I have been bound by the fetters of proverty. I have been damned by the scorching flames of fire of sickness. I have

अध्याय १८७

श्लोक 5

चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् इतरेतरम् समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ

ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir itaretaram samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau

हिन्दी अर्थ

अनन्त वासुदेवकी भक्तिपूर्वक शरण लेते हैं, वे परमपदको प्राप्त होते हैं। भगवान् अनन्तका एक बार दर्शन, भक्तिपूर्वक पूजन और प्रणाम करके मनुष्य राजसूय और अश्वमेध-यज्ञोंसे दसगुना

English

I have been extremely distressed by births and deaths, thirst and hunger, Rajas and Tamas. I have been overwhelmed by old age. O lord, see the condition in which I am placed today and be merciful.

अध्याय १८७

श्लोक 6

मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्

manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam

हिन्दी अर्थ

फल पाता है। वह समस्त भोग-सामग्रीसे सम्पन्न छोटी-छोटी घंटियोंसे सुशोभित, सूर्यके समान तेजस्वी और इच्छानुसार चलनेवाले विमानसे वैकुण्ठधाममें जाता है। उस समय दिव्याङ्गनाएँ

English

I have been landed in difficulty severally by lust,anger, jealousy, arrogance, vanity and other faults. I have been pierced by them. O lord, like a true leader ward off these enemies of mine.

अध्याय १८७

श्लोक 7

ततस् त्व् आन्दोलिकाभिश् च नियुद्धैश् च महाबलौ व्यायामं चक्रतुस् तत्र क्षेपणीयैस् तथाश्मभिः

tatas tv āndolikābhiś ca niyuddhaiś ca mahābalau vyāyāmaṃ cakratus tatra kṣepaṇīyais tathāśmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

उसको सेवामें रहती हैं और गन्धर्व उसके यशका गान करते हैं। वह अपने साथ कुलकी इक्कीस पीढियोंका भी उद्धार कर देता है। मुनिवरो! इस प्रकार मैने भगवान् अनन्तके सम्बन्धमें कुछ

English

I am not virtuous. I am not devout. I am not discreet. I am not merciful. You are a donor. Hence, O lord, worthy of being sought refuge in, place the word 'Soma' in my mind.

अध्याय १८७

श्लोक 8

तल्लिप्सुर् असुरस् तत्र उभयो रममाणयोः आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः

tallipsur asuras tatra ubhayo ramamāṇayoḥ ājagāma pralambākhyo gopaveṣatirohitaḥ

हिन्दी अर्थ

निवेदन किया। कौन ऐसा मनुष्य है, जो सौ वर्षोमें भी उनके गुणोंका वर्णन कर सके।

English

I do not earnestly beg for the overlordship of Devas, O Somanatha. I request humbly for the presence of lotus-like feet of Srisomanatha in the middle of my lotus-like heart.

अध्याय १८७

श्लोक 9

सो ऽवगाहत निःशङ्कं तेषां मध्यममानुषः मानुषं रूपम् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः

so 'vagāhata niḥśaṅkaṃ teṣāṃ madhyamamānuṣaḥ mānuṣaṃ rūpam āsthāya pralambo dānavottamaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मनुष्योंको भोग और मोक्ष देनेवाले परम दुर्लभ पुरुषोत्तमक्षेत्र तथा अनन्त वासुदेवके माहात्म्यका वर्णन किया गया। पुरुषोत्तमक्षेत्रमें

English

Even as I have been known to you as a sinner, listen to my submission. Let me be present always where the word "Siva" is heard.

अध्याय १८७

श्लोक 10

तयोश् छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अतिशीघ्रम् अमन्यत कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम्

tayoś chidrāntaraprepsur atiśīghram amanyata kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham

हिन्दी अर्थ

करनेवाले कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण विराजमान हैं, जिन्होंने कंस और केशीका संहार किया था।

English

O consort of Gauri, O Sankara, O Somanatha, O lord of the universe, O storehouse of sympathy, O soul of all, where eulogies are offered thus, there some happy and successful person is sure to dwell.

अध्याय १८७

श्लोक 11

हरिणा क्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः प्रक्रीडितास् तु ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्

hariṇā krīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ prakrīḍitās tu te sarve dvau dvau yugapad utpatan

हिन्दी अर्थ

समुद्रको दे दी और कहा--'अपने जल और जो लोग वहाँ देव-दानव-वन्दित श्रीकृष्ण, बलभद्र रल्रोंके साथ तुम इस प्रतिमाकी भी रक्षा करना।' और सुभद्राका दर्शन करते हैं, वे धन्य हैं। भगवान्

English

On hearing the eulogy of Dattatreya, Lord Hara was pleased. Bhava, the creator of the universe, said to that Yogin, "I am the bestower of boons".

