Brahma Purana· Brahma Purāṇa
189
अध्याय 189 / 246

Adhyaya 189

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १८९

श्लोक 1

गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम्

gate śakre tu gopālāḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govardhanācalam

हिन्दी अर्थ

भी पहुँचसे परे होनेके कारण उन्हें ब्रह्मपार कहते हैं। वे दूसरोंके लिये पारस्वरूप हैं-उन्हें पाकर सब प्राणी सदाके लिये पार हो जाते हैं। वे परके भी पर--इन्द्रिय मन आदिके भी अगोचर हैं।

English

The holy centre Somatirtha has also been mentioned by noble men. By taking a holy plunge and by distributing charitable gifts there, the benefit of drinking Soma juice can be had.

अध्याय १८९

श्लोक 2

वयम् अस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् गावश् च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा

vayam asmān mahābhāga bhavatā mahato bhayāt gāvaś ca bhavatā trātā giridhāraṇakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

सबके पालक और सबको कामनाओंको पूर्ण करनेवाले हैं। वे कारणमें स्थित होते हुए भी स्वयं ही कारणरूप हैं। कारणके भी कारण हैं।

English

Formerly, the medicinal herbs were the mothers of worlds. They are honoured by all living beings. They are also my divine mothers. They are prior to all prior ones.

अध्याय १८९

श्लोक 3

बालक्रीडेयम् अतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् दिव्यं च कर्म भवतः किम् एतत् तात कथ्यताम्

bālakrīḍeyam atulā gopālatvaṃ jugupsitam divyaṃ ca karma bhavataḥ kim etat tāta kathyatām

हिन्दी अर्थ

न विष्णु है। वे भगवान् पुरुषोत्तम हीं अविनाशी,

English

All the ailments are undoubtedly cured by them. Food comes from them and all lives are saved by them. These medicinal herbs are worthy of being honoured by the worlds but being free from egoism they spoke to me.

अध्याय १८९

श्लोक 4

कालियो दमितस् तोये प्रलम्बो विनिपातितः धृतो गोवर्धनश् चायं शङ्कितानि मनांसि नः

kāliyo damitas toye pralambo vinipātitaḥ dhṛto govardhanaś cāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ

हिन्दी अर्थ

अजन्मा एवं नित्य ब्रह्म हैं। उनके प्रभावसे मेरे

English

O Gautamf, of meritorious waters, O beloved of Sambhu, if you had not come down to the Earth, could the people with miseries arising from their contact with different sins, have found it possible to live?

अध्याय १८९

श्लोक 5

सत्यं सत्यं हरेः पादौ श्रयामो ऽमितविक्रम यथा त्वद्वीर्यम् आलोक्य न त्वां मन्यामहे नरम्

satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śrayāmo 'mitavikrama yathā tvadvīryam ālokya na tvāṃ manyāmahe naram

हिन्दी अर्थ

मुनिके उस ब्रह्मपारस्तोत्रका जप सुनकर और उनको सुदृढ़ पराभक्तिको जानकर भक्तवत्सल भगवान् पुरुषोत्तम बड़े प्रसन्न हुए और उनके पास जाकर बोले--' मुने! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा

English

Who knows the fate of persons on the Earth, O queen of rivers? O mother Ganga, you are the destroyer of their sins. You are easily accessible to them for ever.

अध्याय १८९

श्लोक 6

देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा किं चास्माकं विचारेण बान्धवो ऽस्ति नमो ऽस्तु ते

devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharva eva vā kiṃ cāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo 'sti namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

हो, उसे कहो। मैं तुम्हें वर देनेके लिये आया हूँ। सुव्रत! तुम कोई वर माँगो।' देवाधिदेव भगवान् चक्रपाणिके ये वचन सुनकर मुनिने सहसा आँखें खोल दीं और देखा, भगवान् सामने खड़े

English

O Ganga, worthy of being honoured by the three worlds, O mother of the worlds, does anyone understand your real greatness? Although his body is closely embraced by Gauri, lord Siva holds you on his head.

अध्याय १८९

श्लोक 7

प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव कर्म चेदम् अशक्यं यत् समस्तैस् त्रिदशैर् अपि

prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava karma cedam aśakyaṃ yat samastais tridaśair api

हिन्दी अर्थ

हैं। उनका श्रीअङ्ग तीसीके फूलकी भाँति श्याम है। नेत्र पद्मपत्रके समान विशाल हैं। हाथोंमें शङ्ख, चक्र और गदा शोभा पाते हैं। माथेपर मुकुट और भुजाओंमें भुजबन्ध सुशोभित हैं । चार

English

Obeisance to you, O mother, bestower of all desired objects! Obeisance to you, O destroyer of sins, O goddess identical with Brahman! Obeisance to you, O river, rising from the lotus-like feet of Visnu! Obeisance to you, O river rising from the matted hair of Sambhu!

