Brahma Purana· Brahma Purāṇa
188
अध्याय 188 / 246

Adhyaya 188

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८८

श्लोक 1

महे प्रतिहते शक्रो भृशं कोपसमन्वितः संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्

mahe pratihate śakro bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt

हिन्दी अर्थ

हैं, उन्हें आज कामबाणसे आहत करके ऐसी गया । उन्होंने मोहित होकर उसका हाथ पकड़ दशाको पहुँचा दूँगी कि मनरूपी बागडोर उनके लिया और उसे साथ लेकर अपने आश्रममें प्रवेश काबूसे बाहर हो जायगी। इस प्रकार उन्हें में किया। यह देख कामदेव, वायु और वसन्त अयोग्य सारथि सिद्ध कर दिखाऊँगी।' यों कहकर कृतकृत्य हो जैसे आये थे, उसी प्रकार स्वर्गको

English

There are some other holy centres, viz. ASvattha, Pippala and Mandatirtha in the North. Listen to their excellence.

अध्याय १८८

श्लोक 2

भो भो मेघा निशम्यैतद् वदतो वचनं मम आज्ञानन्तरम् एवाशु क्रियताम् अविचारितम्

bho bho meghā niśamyaitad vadato vacanaṃ mama ājñānantaram evāśu kriyatām avicāritam

हिन्दी अर्थ

वह उस स्थानकी ओर चल दी, जहाँ मुनि लौट गये। वहाँ पहुँचकर उन्होंने इन्द्रसे प्रम्लोचा निवास करते थे। मुनिकी तपस्याके प्रभावसे और मुनिकी सारी चेष्टा कह सुनायी। सुनकर वहाँके हिंसक जीव भी शान्त हो गये थे। नदीके इन्द्र और सम्पूर्ण देवताओंका चित्त प्रसन्न हो तटपर, जहाँ कोयलकी मीठी तान सुनायी देती गया। कण्डुने अप्सराके साथ आश्रममें प्रवेश

English

Formerly, the saintly lord Agastya of the southern quarter was induced by Devas to make a request to Vindhya mountain.

अध्याय १८८

श्लोक 3

नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर् गोपैर् अन्यैः सहायवान् कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गम् अचीकरत्

nandagopaḥ sudurbuddhir gopair anyaiḥ sahāyavān kṛṣṇāśrayabalādhmāto mahabhaṅgam acīkarat

हिन्दी अर्थ

थी, वह ठहर गयी। थोड़ी देरतक तो वह खड़ी करते ही अपना रूप कामदेवके समान मनोहर रही, फिर उसने संगीत छेड़ दिया। इसी समय एवं तरुण बना लिया। दिव्य वस्त्र और आभूषण वसन्तने भी अपना पराक्रम दिखाया। समय नहीं धारण कर लिये। देखनेमें उनकी अवस्था सोलह होनेपर भी समस्त काननमें मधु-ऋतुकी मनोहर वर्षोंकी जान पड़ती थी। मुनिको वह शक्ति

English

I am going on a pilgrimage, O excellent Mountain, along with these sages, the seers of truth. I am going in the southern direction.

अध्याय १८८

श्लोक 4

आजीवो यः परं तेषां गोपत्वस्य च कारणम् ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम

ājīvo yaḥ paraṃ teṣāṃ gopatvasya ca kāraṇam tā gāvo vṛṣṭipātena pīḍyantāṃ vacanān mama

हिन्दी अर्थ

» कण्डुमुनिका चरित्र और मुनिपर भगवान् पुरुषोत्तमकी कृपा

English

O lord of mountains, give me the way, I beg of you. Accord me a hospitable welcome. Till I return you should stay thus.