अध्याय १८७

श्लोक 12

श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः गोपालैर् अपरैश् चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः

śrīdāmnā saha govindaḥ pralambena tathā balaḥ gopālair aparaiś cānye gopālāḥ saha pupluvuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण तीनों लोकोंके स्वामी तथा सम्पूर्ण अभीष्ट वस्तुओंके दाता हैं। जो सदा उनका ध्यान करते हैं, वे निश्चय ही मुक्त हो जाते हैं। जो सदा श्रीकृष्णमें अनुरक्त रहते हैं, रातको सोते समय

English

"Let it be so", saying this Siva vanished there itself. Thenceforth wise men know that holy centre as Atmatirtha. O Narada, one shall attain salvation by taking holy dip there and by distributing monetary gifts.

अध्याय १८७

श्लोक 13

श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः जितवान् कृष्णपक्षीयैर् गोपैर् अन्यैः पराजिताः

śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ jitavān kṛṣṇapakṣīyair gopair anyaiḥ parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका चिन्तन करते हैं और फिर सोकर उठनेके बाद श्रीकृष्णका स्मरण करते हैं, वे शरीर त्यागनेके बाद श्रीकृष्णमें ही प्रवेश करते हैं- ठीक वैसे ही जैसे मन्त्रोच्चारणपूर्वक होम किया

English

Then Krishna defeated Shridaman, and Rohini's son defeated Pralamba; others were defeated by Krishna's side cowherds.

अध्याय १८७

श्लोक 14

ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धम् एत्य वै पुनर् निवृत्तास् ते सर्वे ये ये तत्र पराजिताः

te vāhayantas tv anyonyaṃ bhāṇḍīraskandham etya vai punar nivṛttās te sarve ye ye tatra parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ हविष्य अग्निमें लीन हो जाता है।' अतः मुनिवरो! मोक्षको इच्छा रखनेवाले पुरुषोंको

English

They carried one another on their backs, going to the Bhandira trunk, and all those who were defeated there returned.

अध्याय १८७

श्लोक 15

संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः

saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ na tasthau prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ

हिन्दी अर्थ

वह मनीषी पुरुषॉंको यहाँ सर्वदा प्राप्त होता है। विधिपूर्वक तीर्थसेवन तथा व्रत और नियमोंके पालनसे जो फल बताया गया है, उसे वहाँ इन्द्रियसंयमपूर्वक पवित्रतासे रहनेवाला पुरुष प्रतिदिन

English

The Danava, quickly lifting Sankarshana on his shoulder, did not stop but went off, like a cloud with the moon.

अध्याय १८७

श्लोक 16

अशक्तो वहने तस्य संरम्भाद् दानवोत्तमः ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः

aśakto vahane tasya saṃrambhād dānavottamaḥ vavṛdhe sumahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है। नाना प्रकारके यज्ञोंसे मनुष्य जो फल प्राप्त करता है, वह जितेन्द्रिय पुरुषको वहाँ प्रतिदिन मिला करता है। जो पुरुषोत्तमक्षेत्रमें कल्पवृक्ष (अक्षयवट)-के पास जाकर शरीरत्याग करते हैं,

English

Unable to bear him, the best of Danavas, in his fury, grew huge-bodied like a rain-cloud in the rains.

अध्याय १८७

श्लोक 17

संकर्षणस् तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपमस्तकम्

saṃkarṣaṇas tu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim sragdāmalambābharaṇaṃ mukuṭāṭopamastakam

हिन्दी अर्थ

वे निःसंदेह मुक्त हो जाते हैं। जो मानव बिना इच्छाके भी वहाँ प्राणत्याग करता है, वह भी

English

Sankarshana, seeing him, shaped like a burnt mountain, wearing garlands and long ornaments, with head grand with a crown,

अध्याय १८७

श्लोक 18

रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् ह्रियमाणस् ततः कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत्

raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsacalatkṣitim hriyamāṇas tataḥ kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

पुरुषोत्तमक्षेत्रमें सदा यत्नपूर्वक कमलनयन श्रीकृष्णका दु:खसे मुक्त हो दुर्लभ मोक्ष प्राप्त कर लेता है दर्शन करना चाहिए। जो मनीषी पुरुष शयन और कृमि, कीट, पतङ्ग आदि तथा पशु-पक्षियोंकी जागरणकालमें श्रीकृष्ण, बलभद्र तथा सुभद्राका योनिमें पड़े हुए जीव भी वहाँ देहत्याग करनेपर दर्शन करते हैं, वे श्रीहरिके धाममें जाते हैं। जो परमगतिको प्राप्त करते हैं। जो मनुष्य एक बार

