Brahma Purana· Brahma Purāṇa
191
अध्याय 191 / 246

Adhyaya 191

33 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९१

श्लोक 1

अक्रूरो ऽपि विनिष्क्रम्य स्यन्दनेनाशुगामिना कृष्णसंदर्शनासक्तः प्रययौ नन्दगोकुले

akrūro 'pi viniṣkramya syandanenāśugāminā kṛṣṇasaṃdarśanāsaktaḥ prayayau nandagokule

हिन्दी अर्थ

कारागृहमें बंदी बना लिया। वसुदेवने यह प्रतिज्ञा

English

Bharadvaja duly honoured that brahmin Kajha. Standing in front of him he asked Katha the purpose of his visit.

अध्याय १९१

श्लोक 2

चिन्तयाम् आस चाक्रूरो नास्ति धन्यतरो मया यो ऽहम् अंशावतीर्णस्य मुखं द्रक्ष्यामि चक्रिणः

cintayām āsa cākrūro nāsti dhanyataro mayā yo 'ham aṃśāvatīrṇasya mukhaṃ drakṣyāmi cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए हैं, उनके द्वारा पीडित होनेसे इसके को थी कि 'देवकोके गर्भसे जो-जो पुत्र उत्पन्न

English

Katha said to Bharadvaja: "I have come to you as a student seeking learning and as a person desirous of seeing you. What is proper (in this situation) may be done.

अध्याय १९१

श्लोक 3

अद्य मे सफलं जन्म सुप्रभाता च मे निशा यद् उन्निद्राब्जपत्त्राक्षं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहम् मुखम्

adya me saphalaṃ janma suprabhātā ca me niśā yad unnidrābjapattrākṣaṃ viṣṇor drakṣyāmy aham mukham

हिन्दी अर्थ

पर्वतरूपी बन्धन शिथिल पड़ गये हैं। आप सम्पूर्ण जगतूके परम आश्रय हैं। आपकी महिमा अपरम्पार है। अतः यह वसुधा अपना भार उतरवानेके लिये आपको ही सेवामें उपस्थित हुई

English

Bharadvaja spoke to Katha: Study whatever you desire, such as Purana, Smrtis, Vedas and the various treatises on Dharma (virtue).

अध्याय १९१

श्लोक 4

पापं हरति यत् पुंसां स्मृतं संकल्पनामयम् तत् पुण्डरीकनयनं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहं मुखम्

pāpaṃ harati yat puṃsāṃ smṛtaṃ saṃkalpanāmayam tat puṇḍarīkanayanaṃ viṣṇor drakṣyāmy ahaṃ mukham

हिन्दी अर्थ

है। हमलोग भी यहाँ उपस्थित हुए हैं। ये इन्द्र,

English

I know everything, O highly intelligent one. Speak something sweet. Do not delay. It is only through merits t at one gets a disciple who is of noble birth, who is engaged in

अध्याय १९१

श्लोक 5

निर्जग्मुश् च यतो वेदा वेदाङ्गान्य् अखिलानि च द्रक्ष्यामि यत् परं धाम देवानां भगवन्मुखम्

nirjagmuś ca yato vedā vedāṅgāny akhilāni ca drakṣyāmi yat paraṃ dhāma devānāṃ bhagavanmukham

हिन्दी अर्थ

वायु, अग्नि तथा अन्य सम्पूर्ण देवता यहाँ खडे हैं। देवेश्वर! मुझे तथा इन देवताओंको जो कुछ करना हो, उसके लिये आज्ञा दीजिये। आपके ही आदेशका पालन करते हुए हमलोग सदा सम्पूर्ण

English

O brahmin, teach me, your disciple. I am devoid of sins. I am eager to serve you. I am your devotee. I am of noble birth and a speaker of truth.

अध्याय १९१

श्लोक 6

यज्ञेषु यज्ञपुरुषः पुरुषैः पुरुषोत्तमः इज्यते यो ऽखिलाधारस् तं द्रक्ष्यामि जगत्पतिम्

yajñeṣu yajñapuruṣaḥ puruṣaiḥ puruṣottamaḥ ijyate yo 'khilādhāras taṃ drakṣyāmi jagatpatim

हिन्दी अर्थ

दोषोंसे मुक्त रहेंगे ।

English

Saying "So be it", Bharadvaja imparted to him all knowledge. After acquiring knowledge, Katha was delighted and he spoke to Bharadvaja:

अध्याय १९१

श्लोक 7

इष्ट्वा यम् इन्द्रो यज्ञानां शतेनामरराजताम् अवाप तम् अनन्तादिम् अहं द्रक्ष्यामि केशवम्

iṣṭvā yam indro yajñānāṃ śatenāmararājatām avāpa tam anantādim ahaṃ drakṣyāmi keśavam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करनेपर परमेश्वर भगवान् श्रीविष्णुने अपने श्वेत और कृष्ण-दो केश उखाड़े और देवताओंसे कहा-- मेरे ये दोनों केश ही भूतलपर अवतार ले पृथ्वीके भार और

English

O preceptor, I would like to give you your fee. Tell me what is thought desirable by you, even if it be a very rare thing. Obeisance be to you.