अध्याय १८८

श्लोक 5

अहम् अप्य् अद्रिशृङ्गाभं तुङ्गम् आरुह्य वारणम् साहाय्यं वः करिष्यामि वायूनां संगमेन च

aham apy adriśṛṅgābhaṃ tuṅgam āruhya vāraṇam sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi vāyūnāṃ saṃgamena ca

हिन्दी अर्थ

देखकर प्रम्लोचाको बडा आश्चर्य हुआ। ' अहो, इनकी तपःशक्ति अद्भुत है!' यों कहकर वह बहुत प्रसन्न हुई। कण्डुमुनि स्नान, संध्या, जप, होम, स्वाध्याय, देवपूजन, व्रत, उपवास, नियम

English

It should not be otherwise. "So be it", said the excel¬ lent mountain surrounded by sages. Sage Agastya went in the southern direction.

अध्याय १८८

श्लोक 6

इत्य् आज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस् ते बलाहकाः वातवर्षं महाभीमम् अभावाय गवां द्विजाः

ity ājñaptāḥ surendreṇa mumucus te balāhakāḥ vātavarṣaṃ mahābhīmam abhāvāya gavāṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

और ध्यान--सब छोड़कर रात-दिन उसीके साथ विहार करने लगे। इसीमें वे आनन्द मानते थे। उनका हृदय कामदेवके वशीभूत हो गया था। अतः वे अपनी तपस्याकी हानि नहीं समझ पाते

English

The printed word Bhukti (enjoyment of pleasures) does not fit in the context. Bhakti ( devotiou) seems to be the right word. (Ed.)

अध्याय १८८

श्लोक 7

ततः क्षणेन धरणी ककुभो ऽम्बरम् एव च एकं धारामहासारपूरणेनाभवद् द्विजाः

tataḥ kṣaṇena dharaṇī kakubho 'mbaram eva ca ekaṃ dhārāmahāsārapūraṇenābhavad dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

थे। इस प्रकार कण्डुमुनि उसके साथ सांसारिक

English

Slowly and slowly he went to GautamI and got initiated for the sacrifice. Surrounded by sages he performed the sacri¬ fice for a year.

अध्याय १८८

श्लोक 8

गावस् तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना धुताः प्राणाञ् जहुः सर्वास् तिर्यङ्मुखशिरोधराः

gāvas tu tena patatā varṣavātena veginā dhutāḥ prāṇāñ jahuḥ sarvās tiryaṅmukhaśirodharāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक मन्दराचलको गुफामें पडे रहे । एक दिन

English

There were two sinful sons of Kaitabha. They were Raksasas, the source of vexation to the virtuous. They were known in the abode of Devas as Asvattha and Pippala.

अध्याय १८८

श्लोक 9

क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुर् अन्या द्विजोत्तमाः गावो विवत्साश् च कृता वारिपूरेण चापराः

kroḍena vatsān ākramya tasthur anyā dvijottamāḥ gāvo vivatsāś ca kṛtā vāripūreṇa cāparāḥ

हिन्दी अर्थ

चले ?' मुनिने उत्तर दिया-- शुभे! दिन बीत चला है। संध्योपासन कर लूँ, नहीं तो कर्मका लोप हो जायगा।' प्रम्लोचाको बडी प्रसन्नता हुई । उसने हँसकर पूछा--' सब धर्मोके ज्ञाता महात्माजी!

English

Asvattha disguised himself as the holy fig tree and Pippala assumed the form of a brahmin. Both of them were anxious to destroy the sacrifice.

अध्याय १८८

श्लोक 10

वत्साश् च दीनवदनाः पवनाकम्पिकंधराः त्राहि त्राहीत्य् अल्पशब्दाः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तकाः

vatsāś ca dīnavadanāḥ pavanākampikaṃdharāḥ trāhi trāhīty alpaśabdāḥ kṛṣṇam ūcur ivārtakāḥ

हिन्दी अर्थ

क्या आज ही आपका दिन बीता है? आपकी

English

The evil-minded Danavas assumed the desired forms Asvattha the form of a tree and Pippala the form of a brahmin.