English

terrible, with eyes like cart-wheels, making the earth tremble with his footfalls, being carried off, then said these words to Krishna:

अध्याय १८७

श्लोक 19

कृष्ण कृष्ण ह्रिये त्व् एष पर्वतोदग्रमूर्तिना केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा

kṛṣṇa kṛṣṇa hriye tv eṣa parvatodagramūrtinā kenāpi paśya daityena gopālacchadmarūpiṇā

हिन्दी अर्थ

हर समय भक्तिपूर्वक पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण, रोहिणीनन्दन भी श्रद्धापूर्वक भगवान् पुरुषोत्तमका दर्शन कर बलभद्र और सुभद्रादेवीका दर्शन करते हैं, वे लेता है, वह सहस्रो पुरुषोंमें उत्तम है। भगवान् भगवान् विष्णुके लोकमें जाते हें । जो वर्षाके चार प्रकृतिसे परे और पुरुषसे भी उत्तम हैं। इसलिये महीनोंमें पुरुषोत्तमक्षेत्रके भीतर निवास करते हैं, वे वेद, पुराण तथा इस लोकमें पुरुषोत्तम कहलाते

English

"Krishna, Krishna, I am being carried off by someone with a mountain-high form; see, a Daitya in the disguise of a cowherd.

अध्याय १८७

श्लोक 20

यद् अत्र सांप्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन तत् कथ्यतां प्रयात्य् एष दुरात्मातित्वरान्वितः

yad atra sāṃprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana tat kathyatāṃ prayāty eṣa durātmātitvarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें सारी पृथ्वीको तीर्थयात्रासे भी अधिक फल हैं। जो पुराण और वेदान्तमें परमात्मा कहे गये हैं, प्राप्त होता है । जो इन्द्रियोंको जीतकर और क्रोधको वे ही सम्पूर्ण जगतूका उपकार करनेके लिये वशीभूत करके सदा पुरुषोत्तमक्षेत्रमें ही निवास पुरुषोत्तमरूपसे विराजमान हें ।९ पुरुषोत्तमक्षेत्रके करते हैं, वे तपस्याका फल पाते हें । मनुष्य अन्य भीतर मार्गमें, श्मशानभूमिमें, घरके मण्डपमें,

English

What is to be done by me now here, Madhusudana? Tell me; this wicked one is going in great haste."

अध्याय १८७

श्लोक 21

तम् आह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित्

tam āha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit

हिन्दी अर्थ

तीर्थोमें दस हजार वर्षोतक तपस्या करके जो सड़कों और गलियोंमें-जहाँ कहीं इच्छा या फल पाता है, उसे पुरुषोत्तमक्षेत्रमें एक ही मासमें अनिच्छासे भी शरीरत्याग करनेवाला मनुष्य मोक्षका प्राप्त कर लेता है। तपस्या, ब्रह्मचर्यपालन तथा भागी होता है। पुरुषोत्तमतीर्थके समान किसी आसक्ति-त्यागसे जो फल मिलता है, उसे मनीषी तीर्थका माहात्म्य न हुआ है और न होगा। मैंने

English

Govinda, with lips parted in a smile, who knew the measure of the strength and valour of Rohini's son, said to Rama:

अध्याय १८७

श्लोक 22

किम् अयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवावलम्ब्यते सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्याद् गुह्यात्मना त्वया

kim ayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evāvalambyate sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyād guhyātmanā tvayā

हिन्दी अर्थ

पुरुष वहाँ सदा ही पाते रहते हैं। सब तीर्थोमें उस क्षेत्रके गुणोंका एक अंशमात्र यहाँ बताया है । स्रान-दान करनेका जो पुण्य फल बताया गया है, कौन पुरुष सौ वर्षॉमें भी उसके समस्त गुणोंका

English

"Why is this human attitude plainly adopted, Soul of all, secret of all secrets, by you, the secret self?