अध्याय १८९

श्लोक 8

बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मास्व् अशोभनम् चिन्त्यमानम् अमेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति

bālatvaṃ cātivīryaṃ ca janma cāsmāsv aśobhanam cintyamānam ameyātmañ śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati

हिन्दी अर्थ

भुजाएँ हैं।- अङ्ग-अङ्गसे उदारता टपकती है। सुन्दर शरीरपर पीताम्बर शोभा दे रहा है। श्रीवत्स-चिहसे युक्त वक्षःस्थल वनमालासे विभूषित है। श्रीहरि समस्त शुभ लक्षणोंसे युक्त दिखायी

English

"Your childhood, your great valour and your inauspicious birth among us, thought about, immeasurable one, Krishna, give us doubt."

अध्याय १८९

श्लोक 9

क्षणं भूत्वा त्व् असौ तूष्णीं किंचित् प्रणयकोपवान् इत्य् एवम् उक्तस् तैर् गोपैर् आह कृष्णो द्विजोत्तमाः

kṣaṇaṃ bhūtvā tv asau tūṣṇīṃ kiṃcit praṇayakopavān ity evam uktas tair gopair āha kṛṣṇo dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

देते हैं। उनके अड़ोंमें सब प्रकारके रत्रमय आभूषण शोभा पाते हैं। श्रीअङ्गमें दिव्य चन्दन लगा है और दिव्य हार उनकी शोभा बढ़ा रहा

English

Becoming silent for a moment, somewhat angry with affection, Krishna, thus addressed by those cowherds, said, best of Brahmins:

अध्याय १८९

श्लोक 10

मत्संबन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम्

matsaṃbandhena vo gopā yadi lajjā na jāyate ślāghyo vāhaṃ tataḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam

हिन्दी अर्थ

परम कारणभूत प्रकृतिके कारण भी वे ही हैं।है। इस प्रकार भगवानूकी झाँकी देखकर

English

"Cowherds, if you feel no shame at connection with me, or if I am praiseworthy to you, what is the use of deliberation?

अध्याय १८९

श्लोक 11

यदि वो ऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्यो ऽहं भवतां यदि तद् अर्घा बन्धुसदृशी बान्धवाः क्रियतां मयि

yadi vo 'sti mayi prītiḥ ślāghyo 'haṃ bhavatāṃ yadi tad arghā bandhusadṛśī bāndhavāḥ kriyatāṃ mayi

हिन्दी अर्थ

अतसीपुष्पसंकाशं

English

If you have love for me, or if I am praiseworthy to you, then treat me with the honour due to a kinsman, as kin.

अध्याय १८९

श्लोक 12

नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः अहं वो बान्धवो जातो नातश् चिन्त्यम् अतो ऽन्यथा

nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ ahaṃ vo bāndhavo jāto nātaś cintyam ato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिके शरीरमें रोमाञ्च हो आया। उन्होंने दण्डको भाँति पृथ्वीपर गिरकर साष्टाङ्ग प्रणाम किया और कहा--' आज मेरा जन्म सफल हुआ, आज मेरी तपस्याका फल मिल गया।' यों

English

I am neither god, Gandharva, Yaksha nor Danava; I have been born your kinsman; so think nothing otherwise of me."

अध्याय १८९

श्लोक 13

इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं बद्धमौनास् ततो बलम् ययुर् गोपा महाभागास् तस्मिन् प्रणयकोपिनि

iti śrutvā harer vākyaṃ baddhamaunās tato balam yayur gopā mahābhāgās tasmin praṇayakopini

हिन्दी अर्थ

कहकर मुनिने भगवानको स्तुति आरम्भ को।

English

Hearing Hari's words, the fortunate cowherds, bound to silence, went to Bala, when Krishna was angry with affection.

अध्याय १८९

श्लोक 14

कृष्णस् तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् तथा कुमुदिनीं फुल्लाम् आमोदितदिगन्तराम्

kṛṣṇas tu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candrikām tathā kumudinīṃ phullām āmoditadigantarām

हिन्दी अर्थ

और गर्मी करनेवाले हैं। आपका पार पाना कठिन है। आप बड़ी कठिनाईसे प्राप्त होते हैं। दु:ख और पीड़ाओंका नाश करनेवाले हरे! जलमें शयन करनेवाले नारयण! आपको नमस्कार है । अव्यक्त

English

Krishna, seeing the clear sky, the moonlight of the autumn moon, the blooming water-lily bed perfuming the edges of the directions,

अध्याय १८९

श्लोक 15

वनराजीं तथा कूजद्भृङ्गमालामनोरमाम् विलोक्य सह गोपीभिर् मनश् चक्रे रतिं प्रति

vanarājīṃ tathā kūjadbhṛṅgamālāmanoramām vilokya saha gopībhir manaś cakre ratiṃ prati

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर! आप सम्पूर्ण भूतोंके पालक और ईश्वर हैं। भौतिक तत्त्वोंसे आप कभी क्षुब्ध होनेवाले

English

and the line of forest charming with garlands of crying bees, together with the gopis turned his mind to love.