अध्याय १८८

श्लोक 11

ततस् तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसंकुलम् अतीवार्तं हरिर् दृष्ट्वा त्राणायाचिन्तयत् तदा

tatas tad gokulaṃ sarvaṃ gogopīgopasaṃkulam atīvārtaṃ harir dṛṣṭvā trāṇāyācintayat tadā

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचाने महाभाग कण्डुमुनिसे कहा- - ब्रह्मन्! . ॥

English

Both of them harassed brahmins daily, O saint. Who¬ ever touched Aivattha was devoured by that tree.

अध्याय १८८

श्लोक 12

एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यम् अधुना मया

etat kṛtaṃ mahendreṇa mahabhaṅgavirodhinā tad etad akhilaṃ goṣṭhaṃ trātavyam adhunā mayā

हिन्दी अर्थ

होकर मुझे जानेको आज्ञा दें।' मुनिका मन तो उसीमें आसक्त हो रहा था। उसके इस प्रकार

English

Pippala, the younger Raksasa posed, as a chanter of Samans and devoured his disciples. That is why even today the chanters of Samans among the brahmins are devoid of com¬ passion.

अध्याय १८८

श्लोक 13

इमम् अद्रिम् अहं वीर्याद् उत्पाट्योरुशिलातलम् धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्त्रम् इवोपरि

imam adrim ahaṃ vīryād utpāṭyoruśilātalam dhārayiṣyāmi goṣṭhasya pṛthucchattram ivopari

हिन्दी अर्थ

ठहरो।' तब उसने पुनः सौ वर्षासे कुछ अधिक कालतक उन कण्डुमुनिके साथ विषय भोगा। तदनन्तर उसने पुनः जानेकी आज्ञा माँगी, किंतु

English

The son of the Sun-god said to the sages: "I shall kill those Raksasas, O brahmins, when I complete my penance. With the penance (as yet) incomplete I am powerless to kill them.*'

अध्याय १८८

श्लोक 14

इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् उत्पाट्यैककरेणैव धारयाम् आस लीलया

iti kṛtvā matiṃ kṛṣṇo govardhanamahīdharam utpāṭyaikakareṇaiva dhārayām āsa līlayā

हिन्दी अर्थ

मुनिने स्वीकार नहीं किया। अत: उसे लगभग दो

English

Again, the sages said: "We shall give you the benefit of our penance".

अध्याय १८८

श्लोक 15

गोपांश् चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः विशध्वम् अत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम्

gopāṃś cāha jagannāthaḥ samutpāṭitabhūdharaḥ viśadhvam atra sahitāḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam

हिन्दी अर्थ

सौ वर्षांतक और ठहरना पड़ा। वह जब-जब उनसे देवलोकमें जानेकी आज्ञा माँगती, तब-तब वे उसे यही उत्तर देते-कुछ दिन और ठहरो। प्रम्लोचा एक तो मुनिके शापसे डरती थी। दूसरे

English

Saturn, the son of the Sun-god, approached the Raksasa in the form of a holy fig. Saturn was in the guise of a brahmin. As a brahmin he circumambulated the Raksasa.

अध्याय १८८

श्लोक 16

सुनिर्वातेषु देशेषु यथायोग्यम् इहास्यताम् प्रविश्य नात्र भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः

sunirvāteṣu deśeṣu yathāyogyam ihāsyatām praviśya nātra bhetavyaṃ giripātasya nirbhayaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसमें दक्षिणा नायिकाको स्वाभाविक उदारता थी और तीसरे वह प्रणयभङ्गको पीडाको जानती थी। इसलिये मुनिको छोड़ न सको। महषिं कामभोगमें आसक्त हो दिन-रात उसके साथ

English

As he circumambulated the Raksasa the sinful demon thought that he was an ordinary brahmin. He therefore ate him up by his power of Maya.

अध्याय १८८

श्लोक 17

इत्य् उक्तास् तेन ते गोपा विविशुर् गोधनैः सह शकटारोपितैर् भाण्डैर् गोप्यश् चासारपीडिताः

ity uktās tena te gopā viviśur godhanaiḥ saha śakaṭāropitair bhāṇḍair gopyaś cāsārapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

रमण करते रहे। किंतु तृप्ति न हुई। उसके प्रति

English

As usual Pippala devoured Saturn, the son of Sun-god. When Saturn-entered his body he looked at the intestines in the belly of the Raksasa.