अध्याय १८७

श्लोक 23

स्मराशेषजगदीश कारणं कारणाग्रज आत्मानम् एकं तद्वच् च जगत्य् एकार्णवे च यः

smarāśeṣajagadīśa kāraṇaṃ kāraṇāgraja ātmānam ekaṃ tadvac ca jagaty ekārṇave ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

२. प्रकृतेः स परो यस्मात् पुरुषादपि चोत्तमः। तस्माद् वेदे पुराणे च लोकेऽस्मिन् पुरुषोत्तमः ॥ योऽसौ पुराणे वेदान्ते परमात्मेत्युदाहतः। आस्ते विश्वोपकाराय तेनासौ पुरुषोत्तम: ॥

English

Remember, lord of the entire world, cause, elder of the cause, yourself as one, and likewise how in the world and in the single ocean —

अध्याय १८७

श्लोक 24

भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकम् एव हि कारणम् जगतो ऽस्य जगत्य् अर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ

bhavān ahaṃ ca viśvātmann ekam eva hi kāraṇam jagato 'sya jagaty arthe bhedenāvāṃ vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिका चरित्र और मुनिपर भगवान् पुरुषोत्तमकी कृपा

English

you and I, universal Self, are one cause alone of this world; for the sake of the world we stand in difference.

अध्याय १८७

श्लोक 25

तत् स्मर्यताम् अमेयात्मंस् त्वयात्मा जहि दानवम् मानुष्यम् एवम् आलम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम्

tat smaryatām ameyātmaṃs tvayātmā jahi dānavam mānuṣyam evam ālambya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam

हिन्दी अर्थ

वर्णन कर सकता है। मुनिवरो! यदि तुम सनातन यह वचन सुनकर मुनियोंने वहाँ निवास किया मोक्ष पाना चाहते हो तो आलस्य छोड़कर उस और परमपद प्राप्त कर लिया। द्विजवरो! यदि

English

So remember, immeasurable one, your Self, kill the Danava; adopting this humanity, do good to your kin."

अध्याय १८७

श्लोक 26

इति संस्मारितो विप्राः कृष्णेन सुमहात्मना विहस्य पीडयाम् आस प्रलम्बं बलवान् बलः

iti saṃsmārito viprāḥ kṛṣṇena sumahātmanā vihasya pīḍayām āsa pralambaṃ balavān balaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र तीर्थमें निवास करो

English

Thus reminded by the great-souled Krishna, Brahmins, the mighty Bala, laughing, crushed Pralamba.

अध्याय १८७

श्लोक 27

मुष्टिना चाहन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः तेन चास्य प्रहारेण बहिर् याते विलोचने

muṣṭinā cāhan mūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ tena cāsya prahāreṇa bahir yāte vilocane

हिन्दी अर्थ

आपलोग भी मोक्ष प्राप्त करना चाहते हों तो परम

English

He struck him on the head with his fist, his eyes red with anger; by that blow his eyes came out,

अध्याय १८७

श्लोक 28

स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच् छोणितम् उद्वमन् निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च

sa niṣkāsitamastiṣko mukhāc choṇitam udvaman nipapāta mahīpṛṣṭhe daityavaryo mamāra ca

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--अव्यक्तजन्मा ब्रह्माजीका उत्तम पुरुषोत्तमक्षेत्रमें निवास करें ।

English

his brain was thrown out, and vomiting blood from his mouth the best of Daityas fell on the ground and died.

अध्याय १८७

श्लोक 29

प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा प्रहृष्टास् तुष्टुवुर् गोपाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन्

pralambaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā prahṛṣṭās tuṣṭuvur gopāḥ sādhu sādhv iti cābruvan

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिका चरित्र और मुनिपर भगवान् पुरुषोत्तमकी कृपा

English

Seeing Pralamba killed by Bala of wondrous deeds, the delighted cowherds praised him, saying "Well done, well done."

अध्याय १८७

श्लोक 30

संस्तूयमानो रामस् तु गोपैर् दैत्ये निपातिते प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर् गोकुलम् आययौ

saṃstūyamāno rāmas tu gopair daitye nipātite pralambe saha kṛṣṇena punar gokulam āyayau

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं-मुनिवरो! पुरुषोत्तमक्षेत्र सम्पूर्ण जीवोंके लिये सुखदायी है। वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष- चारो पुरुषार्थांका फल देनेवाला है। उस तीर्थमें कण्डु नामके एक

English

Praised by the cowherds, Rama, the Daitya Pralamba having been felled, returned with Krishna to Gokula.

अध्याय १८७

श्लोक 31

तयोर् विहरतोर् एवं रामकेशवयोर् व्रजे प्रावृड्व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच् छरत्

tayor viharator evaṃ rāmakeśavayor vraje prāvṛḍvyatītā vikasatsarojā cābhavac charat

हिन्दी अर्थ

महातेजस्वी मुनि रहा करते थे, जो परम

English

As Rama and Keshava thus played in Vraja, the rainy season passed and autumn came, with blooming lotuses.