अध्याय १८९

श्लोक 16

सह रामेण मधुरम् अतीव वनिताप्रियम् जगौ कमलपादो ऽसौ नाम तत्र कृतव्रतः

saha rāmeṇa madhuram atīva vanitāpriyam jagau kamalapādo 'sau nāma tatra kṛtavrataḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं हैं। सम्पूर्ण प्राणी आपमें ही निवास करते

English

With Rama he sang sweetly, very dear to women, that lotus-footed one, having taken a vow there regarding the name.

अध्याय १८९

श्लोक 17

रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा संत्यज्यावसथांस् तदा आजग्मुस् त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः

ramyaṃ gītadhvaniṃ śrutvā saṃtyajyāvasathāṃs tadā ājagmus tvaritā gopyo yatrāste madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। आप सब भूतोंके आत्मा हैं। सम्पूर्ण भूत आपके गर्भमें स्थित हैं। आपको नमस्कार है। आप यज्ञ, यज्वा, यज्ञधर, यज्ञधाता और अभय देनेवाले हैं। यज्ञ आपके गर्भमें स्थित है। आपका

English

Hearing the lovely sound of song, the gopis then quickly left their houses and came where Madhusudana was.

अध्याय १८९

श्लोक 18

शनैः शनैर् जगौ गोपी काचित् तस्य पदानुगा दत्तावधाना काचिच् च तम् एव मनसास्मरत्

śanaiḥ śanair jagau gopī kācit tasya padānugā dattāvadhānā kācic ca tam eva manasāsmarat

हिन्दी अर्थ

५8 श्रीअङ्ग सुवर्णके समान कान्तिमान् है । पृश्चिगर्भ !

English

One gopi sang slowly, following his steps; another, giving attention, remembered only him in mind.

अध्याय १८९

श्लोक 19

काचित् कृष्णेति कृष्णेति चोक्त्वा लज्जाम् उपाययौ ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वम् अविलज्जिता

kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti coktvā lajjām upāyayau yayau ca kācit premāndhā tatpārśvam avilajjitā

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। आप क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रपालक, क्षेत्री, क्षत्रहन्ता, क्षेत्रकर्ता, जितेन्द्रिय, क्षेत्रात्मा, ्षेत्ररहित और क्षेत्रके स्रष्टा हैं। आपको नमस्कार

English

One, saying "Krishna, Krishna," became shy; another, blind with love, shameless, went to his side.

अध्याय १८९

श्लोक 20

काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर् गुरुम् तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना

kācid āvasathasyāntaḥ sthitvā dṛṣṭvā bahir gurum tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā

हिन्दी अर्थ

“ है। गुणालय, गुणावास, गुणाश्रय, गुणावह, गुणभोक्ता,

English

Another, staying inside the house, seeing her elder outside, closed her eyes and meditated on Govinda, absorbed in him.

अध्याय १८९

श्लोक 21

गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् मानयाम् आस गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः

gopīparivṛto rātriṃ śaraccandramanoramām mānayām āsa govindo rāsārambharasotsukaḥ

हिन्दी अर्थ

४८४६८4 गुणाराम और गुणत्यागी-ये सब आपके ही नाम ५४) हैं। आपको नमस्कार है। आप ही श्रीविष्णु हैं।

English

Surrounded by gopis, Govinda honoured the night, charming with the autumn moon, eager for the flavour of beginning the Rasa dance.

अध्याय १८९

श्लोक 22

गोप्यश् च वृन्दशः कृष्णचेष्टाभ्यायत्तमूर्तयः अन्यदेशगते कृष्णे चेरुर् वृन्दावनान्तरम्

gopyaś ca vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭābhyāyattamūrtayaḥ anyadeśagate kṛṣṇe cerur vṛndāvanāntaram

हिन्दी अर्थ

जगत्साक्षिन्! आपको नमस्कार है । अव्यक्त विष्णो! आप ही सबकी उत्पत्तिके कारण हैं। प्रकृति और पुरुष दोनॉसे उत्तम होनेके कारण आपको पुरुषोत्तम कहते हैं। कमलनयन गोविन्द! जगन्नाथ! आपको

English

The gopis, in throngs, bodies given to Krishna's deeds, wandered in Vrindavana when Krishna had gone elsewhere.

अध्याय १८९

श्लोक 23

बभ्रमुस् तास् ततो गोप्यः कृष्णदर्शनलालसाः कृष्णस्य चरणं रात्रौ दृष्ट्वा वृन्दावने द्विजाः

babhramus tās tato gopyaḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ kṛṣṇasya caraṇaṃ rātrau dṛṣṭvā vṛndāvane dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है । आप हिरण्यगर्भ, लक्ष्मीपति, पद्मनाभ और सनातन पुरुष हैं। यह पृथ्वी आपके गर्भमें है। आप धुव और ईश्वर हैं। हृषीकेश! आपको नमस्कार है। आप अनादि, अनन्त और अजेय

English

Then the gopis wandered, longing to see Krishna; in Vrindavana at night, Brahmins, they saw Krishna's footprints.