अध्याय १८८

श्लोक 18

कृष्णो ऽपि तं दधारैवं शैलम् अत्यन्तनिश्चलम् व्रजौकोवासिभिर् हर्षविस्मिताक्षैर् निरीक्षितः

kṛṣṇo 'pi taṃ dadhāraivaṃ śailam atyantaniścalam vrajaukovāsibhir harṣavismitākṣair nirīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

एक दिन कण्डुमुनि बड़ी उतावलीके साथ आश्रमसे बाहर जाने लगे। अप्सराने पूछा--' कहाँ

English

The tasks of the people will be accomplished when they touch the holy fig tree on my day after observing all holy rites. They will not have any trouble arising from me.

अध्याय १८८

श्लोक 19

गोपगोपीजनैर् हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलम् अधारयत्

gopagopījanair hṛṣṭaiḥ prītivistāritekṣaṇaiḥ saṃstūyamānacaritaḥ kṛṣṇaḥ śailam adhārayat

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले--कल्याणी! अभी प्रात:काल ही तो तुम इस नदीके सुन्दर तटपर आयी हो। उसी

English

Praised for his deeds by the delighted cowherds and cowherd women, their eyes wide with love, Krishna held up the mountain.

अध्याय १८८

श्लोक 20

सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर् नन्दगोकुले इन्द्रेण चोदिता मेघा गोपानां नाशकारिणा

saptarātraṃ mahāmeghā vavarṣur nandagokule indreṇa coditā meghā gopānāṃ nāśakāriṇā

हिन्दी अर्थ

साथ आश्रममें आयी । अब वह दिन बीता है और यह संध्याका समय उपस्थित हुआ है। फिर यह

English

For seven nights the great clouds rained on Nanda's Gokula, clouds impelled by Indra, bringer of destruction to the cowherds.

अध्याय १८८

श्लोक 21

ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयाम् आस तान् घनान्

tato dhṛte mahāśaile paritrāte ca gokule mithyāpratijño balabhid vārayām āsa tān ghanān

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचाने कहा--ब्रह्मन् ! यह ठीक है कि में प्रातःकालमें ही आयी थी; इसमें तनिक भी मिथ्या नहीं है। किंतु आज तबसे सैकड़ों वर्ष

English

Then, when the great mountain was held and Gokula protected, Indra, his vow made false, held back those clouds.

अध्याय १८८

श्लोक 22

व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथे शक्रमन्त्रिते निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टः स्वस्थानं पुनर् आगमत्

vyabhre nabhasi devendre vitathe śakramantrite niṣkramya gokulaṃ hṛṣṭaḥ svasthānaṃ punar āgamat

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर मुनिको बड़ा भय हुआ। उन्होंने विशाल नेत्रोंवाली अप्सरासे पूछा--' भीरु ! बताओ

English

When the sky was cloudless, and Indra's design in vain, the cowherds came out of Gokula, glad, and returned to their place.

अध्याय १८८

श्लोक 23

मुमोच कृष्णो ऽपि तदा गोवर्धनमहागिरिम् स्वस्थाने विस्मितमुखैर् दृष्टस् तैर् व्रजवासिभिः

mumoca kṛṣṇo 'pi tadā govardhanamahāgirim svasthāne vismitamukhair dṛṣṭas tair vrajavāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तो सही, तुम्हारे साथ निरन्तर रमण करते हुए तो तेरे साथ चिरकालतक निवास कर चुका हूँ

English

Krishna too then released the great mountain Govardhana to its place, seen by the Vraja-dwellers with amazed faces.

अध्याय १८८

श्लोक 24

धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले रोचयाम् आस कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः

dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule rocayām āsa kṛṣṇasya darśanaṃ pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

अबतक मेरा कितना समय बीता है ?'

English

When Mount Govardhana had been held and Gokula protected, Indra wished to see Krishna.