अध्याय १८७

श्लोक 32

विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् ददर्शेन्द्रोत्सवारम्भप्रवृत्तान् व्रजवासिनः

vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam dadarśendrotsavārambhapravṛttān vrajavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले थे। उन्होंने इन्द्रियोंको जीतकर क्रोधपर अधिकार प्राप्त कर लिया था। वे वेद-वेदाङ्ोंके पारंगत विद्वान् थे और भगवान् पुरुषोत्तमकी आराधना करके उत्तम

English

When the time of clear sky and stars had come, they saw the dwellers of Vraja engaged in beginning Indra's festival.

अध्याय १८७

श्लोक 33

कृष्णस् तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः

kṛṣṇas tān utsukān dṛṣṭvā gopān utsavalālasān kautūhalād idaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि प्राप्त कर चुके थे। उनके सिवा और भी बहुत-से मुनि वहाँ उत्तम व्रतका पालन करते हुए सिद्ध हो चुके हैं।

English

Krishna, seeing the cowherds eager and longing for the festival, from curiosity, the greatly wise one said to the elders:

अध्याय १८७

श्लोक 34

को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः प्राह तं नन्दगोपश् च पृच्छन्तम् अतिसादरम्

ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ prāha taṃ nandagopaś ca pṛcchantam atisādaram

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा-साधुशिरोमणे! कण्डु कौन थे और उन्होंने किस प्रकार वहाँ परमगति प्राप्त की ? हम उनका चरित्र सुनना चाहते हैं, बताइये ।

English

"What is this festival of Shakra by which joy has come to you?" Nanda the cowherd answered him as he asked with great respect:

अध्याय १८७

श्लोक 35

मेघानां पयसाम् ईशो देवराजः शतक्रतुः येन संचोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बुमयं रसम्

meghānāṃ payasām īśo devarājaḥ śatakratuḥ yena saṃcoditā meghā varṣanty ambumayaṃ rasam

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--मुनीश्वरो! कण्डुमुनिको कथा बड़ी मनोहर है। मैं संक्षेपसे ही कहूंगा, सुनो । गोमती नदीके परम मनोरम एकान्त तटपर, जहाँ

English

"Lord of clouds and waters is Shatakratu, king of gods, by whom the clouds, impelled, rain watery juice.

अध्याय १८७

श्लोक 36

तद्वृष्टिजनितं सस्यं वयम् अन्ये च देहिनः वर्तयामोपभुञ्जानास् तर्पयामश् च देवताः

tadvṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayam anye ca dehinaḥ vartayāmopabhuñjānās tarpayāmaś ca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

आदिको अधिकता थी, कण्डुमुनिका आश्रम था। वहाँ सभी ऋतुओंके फल और फूल सुलभ थे। केलोंका उद्यान उस आश्रमको शोभा बढ़ा रहा था। वहाँ कण्डुमुनिने व्रत, उपवास, नियम, स्नान,

English

The crops produced by that rain — we and other embodied beings live by them, enjoying them and gratifying the deities.

अध्याय १८७

श्लोक 37

क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः तेन संवर्धितैः सस्यैः पुष्टास् तुष्टा भवन्ति वै

kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ tena saṃvardhitaiḥ sasyaiḥ puṣṭās tuṣṭā bhavanti vai

हिन्दी अर्थ

पञ्चाग्रिका ताप सहते, वर्षामें खुली वेदीपर सोते और हेमन्त-ऋतुमें भीगे वस्त्र धारण करके कठोर तपस्या करते थे। मुनिकी तपस्याका बढ़ता हुआ प्रभाव देख देवता, गन्धर्व, सिद्ध और विद्याधरोंको

English

These milch cows and cows with calves are content, nourished and satisfied by the crops grown by it.

अध्याय १८७

श्लोक 38

नासस्या नानृणा भूमिर् न बुभुक्षार्दितो जनः दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः

nāsasyā nānṛṇā bhūmir na bubhukṣārdito janaḥ dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ

हिन्दी अर्थ

बड़ा विस्मय हुआ। वे कहने लगे-- इनका महान् धैर्य अद्भुत है। इनको कठोर तपस्या नितान्त आश्चर्यजनक है।' उन्हें तपस्यामें स्थित देख इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता उनके भयसे व्याकुल हो

English

Land is not seen without crops, nor people unburdened by debt or tormented by hunger, where rain-bearing clouds are seen.