अध्याय १८९

श्लोक 24

एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तासु च गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम्

evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tāsu ca gopyo vyagrāḥ samaṃ cerū ramyaṃ vṛndāvanaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

हैं। विजयी पुरुषोंमे श्रेष्ठ! आपकी जय हो। श्रीकृष्ण! आप अजित और अखण्ड हैं। श्रीनिवास! आपको नमस्कार है। आप ही बादल और धूम--वर्षा

English

Thus in his many kinds of deeds the gopis, agitated, roamed together in the lovely Vrindavana forest.

अध्याय १८९

श्लोक 25

निवृत्तास् तास् ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने यमुनातीरम् आगम्य जगुस् तच्चरितं द्विजाः

nivṛttās tās tato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane yamunātīram āgamya jagus taccaritaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही श्रीहरि और चक्रो कहलाते हैं। आप ही श्रीविष्णु और आप ही जनार्दन हैं। आप ही वषट्कार कहे गये हैं। भूत, भविष्य और वर्तमानके प्रभु भी आप ही हैं। आप भूतोंके उत्पादक और

English

Then the gopis, turned back, hopeless of seeing Krishna, came to the Yamuna bank and sang of his deeds, Brahmins.

अध्याय १८९

श्लोक 26

ततो ददृशुर् आयान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् गोप्यस् त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्

tato dadṛśur āyāntaṃ vikāśimukhapaṅkajam gopyas trailokyagoptāraṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त हैं। सबकी उत्पत्तिके कारण होनेसे आप ' भव' कहलाते हैं । आप सम्पूर्ण प्राणियोंके भरण- पोषण करनेवाले हैं। आप ही भूतभावन देवता हैं। आपको अजन्मा और ईश्वर कहते हैं।

English

Then the gopis saw coming Krishna, protector of the three worlds, of untroubled action, with a blooming lotus face.

अध्याय १८९

श्लोक 27

काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तम् अतिहर्षिता कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राहोत्फुल्लविलोचना

kācid ālokya govindam āyāntam atiharṣitā kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāhotphullavilocanā

हिन्दी अर्थ

आप विश्वकर्मा हैं, श्रीविष्णु हैं, शम्भु हैं और वृषभकी आकृति धारण करनेवाले हैं। आप ही शंकर, आप ही शुक्राचार्य, आप ही सत्य, आप ही तप और आप ही जनलोक हैं। आप विश्वविजेता,

English

One, seeing Govinda coming, greatly delighted, her eyes wide, said "Krishna! Krishna! Krishna!"

अध्याय १८९

श्लोक 28

काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम्

kācid bhrūbhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim vilokya netrabhṛṅgābhyāṃ papau tanmukhapaṅkajam

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भू, ज्येष्ठ और परायण (परम आश्रय) हैं। आदित्य, ओंकार, प्राण, अन्धकारनाशक सूर्य,

English

One, looking at Hari with brows arched and forehead like a tablet, drank the lotus of his face with her bee-eyes.

अध्याय १८९

श्लोक 29

काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव सा बभौ

kācid ālokya govindaṃ nimīlitavilocanā tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūḍheva sā babhau

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिका चरित्र और मुनिपर भगवान् पुरुषोत्तमकी कृपा २७९

English

One, seeing Govinda, closed her eyes and, meditating on his form alone, shone as if established in yoga.

अध्याय १८९

श्लोक 30

ततः कांचित् प्रियालापैः कांचिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः निन्ये ऽनुनयम् अन्याश् च करस्पर्शेन माधवः

tataḥ kāṃcit priyālāpaiḥ kāṃcid bhrūbhaṅgavīkṣitaiḥ ninye 'nunayam anyāś ca karasparśena mādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

मेघ, सर्वत्र विख्यात तथा देवताओंके स्वामी ब्रह्मा पीपल एवं अन्य वृक्ष हैं। व्यक्त जगत् और भी आप ही हैं। ऋक्, यजुः और साम भी आप प्रजापति भी आप ही हैं। आपकी नाभिसे सुवर्णमय ही हैं। आप ही सबके आत्मा माने गये हैं। आप कमल प्रकट हुआ है। आप दिव्य शक्तिसे सम्पन्न ही अग्नि, आप ही वायु, आप ही जल और आप हैं। आप ही चन्द्रमा और आप ही प्रजापति हैं।

English

Then Madhava appeased one with loving speech, one with glances and brow movements, and others with the touch of his hand.

अध्याय १८९

श्लोक 31

ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर् गोपीभिः सह सादरम् रराम रासगोष्ठीभिर् उदारचरितो हरिः

tābhiḥ prasannacittābhir gopībhiḥ saha sādaram rarāma rāsagoṣṭhībhir udāracarito hariḥ

हिन्दी अर्थ

ही पृथ्वी हैं। स्रष्टा, भोक्ता, होता, हविष्य,यज्ञ, आपके स्वरूपका वर्णन नहीं किया जा सकता प्रभु, विभु, श्रेष्ठ, लोकपति और अच्युत भी आप आप ही यम और आप ही हैत्योंके नाशक -श्रीविष्णु ही हैं। आप सबके द्रष्टा और लक्ष्मीवान् हैं। आप हैं। आप ही संकर्षण देव हैं। आप ही कर्ता और ही सबका दमन करनेवाले और शत्रुओंके नाशक आप ही सनातन पुरुष हैं। आप तीनों गुणोंसे

English

With those gopis of pleased minds Hari of noble conduct delighted respectfully in the Rasa company.