अध्याय १९१

श्लोक 8

न ब्रह्मा नेन्द्ररुद्राश्विवस्वादित्यमरुद्गणाः यस्य स्वरूपं जानन्ति स्पृशत्य् अद्य स मे हरिः

na brahmā nendrarudrāśvivasvādityamarudgaṇāḥ yasya svarūpaṃ jānanti spṛśaty adya sa me hariḥ

हिन्दी अर्थ

क्लेशका नाश करेंगे। सम्पूर्ण देवता भी अपने- अपने अंशसे पृथ्वीपर अवतीर्ण हो पहलेसे उत्पन्न हुए उन्मत्त हैत्योके साथ युद्ध करें। इसमें संदेह नहीं कि नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोसे चूर्ण होकर

English

Even after acquiring learning if there are persons who, out of delusion, do not give a suitable present to the preceptor, they fall into hell and remain there as long as the Moon and stars shine.

अध्याय १९१

श्लोक 9

सर्वात्मा सर्वगः सर्वः सर्वभूतेषु संस्थितः यो भवत्य् अव्ययो व्यापी स वीक्ष्यते मयाद्य ह

sarvātmā sarvagaḥ sarvaḥ sarvabhūteṣu saṃsthitaḥ yo bhavaty avyayo vyāpī sa vīkṣyate mayādya ha

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण हैत्य नष्ट हो जायेंगे। वसुदेवकी पल्ली जो

English

Duly accept this girl. Make my sister your wife; you must treat her lovingly. I ask for this as my fee.

अध्याय १९१

श्लोक 10

मत्स्यकूर्मवराहाद्यैः सिंहरूपादिभिः स्थितम् चकार योगतो योगं स माम् आलापयिष्यति

matsyakūrmavarāhādyaiḥ siṃharūpādibhiḥ sthitam cakāra yogato yogaṃ sa mām ālāpayiṣyati

हिन्दी अर्थ

होगा, उसे मैं स्वयं लाकर दे दिया करुँगा।' इसके अनुसार उन्होंने अपना प्रत्येक पुत्र कंसको अर्पित कर दिया। सुना गया है प्रथम उत्पन्न हुए छः गर्भ हिरण्यकशिपुके पुत्र थे, जिन्हें भगवान्

English

A disciple should always be like a younger brother or son to his preceptor. A preceptor should be like a father. How can then there be an alliance here?

अध्याय १९१

श्लोक 11

सांप्रतं च जगत्स्वामी कार्यजाते व्रजे स्थितिम् कर्तुं मनुष्यतां प्राप्तः स्वेच्छादेहधृग् अव्ययः

sāṃprataṃ ca jagatsvāmī kāryajāte vraje sthitim kartuṃ manuṣyatāṃ prāptaḥ svecchādehadhṛg avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुकी प्रेरणासे योगनिद्राने क्रमशः देवकीके उदरमें स्थापित कर दिया था। योगनिद्रा भगवान् विष्णुको महामाया है, जिसने अविद्यारूपसे सम्पूर्ण जगत्को मोहित कर रखा है। उससे श्रीहरिने

English

You make my statement true. What I command you should be offered as Dak§ina by you. Remembering everything, O Ka{ha, support and maintain Revati with your mind directed to her.

अध्याय १९१

श्लोक 12

यो ऽनन्तः पृथिवीं धत्ते शिखरस्थितिसंस्थिताम् सो ऽवतीर्णो जगत्यर्थे माम् अक्रूरेति वक्ष्यति

yo 'nantaḥ pṛthivīṃ dhatte śikharasthitisaṃsthitām so 'vatīrṇo jagatyarthe mām akrūreti vakṣyati

हिन्दी अर्थ

कहा-- निद्रे तू मेरी आज्ञासे जा और पातालवासी छः गर्भोको एक-एक करके देवकीके गर्भमें पहुँचा दे। ये सब कंसके हाथसे मारे जायेगे। तत्पश्चात् मेरा शेष नामक अंश अपने अंशांशसे देवकोके

English

"He who, infinite, bears the earth standing on a peak, has descended for the world's purpose and will call me Akrura.