अध्याय १८७

श्लोक 39

भौमम् एतत् पयो गोभिर् धत्ते सूर्यस्य वारिदः पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति

bhaumam etat payo gobhir dhatte sūryasya vāridaḥ parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati

हिन्दी अर्थ

आपसमें परामर्श करने लगे। वे उनको तपस्यामें विश्न डालना चाहते थे। त्रिभुवनके स्वामी इन्द्र

English

The cloud takes this earthly water with the Sun's rays; Parjanya rains on earth for the welfare of all the world.

अध्याय १८७

श्लोक 40

तस्मात् प्रावृषि राजानः शक्रं सर्वे मुदान्विताः महे सुरेशम् अर्घन्ति वयम् अन्ये च देहिनः

tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ śakraṃ sarve mudānvitāḥ mahe sureśam arghanti vayam anye ca dehinaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्सरासे बोले-- प्रम्लोचे! तुम शीघ्र कण्डुमुनिके आश्रमपर जाओ। मुनि वहाँ तपस्या करते हैं। उनकी तपस्यामें विघ्न डालनेके लिये ही तुम्हें भेजा जाता है। सुन्दरी! तुम शीघ्र ही उनके

English

Therefore in the rainy season all kings, glad, honour Shakra, lord of gods, in a festival, and we and other embodied beings."

अध्याय १८७

श्लोक 41

नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस् तदा

nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane kopāya tridaśendrasya prāha dāmodaras tadā

हिन्दी अर्थ

चित्तमें क्षोभ उत्पन्न कर दो।'

English

Hearing thus Nanda's words about Shakra's worship, Damodara then said, for the anger of the lord of the thirty:

अध्याय १८७

श्लोक 42

न वयं कृषिकर्तारो वणिज्याजीविनो न च गावो ऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः

na vayaṃ kṛṣikartāro vaṇijyājīvino na ca gāvo 'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचा बोली सुरश्रेष्ठ! मैं सदा आपको आज्ञाका पालन करती हूँ। किंतु इस कार्यमें तो मेरे जीवनका ही संदेह है। मैं मुनिवर कण्डुसे बहुत डरती हूँ। वे ब्रह्मचर्यव्रतके पालनमें स्थित

English

"We are not farmers nor live by trade, father, and cows are our deity, since we are forest-dwellers.

अध्याय १८७

श्लोक 43

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस् तथापरा विद्याचतुष्टयं त्व् एतद् वार्त्ताम् अत्र शृणुष्व मे

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītis tathāparā vidyācatuṣṭayaṃ tv etad vārttām atra śṛṇuṣva me

हिन्दी अर्थ

हैं । अत्यन्त उग्र हैं। उनकी तपस्या बहुत तीव्र है। वे अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी हैं। मुझे अपनी तपस्यामें विघ्न डालने आयी हुई जानकर परम तेजस्वी कण्डुमुनि कुपित हो उठेंगे और

English

Logic, the Vedas, economics and statecraft are the four sciences; hear from me about economics here.

अध्याय १८७

श्लोक 44

कृषिर् वणिज्या तद्वच् च तृतीयं पशुपालनम् विद्या ह्य् एता महाभागा वार्त्ता वृत्तित्रयाश्रया

kṛṣir vaṇijyā tadvac ca tṛtīyaṃ paśupālanam vidyā hy etā mahābhāgā vārttā vṛttitrayāśrayā

हिन्दी अर्थ

मौन और संयम आदिके द्वारा बड़ी भारी एवं दुःसह शाप दे देंगे।

English

Agriculture, trade and likewise the third, cattle-keeping: these are the sciences of economics, based on the three livelihoods.

अध्याय १८७

श्लोक 45

कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं तु पणजीविनाम् अस्माकं गाः परा वृत्तिर् वार्त्ता भेदैर् इयं त्रिभिः

karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ tu paṇajīvinām asmākaṃ gāḥ parā vṛttir vārttā bhedair iyaṃ tribhiḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त अद्भुत तपस्या को। वे ग्रीष्म-ऋहतुमें

English

For farmers agriculture is the livelihood, for those living by trade, merchandise; for us, cows are the supreme livelihood; economics is by these three divisions.

अध्याय १८७

श्लोक 46

विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं महत् सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका

vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ mahat saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर इन्द्रने कहा--' सुन्दरी ! में कामदेव,

English

That science which a person is joined with is his great deity; that alone is worthy of worship and honour, and that alone benefits him.