अध्याय १८९

श्लोक 32

रासमण्डलबद्धो ऽपि कृष्णपार्श्वम् अनूद्गता गोपीजनो न चैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना

rāsamaṇḍalabaddho 'pi kṛṣṇapārśvam anūdgatā gopījano na caivābhūd ekasthānasthirātmanā

हिन्दी अर्थ

हैं। आप ही दिन और आप ही रात्रि हैं, विद्वान् रहित हैं।

English

Though bound in the Rasa circle, the gopis did not rise toward Krishna's side with a mind firm in one place.

अध्याय १८९

श्लोक 33

हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डलम् चकार च करस्पर्शनिमीलितदृशं हरिः

haste pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇḍalam cakāra ca karasparśanimīlitadṛśaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष आपको ही वर्ष कहते हैं। आप ही काल आप ज्येष्ठ, वरिष्ठ और सहिष्णु हैं।-लक्ष्मीके हैं। कला, काष्ठा, मुहूर्त, क्षण और लव--सब पति हैं। आपके सहस्रां मस्तक हैं। आप अव्यक्त आपके ही स्वरूप हैं। आप ही बालक, आप ही देवता हैं। आपके सहस्रौ नेत्र और सहस्रों चरण वृद्ध तथा आप ही पुरुष, स्त्री और नपुंसक हैं।हैं। आप विराट् और देवताओंके स्वामी हैं।

English

Taking each gopi by the hand, Hari made the Rasa circle, their eyes closed at the touch of his hand.

अध्याय १८९

श्लोक 34

ततः प्रववृते रम्या चलद्वलयनिस्वनैः अनुयातशरत्काव्यगेयगीतिर् अनुक्रमाम्

tataḥ pravavṛte ramyā caladvalayanisvanaiḥ anuyātaśaratkāvyageyagītir anukramām

हिन्दी अर्थ

आप विश्वको उत्पत्तिके स्थान हैं। आप ही सबके देवदेव! तथापि आप दस अंगुलके होकर रहते नेत्र हैं। आप ही स्थाणु (स्थिर रहनेवाले) और हैं। जो भूत है, वह आपका ही स्वरूप बताया आप ही शुचिश्रवा (पवित्र यशवाले) हैं। आप गया है। आप ही अन्तर्यामी पुरुष, इन्द्र और सनातन पुरुष हैं। आपको कोई जीत नहीं सकता। उत्तम देवता हैं। जो भविष्य है, वह भी आप ही

English

Then the lovely dance began, with the sound of moving bangles, following in order the autumn songs of poetry.

अध्याय १८९

श्लोक 35

कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीकुमुदाकरम् जगौ गोपीजनस् त्व् एकं कृष्णनाम पुनः पुनः

kṛṣṇaḥ śaraccandramasaṃ kaumudīkumudākaram jagau gopījanas tv ekaṃ kṛṣṇanāma punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

आप इ्द्रके छोटे भाई उपेन्द्र और सबसे उत्तम हैं। हैं। आप ही ईशान, आप ही अमृत और आप ही आप सम्पूर्ण विश्वको सुख देनेवाले हें । वेदोंके मर्त्य हैं। यह सम्पूर्ण संसार आपसे ही अङ्कुरित अङ्ग भी आप ही हैं। आप अविनाशी, वेदोंके भी होता है, अत: आप परम महान् और सबसे उत्तम वेद (ज्ञेय तत्त्व), धाता, विधाता और समाहित हें । देव! आप सबसे ज्येष्ठ हैं, पुरुष हैं और आप

English

Krishna sang of the autumn moon, the moon-lily bed of moonlight; the gopis sang one Krishna's name again and again.

अध्याय १८९

श्लोक 36

परिवृत्ता श्रमेणैका चलद्वलयतापिनी ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुविघातिनः

parivṛttā śrameṇaikā caladvalayatāpinī dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhuvighātinaḥ

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले हैं। आप जलराशि समुद्र हैं। आप ही ही दस प्राणवायुओंके रूपमें स्थित हैं। आप उसके मूल हैं। आप ही धाता और आप ही वसु विश्वरूप होकर चार भागोंमें स्थित हैं। अमृतस्वरूप हैं। आप वैद्य, आप धृतात्मा और आप इन्द्रियातीत होकर नौ भागोंके साथ द्युलोकमें रहते हैं और नौ हैं। आप सबसे आगे चलनेवाले और गाँवके नेता भागोंसहित सनातन पौरुषेय रूप धारण करके

English

One gopi, turned by fatigue, bangles moving and heated, gave her arm-creeper on the shoulder of Madhusudana's...