अध्याय १९१

श्लोक 13

पितृबन्धुसुहृद्भ्रातृमातृबन्धुमयीम् इमाम् यन्मायां नालम् उद्धर्तुं जगत् तस्मै नमो नमः

pitṛbandhusuhṛdbhrātṛmātṛbandhumayīm imām yanmāyāṃ nālam uddhartuṃ jagat tasmai namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

उदरमें सातवें गर्भके रूपमें प्रकट होगा। वसुदेवजीकी दूसरी भार्या रोहिणी आजकल गोकुलमें रहती हैं । तू प्रसवकालमें वह गर्भ रोहिणीके ही उदरमें डाल देना। उसके विषयमें लोग यही कहेंगे कि

English

Salutations again and again to him whose maya, made of father, kin, friend, brother and mother, this world is not able to lift up.

अध्याय १९१

श्लोक 14

तरन्त्य् अविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निवेशिते योगमायाम् इमां मर्त्यास् तस्मै विद्यात्मने नमः

taranty avidyāṃ vitatāṃ hṛdi yasmin niveśite yogamāyām imāṃ martyās tasmai vidyātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

'देवकीका सातवाँ गर्भ भोजराज कंसके डरसे गिर गया।' गर्भका संकर्षण होनेसे रोहिणीका वह वीर पुत्र लोकमें ' संकर्षण' नामसे विख्यात होगा। उसके शरीरका वर्ण श्वेतगिरिके शिखरको भाति

English

Mortals cross this vast ignorance, this yoga-maya, when he is set in the heart; salutation to him, whose nature is knowledge.

अध्याय १९१

श्लोक 15

यज्वभिर् यज्ञपुरुषो वासुदेवश् च शाश्वतैः वेदान्तवेदिभिर् विष्णुः प्रोच्यते यो नतो ऽस्मि तम्

yajvabhir yajñapuruṣo vāsudevaś ca śāśvataiḥ vedāntavedibhir viṣṇuḥ procyate yo nato 'smi tam

हिन्दी अर्थ

२८६ संक्षिप्त ब्रहापुराण

English

He who is called by sacrificers the Sacrifice-Person, Vasudeva, and Vishnu by the eternal knowers of Vedanta — to him I bow.

अध्याय १९१

श्लोक 16

तथा यत्र जगद् धाम्नि धार्यते च प्रतिष्ठितम् सदसत्त्वं स सत्त्वेन मय्य् असौ यातु सौम्यताम्

tathā yatra jagad dhāmni dhāryate ca pratiṣṭhitam sadasattvaṃ sa sattvena mayy asau yātu saumyatām

हिन्दी अर्थ

गौर होगा। तदनन्तर मैं देवकीके उदरमे प्रवेश सारी पृथ्वीको शोभा बढायेगी। भूति, संनति, करूँगा। उस समय तुझे भी यशोदाके गर्भमें अविलम्ब कीर्ति, कान्ति, पृथ्वी, धृति, लज्जा, पुष्टि, उषा प्रवेश करना होगा। वर्षा-ऋतुमें श्रावणमासके तथा अन्य जो भी स्त्री-नामधारी वस्तु है, वह कृष्णपक्षकी अष्टमी तिथिको आधी रातके समय सब तू ही है। जो प्रातःकाल और अपराहमें तेरे

English

In whom the world is held, established in his abode, being and non-being: may he come to gentleness toward me by his being.

अध्याय १९१

श्लोक 17

स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते पुरुषप्रवरं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम्

smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate puruṣapravaraṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim

हिन्दी अर्थ

मेरा प्रादुर्भाव होगा और तू नवमी तिथिमें यशोदाके सामने मस्तक झुकायेंगे और तुझे आर्या, दुर्गा, गर्भसे जन्म लेगी। उस समय वसुदेव मेरी शक्तिसे वेदगर्भा, अम्बिका, भद्रा, भद्रकाली, क्षेम्या तथा प्रेरित होकर मुझे तो यशोदाकी शय्यापर पहुँचा क्षेमंकरी आदि कहकर तेरी स्तुति करेंगे, उनके देंगे और तुझे देवकीके पास लायेंगे। फिर कंस समस्त मनोरथ मेरे प्रसादसे सिद्ध हो जायँगे। जो

English

On remembering whom the vessel of all welfare is born, the best of Purushas, always I go for refuge to Hari."