अध्याय १८७

श्लोक 47

यो ऽन्यस्याः फलम् अश्नन् वै पूजयत्य् अपरां नरः इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम्

yo 'nyasyāḥ phalam aśnan vai pūjayaty aparāṃ naraḥ iha ca pretya caivāsau tāta nāpnoti śobhanam

हिन्दी अर्थ

ऋतुराज वसन्त और दक्षिण समीरको तुम्हारी सहायतामें देता हूँ। इन.सबके साथ उस स्थानपर जाओ, जहाँ वे महामुनि रहते हैं।' इन्द्रका यह कथन सुनकर मनोहर नेत्रोंबाली प्रम्लोचा कामदेव

English

The man who eats the fruit of one and worships another gains no good here or hereafter, father.

अध्याय १८७

श्लोक 48

पूज्यन्तां प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर् वनम् वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं परा गतिः

pūjyantāṃ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ ca punar vanam vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

आदिके ,साथ आकाशमार्गसे कण्डुमुनिके आश्रमपर गयी। वहाँ पहुँचकर उसने एक बहुत सुन्दर वन देखा। तीव्र तषस्यामें लगे हुए पापरहित मुनिवर

English

Let the renowned boundaries be worshipped, the forest at the border of the boundaries, and the mountains at the forest's end; that is our supreme goal.

अध्याय १८७

श्लोक 49

गिरियज्ञस् त्व् अयं तस्माद् गोयज्ञश् च प्रवर्त्यताम् किम् अस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश् च देवताः

giriyajñas tv ayaṃ tasmād goyajñaś ca pravartyatām kim asmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāś ca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

शोभा छा गयी। कोकिलकी काकलीसे माधुर्यकी

English

So let this mountain-sacrifice and cow-sacrifice be performed. What have we to do with Mahendra? Cows and mountains are our deities.

अध्याय १८७

श्लोक 50

मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश् च कर्षकाः गिरिगोयज्ञशीलाश् च वयम् अद्रिवनाश्रयाः

mantrayajñaparā viprāḥ sīrayajñāś ca karṣakāḥ girigoyajñaśīlāś ca vayam adrivanāśrayāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्द-मन्द गतिसे बहने लगी और छोटे-बड़े सभी वृक्षोंके पवित्र पुष्प धीरे-धीरे भूतलपर गिरने लगे। कामने अपने फूलोंका बाण सँभाला और मुनिके समीप जाकर उनके मनको विचलित कर

English

Brahmins devote themselves to mantra-sacrifice, farmers to plough-sacrifice, and we, resting on mountain and forest, to mountain and cow sacrifice.

अध्याय १८७

श्लोक 51

तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर् विविधार्हणैः अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः

tasmād govardhanaḥ śailo bhavadbhir vividhārhaṇaiḥ arcyatāṃ pūjyatāṃ medhyaṃ paśuṃ hatvā vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। संगीतकी मधुर ध्वनि सुनकर मुनिके मनमें बड़ा आश्चर्य हुआ। वे कामबाणसे अत्यन्त

English

So Mount Govardhana should be honoured and worshipped by you with various offerings, with the animal duly sacrificed.

अध्याय १८७

श्लोक 52

सर्वघोषस्य संदोहा गृह्यन्तां मा विचार्यताम् भोज्यन्तां तेन वै विप्रास् तथान्ये चापि वाञ्छकाः

sarvaghoṣasya saṃdohā gṛhyantāṃ mā vicāryatām bhojyantāṃ tena vai viprās tathānye cāpi vāñchakāḥ

हिन्दी अर्थ

और कामदेव ,आदिने देखा--वह वन नन्दनवनके पीड़ित हो जहाँ सुन्दरी अप्सरा गीत गा रही थी,

English

Let all the collections of the cowherd settlement be taken, without hesitation, and let Brahmins and other seekers be fed with them.

अध्याय १८७

श्लोक 53

तम् अर्चितं कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः

tam arcitaṃ kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu śaratpuṣpakṛtāpīḍāḥ parigacchantu gogaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

समान रमणीय था। सभी ऋतुओंमें विकसित होनेवाले सुन्दर पुष्प उसकी शोभा बढ़ा रहे थे। नाना प्रकारके पक्षी वृक्षोंपर बैठकर अपने श्रवणसुखद कलरवोंसे उस वनको मुखरित कर रहे थे।

English

When he has been worshipped, the fire-offering made and the twice-born fed, let the herds of cows go around with garlands of autumn flowers.