अध्याय १८९

श्लोक 37

काचित् प्रविलसद्बाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् गोपी गीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम्

kācit pravilasadbāhuḥ parirabhya cucumba tam gopī gītastutivyājanipuṇā madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

हैं। आप ही गरुड और आप ही आदिमान् हैं। अन्तरिक्षमें निवास करते हैं। आपके दो भाग आप ही संग्रह (लघु) और आप ही परम महान् पृथ्वीमें स्थित हैं और चार भाग भी यहाँ हैं। हैं। अपने मनको वशमें रखनेवाले और अपनी आपसे यज्ञोंको उत्पत्ति होती है, जो जगत्में वृष्टि महिमासे कभी च्युत न होनेवाले भी आप ही हैं। करनेवाले हैं। आपसे ही विराट्की उत्पत्ति हुई,

English

One gopi, her arms playful, embraced and kissed Madhusudana, skilled in pretext of song and praise.

अध्याय १८९

श्लोक 38

गोपीकपोलसंश्लेषम् अभिपद्य हरेर् भुजौ पुलकोद्गमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ

gopīkapolasaṃśleṣam abhipadya harer bhujau pulakodgamaśasyāya svedāmbughanatāṃ gatau

हिन्दी अर्थ

आप यम और नियम हैं। आप प्रांशु (उन्नत जो सम्पूर्ण जगत्के हृदयमें अन्तर्यामी पुरुषरूपसे शरीरवाले) और चतुर्भुज हैं। अन्न, अन्तरात्मा विराजमान हैं। वह विराट् पुरुष अपने तेज, यश और परमात्मा भी आप ही कहलाते हैं। आप गुरु और ऐश्वर्यके कारण सम्पूर्ण भूतोंसे विशिष्ट है। और गुरुतम हैं, वाम और दक्षिण हैं। आप ही आपसे ही देवताओंका आहारभूत हवनीय घृत

English

Hari's arms, touching the gopis' cheeks, became thick with sweat-water for the sprouting of hair-bristling like crops.

अध्याय १८९

श्लोक 39

रासगेयं जगौ कृष्णो यावत् तारतरध्वनिः साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः

rāsageyaṃ jagau kṛṣṇo yāvat tārataradhvaniḥ sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇeti tāvat tā dviguṇaṃ jaguḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षिप्त ब्रहापुराण

English

Krishna sang the Rasa song as long as the sound was high; the gopis sang it twice over as long as they said "Well done, Krishna."

अध्याय १८९

श्लोक 40

गते ऽनुगमनं चक्रुर् वलने संमुखं ययुः प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर् गोपाङ्गना हरिम्

gate 'nugamanaṃ cakrur valane saṃmukhaṃ yayuḥ pratilomānulomena bhejur gopāṅganā harim

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुआ । ग्राम्य और जंगली ओषधियाँ तथा कैटभका नाश करनेवाले हैं, आपको नमस्कार पशु एवं मृग आदि भी आपसे ही प्रकट हुए हैं। है। प्रभो! आप पृथ्वीको ऊपर उठानेके लिये

English

When he went they followed, when he turned they came face to face; the cowherd women served Hari in forward and reverse order.

अध्याय १८९

श्लोक 41

स तदा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः स वर्षकोटिप्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत्

sa tadā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ sa varṣakoṭipratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat

हिन्दी अर्थ

देवदेव! आप ध्येय और ध्यानसे परे हें । आपने ही ओषधियोंको उत्पन्न किया है। आप ही सात मुखोंवाले देदीप्यमान विग्रहसे युक्त काल हैं। यह

English

Madhusudana then sported with the gopis; that one moment was like ten million years without him.

अध्याय १८९

श्लोक 42

ता वार्यमाणाः पितृभिः पतिभिर् भ्रातृभिस् तथा कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः

tā vāryamāṇāḥ pitṛbhiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ

हिन्दी अर्थ

जगत् आपसे ही प्रकट हुआ है और आपमें ही स्थित है। आप अनिरुद्ध, वासुदेव, प्रद्युम्न तथा हैत्यनाशक संकर्षण हैं। देव! आप सम्पूर्ण देवताओंमें श्रेष्ठ और समस्त विश्वके परम आश्रय हैं। कमलनयन!

English

Though forbidden by fathers, husbands and brothers, the cowherd women, loving love, delighted Krishna at night.

अध्याय १८९

श्लोक 43

सो ऽपि कैशोरकवया मानयन् मधुसूदनः रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः

so 'pi kaiśorakavayā mānayan madhusūdanaḥ reme tābhir ameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी रक्षा कीजिये। नारायण! आपको नमस्कार है। भगवन्! विष्णो! आपको नमस्कार है । पुरुषोत्तम ! आपको नमस्कार है । सर्वलोकेश्वर! आपको नमस्कार है। कमलालय ! आपको नमस्कार है। गुणालय !

English

He too, Madhusudana of immeasurable self, honouring their youth, sported with them in the nights, destroyer of foes.