अध्याय १९१

श्लोक 18

इत्थं स चिन्तयन् विष्णुं भक्तिनम्रात्ममानसः अक्रूरो गोकुलं प्राप्तः किंचित् सूर्ये विराजति

itthaṃ sa cintayan viṣṇuṃ bhaktinamrātmamānasaḥ akrūro gokulaṃ prāptaḥ kiṃcit sūrye virājati

हिन्दी अर्थ

तुझे लेकर पत्थरको शिलापर पछाड़ेगा, किंतु तू लोग भक्ष्य-भोज्य आदि पदार्थसे तेरी पूजा करेंगे, उसके हाथसे निकलकर आकाशमें ठहर जायगी। उन मनुष्योंपर प्रसन्न होकर तू उनकी समस्त यों करनेपर इन्द्र मेरे गौरवका स्मरण करके तुझे अभिलाषाएं पूर्ण करेगी। वे सब लोग सदा मेरी सौ-सौ बार प्रणाम करेंगे और विनीतभावसे अपनी कुपासे निश्चय ही कल्याणके भागी होंगे; अतः

English

Thus thinking of Vishnu, his mind bowed with devotion, Akrura reached Gokula when the sun was somewhat shining.

अध्याय १९१

श्लोक 19

स ददर्श तदा तत्र कृष्णम् आदोहने गवाम् वत्समध्यगतं फुल्लनीलोत्पलदलच्छविम्

sa dadarśa tadā tatra kṛṣṇam ādohane gavām vatsamadhyagataṃ phullanīlotpaladalacchavim

हिन्दी अर्थ

बहिन बना लेंगे। फिर तू शुम्भ-निशुम्भ आदि देवि! जो कार्य मैंने तुझे बताया है, उसे पूर्ण सहस््रों हैत्योंका वध करके अनेक स्थान बनाकर करनेके लिये जा।'

English

There he saw Krishna at the milking of the cows, in the midst of the calves, with a radiance like a blooming blue lotus petal,

अध्याय १९१

श्लोक 20

प्रफुल्लपद्मपत्त्राक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् प्रलम्बबाहुम् आयामतुङ्गोरस्थलम् उन्नसम्

praphullapadmapattrākṣaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam pralambabāhum āyāmatuṅgorasthalam unnasam

हिन्दी अर्थ

भगवानका अवतार, गोकुलगमन, पूतना-वध, शकट-भञ्जन, यमलार्जुन-उद्धार, गोपोंका वृन्दावनगमन तथा बलराम और श्रीकृष्णका बछड़े चराना

English

with eyes like blooming lotus petals, a chest marked with the Shrivatsa, long arms, a long, high chest, a prominent nose,

अध्याय १९१

श्लोक 21

सविलासस्मिताधारं बिभ्राणं मुखपङ्कजम् तुङ्गरक्तनखं पद्भ्यां धरण्यां सुप्रतिष्ठितम्

savilāsasmitādhāraṃ bibhrāṇaṃ mukhapaṅkajam tuṅgaraktanakhaṃ padbhyāṃ dharaṇyāṃ supratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं-देवाधिदेव श्रीहरिने पहले कोई उनकी ओर आँख उठाकर देख भी नहीं जैसा आदेश दिया था, उसके अनुसार जगज्जननी सकता था। देवतागण स्त्री-पुरुषोंसे अदृश्य रहकर योगमायाने देवकीके उदरमें क्रमशः छः गर्भ अपने उदरमें श्रीविष्णुको धारण करनेवाली माता स्थापित किये और सातवेंको खींचकर रोहिणीके देवकोका प्रतिदिन स्तवन करने लगे।

English

bearing a lotus face, the seat of playful smile, with high red nails, firmly planted on the ground with his feet,

अध्याय १९१

श्लोक 22

बिभ्राणं वाससी पीते वन्यपुष्पविभूषितम् सान्द्रनीललताहस्तं सिताम्भोजावतंसकम्

bibhrāṇaṃ vāsasī pīte vanyapuṣpavibhūṣitam sāndranīlalatāhastaṃ sitāmbhojāvataṃsakam

हिन्दी अर्थ

उदरमें डाल दिया। तदनन्तर तीनों लोकांका देवता बोले-देवि! तुम स्वाहा, तुम स्वधा उपकार करनेके लिये साक्षात् श्रीहरिने देवकीके और तुम्हीं विद्या, सुधा एवं ज्योति हो। इस गर्भमें प्रवेश किया और उसी दिन योगनिद्रा पुथ्वीपर सम्पूर्ण लोकोंकी रक्षाके लिये तुम्हारा यशोदाके उदरमें प्रविष्ट हुई। भगवान् विष्णुके अवतार हुआ है। तुम प्रसन्न होकर सम्पूर्ण