अध्याय १८७

श्लोक 54

एतन् मम मतं गोपाः संप्रीत्या क्रियते यदि ततः कृता भवेत् प्रीतिर् गवाम् अद्रेस् तथा मम

etan mama mataṃ gopāḥ saṃprītyā kriyate yadi tataḥ kṛtā bhavet prītir gavām adres tathā mama

हिन्दी अर्थ

अप्सराने क्रमशः सम्पूर्ण वनका निरीक्षण किया। उस परम अद्भुत मनोहर काननकी शोभा देख उसके नेत्र आश्चर्य-चकित हो उठे। उसने वायु, कामदेव और वसन्तसे कहा--'अब आपलोग

English

This is my opinion, cowherds; if it is done with love, then love will be done to cows, the mountain and me."

अध्याय १८७

श्लोक 55

इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास् ते व्रजौकसः प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्राः साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन्

iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyās te vrajaukasaḥ prītyutphullamukhā viprāḥ sādhu sādhv ity athābruvan

हिन्दी अर्थ

पृथक् -पृथक् मेरी सहायता करें।' उन्होंने ' बहुत

English

Hearing his words, Nanda and the other Vraja-dwellers, their faces blooming with love, said, "Well done, well done," Brahmins.

अध्याय १८७

श्लोक 56

शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् तत् करिष्याम्य् अहं सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम्

śobhanaṃ te mataṃ vatsa yad etad bhavatoditam tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ giriyajñaḥ pravartyatām

हिन्दी अर्थ

गये। मुनिने अप्सराको देखा और अप्सराने भी मुनिपर दृष्टिपात किया। उनके नेत्र आश्चर्यसे खिल गये। चादर खिसककर गिर पडी । मुनिके मनमें विकलता छा गयी । उनके शरीरमें रोमाञ्च

English

"Your opinion is excellent, dear, what you have said; I shall do all that; let the mountain-sacrifice be performed."

अध्याय १८७

श्लोक 57

तथा च कृतवन्तस् ते गिरियज्ञं व्रजौकसः दधिपायसमांसाद्यैर् ददुः शैलबलिं ततः

tathā ca kṛtavantas te giriyajñaṃ vrajaukasaḥ dadhipāyasamāṃsādyair daduḥ śailabaliṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

हो ? किसकी हो ? तुम्हारी मुसकान बड़ी मनोहर है। सुभ्रू! तुम मेरे मनको मोहे लेती हो।

English

Thus the Vraja-dwellers performed the mountain-sacrifice and gave the mountain an offering of curd, rice-pudding, meat and the rest.

अध्याय १८७

श्लोक 58

द्विजांश् च भोजयाम् आसुः शतशो ऽथ सहस्रशः गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् तं प्रदक्षिणम्

dvijāṃś ca bhojayām āsuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās taṃ pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचा बोली--मुने ! मैं आपकी सेविका हूँ

English

They fed Brahmins by hundreds and thousands; the cows, worshipped, went around the mountain.

अध्याय १८७

श्लोक 59

वृषभाश् चाभिनर्दन्तः सतोया जलदा इव गिरिमूर्धनि गोविन्दः शैलो ऽहम् इति मूर्तिमान्

vṛṣabhāś cābhinardantaḥ satoyā jaladā iva girimūrdhani govindaḥ śailo 'ham iti mūrtimān

हिन्दी अर्थ

अच्छा” कहकर स्वीकृति दे दी। तब प्रम्लोचा और फूल लेनेके लिये यहाँ आयी हूँ। शीघ्र आज्ञा बोली--' अब में मुनिके पास जाउँगी । जो इन्द्रियरूपी दीजिये। में आपकी क्या सेवा करूँ?

English

The bulls bellowed like water-bearing clouds; on the mountain's head Govinda, in embodied form, said "I am the mountain."

अध्याय १८७

श्लोक 60

बुभुजे ऽन्नं बहुविधं गोपवर्याहृतं द्विजाः कृष्णस् तेनैव रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः

bubhuje 'nnaṃ bahuvidhaṃ gopavaryāhṛtaṃ dvijāḥ kṛṣṇas tenaiva rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वोंसे जुटे हुए देहरूपी रथके सारथि बने हुए

English

He ate the many kinds of food brought by the best cowherds, Brahmins; Krishna in that very form,

अध्याय १८७

श्लोक 61

अधिरुह्यार्चयाम् आस द्वितीयाम् आत्मनस् तनुम् अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजम् अभ्याययुः पुनः

adhiruhyārcayām āsa dvitīyām ātmanas tanum antardhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān kṛtvā girimahaṃ goṣṭhaṃ nijam abhyāyayuḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्सराको यह बात सुनकर मुनिका धैर्य छुट

English

with the cowherds, climbed the top of the mountain and worshipped, in his second body; when he had vanished, the cowherds, having received boons, performed the mountain festival and returned to their cow-pen.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 187
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.