अध्याय १८८

श्लोक 25

सो ऽधिरुह्य महानागम् ऐरावतम् अमित्रजित् गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशाधिपः

so 'dhiruhya mahānāgam airāvatam amitrajit govardhanagirau kṛṣṇaṃ dadarśa tridaśādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचा बोली--मुने! मेरे साथ आपके नौ सौ सात वर्ष, छः महीने और तीन दिन बीते हैं।

English

Mounting the great elephant Airavata, the lord of the thirty, conquerer of foes, saw Krishna on Mount Govardhana,

अध्याय १८८

श्लोक 26

चारयन्तं महावीर्यं गाश् च गोपवपुर्धरम् कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः

cārayantaṃ mahāvīryaṃ gāś ca gopavapurdharam kṛtsnasya jagato gopaṃ vṛtaṃ gopakumārakaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिने कहा- शुभे! क्या यह सत्य कहती हो अथवा परिहासकी बात है ? मुझे तो ऐसा जान पड़ता है कि तुम्हारे साथ एक ही दिन रहा हूँ।

English

tending the cows, of great valour, bearing a cowherd's form, the cowherd of the whole world, surrounded by cowherd boys.

अध्याय १८८

श्लोक 27

गरुडं च ददर्शोच्चैर् अन्तर्धानगतं द्विजाः कृतच्छायं हरेर् मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवम्

garuḍaṃ ca dadarśoccair antardhānagataṃ dvijāḥ kṛtacchāyaṃ harer mūrdhni pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavam

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचा बोली--ब्रह्मन्! आपके समीप में झूठ कैसे बोलूँगी। विशेषतः ऐसे अवसरपर, जब कि आप धर्म-मार्गका अनुसरण करते हुए पूछ रहे हैं ।

English

And he saw Garuda, Brahmins, loftily gone invisible, making shade with his wings over Hari's head, the best of birds.

अध्याय १८८

श्लोक 28

अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् शक्रः सस्मितम् आहेदं प्रीतिविस्फारितेक्षणः

avaruhya sa nāgendrād ekānte madhusūdanam śakraḥ sasmitam āhedaṃ prītivisphāritekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्सराको बात सुनकर मुनिको बड़ा कष्ट हुआ। वे स्वयं ही अपनी निन्दा करते हुए बोले--' हाय, मुझ दुराचारीको धिक्कार है। हाय, मेरी तपस्या नष्ट हो गयी। ब्रह्मवेत्ताओंका जो धन

English

Descending from the king of elephants, Indra, in private, with a smile, his eyes wide with love, said to Madhusudana:

अध्याय १८८

श्लोक 29

कृष्ण कृष्ण शृणुष्वेदं यदर्थम् अहम् आगतः त्वत्समीपं महाबाहो नैतच् चिन्त्यं त्वयान्यथा

kṛṣṇa kṛṣṇa śṛṇuṣvedaṃ yadartham aham āgataḥ tvatsamīpaṃ mahābāho naitac cintyaṃ tvayānyathā

हिन्दी अर्थ

है, वह चला गया और मेरा विवेक भी छिन गया। जान पड़ता है, मनुष्योंको मोहमें डालनेके लिये ही किसीने युवती नारीकी सृष्टि की है। मुझे तो अपने मनको जीतकर क्षुधा-पिपासा,

English

"Krishna, Krishna, hear why I have come to you, mighty-armed one; this must not be thought otherwise by you.

अध्याय १८८

श्लोक 30

भारावतरणार्धाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् अवतीर्णो ऽखिलाधारस् त्वम् एव परमेश्वर

bhārāvataraṇārdhāya pṛthivyāḥ pṛthivītalam avatīrṇo 'khilādhāras tvam eva parameśvara

हिन्दी अर्थ

राग-द्वेष और जरा-मृत्यु-इन छहों ऊर्मियोंसे अतीत परब्रह्मका ज्ञान प्रा करना चाहिए। इसके विपरीत जिसने मेरी ऐसी दुर्गति को है, उस कामरूपी महान् ग्रहको धिक्कार है। यह काम

English

For the purpose of removing the earth's burden, you, the support of all, Supreme Lord, have descended to the earth.