अध्याय १८९

श्लोक 44

तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः आत्मस्वरूपरूपो ऽसौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः

tadbhartṛṣu tathā tāsu sarvabhūteṣu ceśvaraḥ ātmasvarūparūpo 'sau vyāpya sarvam avasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। गुणाकर! आपको नमस्कार है। वासुदेव! आपको नमस्कार है । सुरोत्तम! आपको नमस्कार है। जनार्दन! आपको नमस्कार है। सनातन ! आपको नमस्कार है।

English

In their husbands, in them, and in all beings, the Lord, whose form is the Self, abides pervading all.

अध्याय १८९

श्लोक 45

यथा समस्तभूतेषु नभो ऽग्निः पृथिवी जलम् वायुश् चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः

yathā samastabhūteṣu nabho 'gniḥ pṛthivī jalam vāyuś cātmā tathaivāsau vyāpya sarvam avasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

योगिगम्य परमेश्वर! आपको नमस्कार है। योगके आश्रयस्थान! आपको नमस्कार है । गोपते! श्रीपते! मरुत्पते! श्रीविष्णो। आपको नमस्कार है । जगत्पते! आप जगत्को उत्पन्न करनेवाले और

English

As in all beings space, fire, earth, water, wind and the self are, so he abides pervading all.

अध्याय १८९

श्लोक 46

प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने त्रासयन् समदो गोष्ठान् अरिष्टः समुपागतः

pradoṣārdhe kadācit tu rāsāsakte janārdane trāsayan samado goṣṭhān ariṣṭaḥ samupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानियोंके स्वामी हैं। आपको नमस्कार है। दिवस्पते! आपको नमस्कार है। महीपते! आपको नमस्कार है। पुण्डरीकाक्ष! आप मधु हैत्यका वध करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है, नमस्कार है।

English

Once, at midnight, while Janardana was absorbed in the Rasa, Arishta, maddened, came frightening the cow-pen.

अध्याय १८९

श्लोक 47

सतोयतोयदाकारस् तीक्ष्णशृङ्गो ऽर्कलोचनः खुराग्रपातैर् अत्यर्थं दारयन् धरणीतलम्

satoyatoyadākāras tīkṣṇaśṛṅgo 'rkalocanaḥ khurāgrapātair atyarthaṃ dārayan dharaṇītalam

हिन्दी अर्थ

कैटभको मारनेवाले नारायण! आपको नमस्कार है। सुब्रह्मण्य! आपको नमस्कार है। पीठपर वेदोंको धारण करनेवाले महामत्स्यरूप अच्युत! आपको नमस्कार है। आप समुद्रके जलको मथ

English

In the shape of a water-bearing cloud, sharp-horned, eyes like the sun, tearing the earth greatly with the fall of his hoof-tips,

अध्याय १८९

श्लोक 48

लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः संरम्भाक्षिप्तलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः

lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ saṃrambhākṣiptalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

डालनेवाले और लक्ष्मीको आनन्द देनेवाले हें । आपको नमस्कार है। विशाल नासिकावाले अश्वमुख भगवान् हयग्रीव! महापुरुषविग्रह ! आप मधु और

English

repeatedly licking his lips with his tongue grinding, his tail thrown up in fury, his shoulder-bond firm,

अध्याय १८९

श्लोक 49

उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः विण्मूत्रालिप्तपृष्ठाङ्गो गवाम् उद्वेगकारकः

udagrakakudābhogaḥ pramāṇād duratikramaḥ viṇmūtrāliptapṛṣṭhāṅgo gavām udvegakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

विशाल कच्छपका शरीर धारण करनेवाले हैं, आपने अपनी पीठपर मन्दराचलको धारण किया था। महाकूर्मस्वरूप आप भगवानूको नमस्कार है। पृथ्वीका उद्धार करनेवाले महावराहको नमस्कार

English

with a lofty hump, hard to pass by measure, his back and limbs smeared with dung and urine, a terror of the cows,

अध्याय १८९

श्लोक 50

प्रलम्बकण्ठो ऽभिमुखस् तरुघाताङ्किताननः पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक्

pralambakaṇṭho 'bhimukhas tarughātāṅkitānanaḥ pātayan sa gavāṃ garbhān daityo vṛṣabharūpadhṛk

हिन्दी अर्थ

है। भगवन्! आपने ही पहले-पहल वराहरूप

English

his neck hanging, facing forward, his face marked with tree-blows, that Daitya in the form of a bull, causing the cows' embryos to fall,

अध्याय १८९

श्लोक 51

सूदयंस् तरसा सर्वान् वनान्य् अटति यः सदा ततस् तम् अतिघोराक्षम् अवेक्ष्यातिभयातुराः

sūdayaṃs tarasā sarvān vanāny aṭati yaḥ sadā tatas tam atighorākṣam avekṣyātibhayāturāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। आप विश्वरूप और विधाता हैं, आपको नमस्कार है। आप अनन्त, सूक्ष्म, मुख्य, श्रेष्ठ, परमाणुस्वरूप तथा योगिगम्य हैं। आपको नमस्कार है। जो परम कारण (प्रकृति)-के भी कारण हैं,