अध्याय १८८

श्लोक 31

महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः समादिष्टा महामेघास् तैश् चैतत् कदनं कृतम्

mahabhaṅgaviruddhena mayā gokulanāśakāḥ samādiṣṭā mahāmeghās taiś caitat kadanaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

नरकग्राममें ले जानेवाला मार्ग है । इसने आज मेरे सम्पूर्ण वेदोंके स्वाध्याय, व्रत और समस्त

English

By me, hostile to the breaking of the festival, the great clouds that destroy Gokula were commanded, and this ruin was caused by them.

अध्याय १८८

श्लोक 32

त्रातास् तापात् त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते

trātās tāpāt tvayā gāvaḥ samutpāṭya mahāgirim tenāhaṃ toṣito vīra karmaṇātyadbhutena te

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्वयं ही अपनी निन्दा करके वे धर्मके ज्ञाता मुनि पास ही बैठी हुई उस अप्सरासे बोले-पापिनी! तेरी जहाँ इच्छा हो, चली जा।

English

The cows were saved from affliction by you, uprooting the great mountain; by that wondrous act of yours I am pleased, hero.

अध्याय १८८

श्लोक 33

साधितं कृष्ण देवानाम् अद्य मन्ये प्रयोजनम् त्वयायम् अद्रिप्रवरः करेणैकेन चोद्धृतः

sādhitaṃ kṛṣṇa devānām adya manye prayojanam tvayāyam adripravaraḥ kareṇaikena coddhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा तेरा क्या दोष है ? तेरी क्या हानि करूँ? सारा दोष तो मेरा ही है, क्योंकि मैं ही ऐसा अजितेन्द्रिय निकला! तू तो इन्द्रका प्रिय करनेके लिये आयी थी और मेरी तपस्याका सत्यानाश

English

I consider that the gods' purpose has been accomplished today, Krishna; this best of mountains was lifted by you with a single hand.

अध्याय १८८

श्लोक 34

गोभिश् च नोदितः कृष्ण त्वत्समीपम् इहागतः त्वया त्राताभिर् अत्यर्थं युष्मत्कारणकारणात्

gobhiś ca noditaḥ kṛṣṇa tvatsamīpam ihāgataḥ tvayā trātābhir atyarthaṃ yuṣmatkāraṇakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

कर चुको। अपने कटाक्षके महामोहमय मन्त्रसे

English

Urged by the cows, Krishna, I have come here to you, because of you, for the cause of your cause, they being rescued by you greatly.

अध्याय १८८

श्लोक 35

स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः उपेन्द्रत्वे गवाम् इन्द्रो गोविन्दस् त्वं भविष्यसि

sa tvāṃ kṛṣṇābhiṣekṣyāmi gavāṃ vākyapracoditaḥ upendratve gavām indro govindas tvaṃ bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मुनिवर कण्डुने जब क्रोधपूर्वक उसे फटकारा, तब वह कापती हुई आश्रमसे बाहर निकली और आकाशमार्गसे जाने लगी। उसके अङ्ग-अङ्गसे पसीनेकी बूँहै निकल रही

English

Urged by the cows' word, I shall consecrate you; you will become Upendra, Indra of the cows, Govinda."

अध्याय १८८

श्लोक 36

अथोपवाह्याद् आदाय घण्टाम् ऐरावताद् गजात् अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया

athopavāhyād ādāya ghaṇṭām airāvatād gajāt abhiṣekaṃ tayā cakre pavitrajalapūrṇayā

हिन्दी अर्थ

थीं और वह वृक्षोंके पल्लवोंसे उन्हें पाँछती जाती थी। ऋषिने उसके उदरमें जो गर्भ स्थापित किया था, वह पसीनेके रूपमें ही बाहर निकल गया। वृक्षोंने उन स्वेद-बिन्दुओंको ग्रहण किया

English

Then, taking a bell from the elephant Airavata that serves as his vehicle, he performed the consecration with water that purified.

अध्याय १८८

श्लोक 37

क्रियमाणे ऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् प्रस्रवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश् चक्रुर् वसुंधराम्

kriyamāṇe 'bhiṣeke tu gāvaḥ kṛṣṇasya tatkṣaṇāt prasravodbhūtadugdhārdrāṃ sadyaś cakrur vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

और वायुने इन सबको एकत्रित करके एक गर्भका रूप दिया। फिर चन्द्रमाने अपनी अमृतमयी किरणोंसे उस गर्भको धीरे-धीरे पुष्ट किया। उससे मारिषा नामको कन्या उत्पन्न हुई, जो

English

While the consecration was being performed, at that moment the cows of Krishna made the earth wet with milk flowing from their udders.

अध्याय १८८

श्लोक 38

अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनर् आह शचीपतिः

abhiṣicya gavāṃ vākyād devendro vai janārdanam prītyā sapraśrayaṃ kṛṣṇaṃ punar āha śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंकी पुत्री कहलायी। उसके नेत्र बड़े मनोहर थे। वही प्राचेतसोंको पल्ली और दक्षको

English

Having consecrated Janardana at the cows' word, the lord of Shachi again said to Krishna with love and humility:

अध्याय १८८

श्लोक 39

गवाम् एतत् कृतं वाक्यात् तथान्यद् अपि मे शृणु यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया

gavām etat kṛtaṃ vākyāt tathānyad api me śṛṇu yad bravīmi mahābhāga bhārāvataraṇecchayā

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुके निवास-स्थान पुरुषोत्तमक्षेत्रको गये वहाँ सम्पूर्ण देवताओंसे सुशोभित श्रीहरिका

English

"This was done at the cows' word; hear another thing from me, which I say, fortunate one, wishing to lighten the earth's burden:

अध्याय १८८

श्लोक 40

ममांशः पुरुषव्याघ्रः पृथिव्यां पृथिवीधर अवतीर्णो ऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा

mamāṃśaḥ puruṣavyāghraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīdhara avatīrṇo 'rjuno nāma sa rakṣyo bhavatā sadā

हिन्दी अर्थ

आश्रमोंके लोग भगवानूकी सेवामें उपस्थित थे। पुरुषोत्तमक्षेत्र और भगवान् पुरुषोत्तमका दर्शन

English

a portion of mine, a tiger among men, has descended on earth, called Arjuna; he is always to be protected by you.

अध्याय १८८

श्लोक 41

भारावतरणे सख्यं स ते वीरः करिष्यति स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन

bhārāvataraṇe sakhyaṃ sa te vīraḥ kariṣyati sa rakṣaṇīyo bhavatā yathātmā madhusūdana

हिन्दी अर्थ

तुझे जो करना था, उसे तूने पूरा कर लिया। मैं करके मुनिने अपनेको कृतकृत्य माना और वहाँ तुझे अपने क्रोधकी प्रचण्ड आगसे जो भस्म नहीं अपनी दोनों बाँहै ऊपर उठाकर एकाग्रचित्तसे करता, इसमें एक कारण है--सत्पुरुषोंकी मैत्री ब्रह्मपारस्तोत्रका जप करते हुए वे भगवानूको सात पग एक साथ चलनेसे ही हो जाती है। में आराधना करने लगे।

English

In removing the earth's burden that hero will make friendship with you; he is to be protected by you as yourself, Madhusudana.

अध्याय १८८

श्लोक 42

जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशतः तम् अहं पालयिष्यामि यावद् अस्मि महीतले

jānāmi bhārate vaṃśe jātaṃ pārthaṃ tavāṃśataḥ tam ahaṃ pālayiṣyāmi yāvad asmi mahītale

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिका चरित्र और मुनिपर भगवान् पुरुषोत्तमकी कृपा

English

I know Partha born in the Bharata line from your portion; I shall protect him as long as I am on earth."