English

killing everyone by force, roaming the forests always; then seeing him of terrible eyes, afflicted with great fear,

अध्याय १८९

श्लोक 52

गोपा गोपस्त्रियश् चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः सिंहनादं ततश् चक्रे तलशब्दं च केशवः

gopā gopastriyaś caiva kṛṣṇa kṛṣṇeti cukruśuḥ siṃhanādaṃ tataś cakre talaśabdaṃ ca keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

योगीश्वर-मण्डलके आश्रयस्थान हैं, जिनके स्वरूपका ज्ञान होना अत्यन्त कठिन है, जो क्षीरसागरके भीतर निवास करनेवाले महान् सर्प-शेषनागको सुन्दर शय्यापर शयन करते हैं तथा जिनके

English

the cowherds and cowherd women cried "Krishna, Krishna." Then Keshava gave a lion's roar and a slap on his arm.

अध्याय १८९

श्लोक 53

तच्छब्दश्रवणाच् चासौ दामोदरमुखं ययौ अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः

tacchabdaśravaṇāc cāsau dāmodaramukhaṃ yayau agranyastaviṣāṇāgraḥ kṛṣṇakukṣikṛtekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कानोंमें सुवर्ण एवं रत्रोंके बने हुए दिव्य कुण्डल झिलमिलाते रहते हैं, उन आप भगवान् विष्णुको

English

Hearing that sound, he went to face Damodara, horn-tips lowered in front, eyes fixed on Krishna's belly.

अध्याय १८९

श्लोक 54

अभ्यधावत दुष्टात्मा दैत्यो वृषभरूपधृक् आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलम्

abhyadhāvata duṣṭātmā daityo vṛṣabharūpadhṛk āyāntaṃ daityavṛṣabhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahābalam

हिन्दी अर्थ

कण्डुमुनिके इस प्रकार स्तुति करनेपर भगवान् विष्णुने प्रसन्न होकर कहा-- मुनिश्रेष्ठ ! तुम मुझसे जो कुछ पाना चाहते हो, उसे शीघ्र कहो।'

English

The evil-souled Daitya in the form of a bull ran at him. Seeing the mighty Daitya bull coming, Krishna

अध्याय १८९

श्लोक 55

न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः

na cacāla tataḥ sthānād avajñāsmitalīlayā āsannaṃ caiva jagrāha grāhavan madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

कण्डु बोले-जगन्नाथ! यह संसार अत्यन्त दुस्तर और रोमाञ्चकारी है। इसमें दु:खोंकी ही अधिकता है। यह अनित्य और केलेके पत्तेकी भांति सारहीन है। इसमें न कहीं आश्रय है, न

English

did not move from his place, with the sport of a contemptuous smile; and Madhusudana seized him as he came near, like a crocodile.

अध्याय १८९

श्लोक 56

जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम् तस्य दर्पबलं हत्वा गृहीतस्य विषाणयोः

jaghāna jānunā kukṣau viṣāṇagrahaṇācalam tasya darpabalaṃ hatvā gṛhītasya viṣāṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

अवलम्ब। यह जलके बुलबुलोंकी भाति चञ्चल है। इसमें सब प्रकारके उपद्रव भरे हुए हैं। यह दुस्तर होनेके साथ ही अत्यन्त भयानक है। मैं आपको मायासे मोहित होकर चिरकालसे इस

English

He struck with his knee at the belly, immovable by the holding of the horns; having destroyed the pride and strength of him held by the two horns,

अध्याय १८९

श्लोक 57

आपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम् उत्पाट्य शृङ्गम् एकं च तेनैवाताडयत् ततः

āpīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram utpāṭya śṛṅgam ekaṃ ca tenaivātāḍayat tataḥ

हिन्दी अर्थ

संसारमें भटक रहा हूँ, किंतु कहीं भी शान्ति नहीं पाता मेरा मन विषयोंमें आसक्त है। देवेश! इस संसारके भयसे पीडित होकर आज मैं आपको

English

he pressed Arishta's neck like wet cloth, tore out one horn and struck him with that very horn.

अध्याय १८९

श्लोक 58

ममार स महादैत्यो मुखाच् छोणितम् उद्वमन् तुष्टुवुर् निहते तस्मिन् गोपा दैत्ये जनार्दनम् जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा

mamāra sa mahādaityo mukhāc choṇitam udvaman tuṣṭuvur nihate tasmin gopā daitye janārdanam jambhe hate sahasrākṣaṃ purā devagaṇā yathā

हिन्दी अर्थ

» मुनियोंका भगवानूके अवतारके सम्बन्धमें प्रश्‍न और श्रीव्यासजीद्वारा उसका उत्तर २८९

English

The great Daitya died, vomiting blood from his mouth. When that Daitya was killed, the cowherds praised Janardana as the hosts of gods had praised Thousand-eyed (Indra) when Jambha was slain.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 189
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.