अध्याय १८८

श्लोक 43

यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्य् अहम् अरिंदम न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति

yāvan mahītale śakra sthāsyāmy aham ariṃdama na tāvad arjunaṃ kaścid devendra yudhi jeṣyati

हिन्दी अर्थ

कार्योमें भी उन्हींकी स्थिति है। इस प्रकार कर्म और कर्ता आदि अनेक रूप धारण करके वे सम्पूर्ण विश्वकी रक्षा करते हैं। ब्रह्म ही प्रभु है, ब्रह्म ही सर्वस्वरूप है, ब्रह्म ही प्रजापति तथा

English

"As long as I stay on earth, Shakra, subduer of foes, no one, lord of gods, will conquer Arjuna in battle.

अध्याय १८८

श्लोक 44

कंसो नाम महाबाहुर् दैत्यो ऽरिष्टस् तथा परः केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास् तथापरे

kaṃso nāma mahābāhur daityo 'riṣṭas tathā paraḥ keśī kuvalayāpīḍo narakādyās tathāpare

हिन्दी अर्थ

अपनी महिमासे कभी च्युत न होनेवाला है। वह

English

The great-armed Daitya Kamsa, another Arishta, Keshi, Kuvalayapida, Naraka and others —

अध्याय १८८

श्लोक 45

हतेषु तेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम्

hateṣu teṣu devendra bhaviṣyati mahāhavaḥ tatra viddhi sahasrākṣa bhārāvataraṇaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

Rr LE १ ब्रह्म अविनाशी, नित्य और अजन्मा है। वही क्षय

English

when they are killed, lord of gods, there will be a great war; know, thousand-eyed one, that there the lightening of the burden is accomplished.

अध्याय १८८

श्लोक 46

स त्वं गच्छ न संतापं पुत्रार्थे कर्तुम् अर्हसि नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति

sa tvaṃ gaccha na saṃtāpaṃ putrārthe kartum arhasi nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

Ria ¦ आदि सम्पूर्ण विकारोंके सम्पर्कसे रहित भगवान्

English

So go; you need not grieve on account of your son; no enemy of Arjuna will prevail before me.

अध्याय १८८

श्लोक 47

अर्जुनार्थे त्व् अहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्यामि विक्षतान्

arjunārthe tv ahaṃ sarvān yudhiṣṭhirapurogamān nivṛtte bhārate yuddhe kuntyai dāsyāmi vikṣatān

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले-व्यासजी! हम परम कल्याणमय ब्रह्मपारस्तोत्रको श्रवण करना चाहते हैं, जिसका

English

For Arjuna's sake, when the Bharata war is over, I shall give to Kunti all, led by Yudhishthira, unscathed."

अध्याय १८८

श्लोक 48

इत्य् उक्तः संपरिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् आरुह्यैरावतं नागं पुनर् एव दिवं ययौ

ity uktaḥ saṃpariṣvajya devarājo janārdanam āruhyairāvataṃ nāgaṃ punar eva divaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

जप करते हुए कण्डुमुनिने भगवान् विष्णुको

English

Thus addressed, the king of gods embraced Janardana, mounted the elephant Airavata and went again to heaven.

अध्याय १८८

श्लोक 49

कृष्णो ऽपि सहितो गोभिर् गोपालैश् च पुनर् व्रजम् आजगामाथ गोपीनां दृष्टपूतेन वर्त्मना

kṛṣṇo 'pi sahito gobhir gopālaiś ca punar vrajam ājagāmātha gopīnāṃ dṛṣṭapūtena vartmanā

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा-- भगवान् विष्णु सबके परम पार (अन्तिम प्राप्य) हैं; वे अपार भवसागरसे पार उतारनेवाले, पर-शब्द-वाच्य, आकाश आदि पञ्च महाभूतोंसे परे और परमात्मस्वरूप हैं । वेदोंकी

English

Krishna too, with the cows and cowherds, came again to Vraja, by the path seen and purified by the gopis.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 188
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.