English

wearing two yellow garments, adorned with forest flowers, with hands like dense dark creepers, a white lotus as an ornament,

अध्याय १९१

श्लोक 23

हंसेन्दुकुन्दधवलं नीलाम्बरधरं द्विजाः तस्यानु बलभद्रं च ददर्श यदुनन्दनम्

haṃsendukundadhavalaṃ nīlāmbaradharaṃ dvijāḥ tasyānu balabhadraṃ ca dadarśa yadunandanam

हिन्दी अर्थ

अंशके भूतलपर आते ही आकाशमें ग्रहोंको गति जगतका कल्याण करो। हमारी प्रसन्नताके लिये यथावत् होने लगी। समस्त ऋतुएँ सुखदायिनी हो उन परमेश्वरको अपने गर्भमें धारण करो, जिन्होंने गयीं। देवकीके शरीरमें इतना तेज आ गया कि स्वयं सम्पूर्ण जगतूको धारण कर रखा है।

English

white as swan, moon and jasmine, wearing blue garments, Brahmins; and after him he saw Balabhadra, delight of the Yadus,

अध्याय १९१

श्लोक 24

प्रांशुम् उत्तुङ्गबाहुं च विकाशिमुखपङ्कजम् मेघमालापरिवृतं कैलासाद्रिम् इवापरम्

prāṃśum uttuṅgabāhuṃ ca vikāśimukhapaṅkajam meghamālāparivṛtaṃ kailāsādrim ivāparam

हिन्दी अर्थ

यहाँ ्रावणका अर्थ भाद्रपद समझना चाहिए। जहाँ अमावस्याके बाद शुक्लपक्षसे मासका आरम्भ माना जाता है, वहाँकी मास-गणनाको दृष्टिमें रखकर श्रावण मास कहा गया है। जहाँ कृष्णपक्षसे मासका आरम्भ होता है, वहाँ बह तिथि भाद्रपद मासमें ही होगी।

English

tall, with lofty arms, a blooming lotus face, surrounded by a garland of clouds, like another Kailasa mountain.

अध्याय १९१

श्लोक 25

तौ दृष्ट्वा विकसद्वक्त्रसरोजः स महामतिः पुलकाञ्चितसर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवद् द्विजाः

tau dṛṣṭvā vikasadvaktrasarojaḥ sa mahāmatiḥ pulakāñcitasarvāṅgas tadākrūro 'bhavad dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानूका अवतार, गोकुलगमन, पूतना-वध और श्रीकृष्णका बछड़े चराना

English

Seeing those two, the greatly wise Akrura, his lotus face blooming and all his limbs bristling, became so, Brahmins.

अध्याय १९१

श्लोक 26

य एतत् परमं धाम एतत् तत् परमं पदम् अभवद् वासुदेवो ऽसौ द्विधा यो ऽयं व्यवस्थितः

ya etat paramaṃ dhāma etat tat paramaṃ padam abhavad vāsudevo 'sau dvidhā yo 'yaṃ vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देवताओंद्वारा की हुई स्तुतिको सुनती हुई माता देवकीने जगतूकी रक्षा करनेवाले कमलनयन भगवान् विष्णुको अपने गर्भमें धारण किया। तदनन्तर वह शुभ समय उपस्थित हुआ,

English

"That he who is this supreme abode, this supreme state, Vasudeva, who stands in this twofold way —

अध्याय १९१

श्लोक 27

साफल्यम् अक्ष्णोर् युगपन् ममास्तु दृष्टे जगद्धातरि हासम् उच्चैः अप्य् अङ्गम् एतद् भगवत्प्रसादाद् दत्ताङ्गसङ्गे फलवर्त्म तत् स्यात्

sāphalyam akṣṇor yugapan mamāstu dṛṣṭe jagaddhātari hāsam uccaiḥ apy aṅgam etad bhagavatprasādād dattāṅgasaṅge phalavartma tat syāt

हिन्दी अर्थ

जब कि समस्त विश्वरूपी कमलको विकसित करनेके लिये महात्मा श्रीविष्णुरूपी सूर्यदेवका देवकीरूपी प्रभातवेलामें उदय हुआ। आधी रातका समय था। मेघ मन्द-मन्द स्वरमें गरज रहे थे।

English

let there be fruition of my eyes at once on seeing the Supporter of the world, a loud laugh; may even this limb, by the Lord's grace, be the path of fruit through the contact of the given limb.

अध्याय १९१

श्लोक 28

अद्यैव स्पृष्ट्वा मम हस्तपद्मं करिष्यति श्रीमदनन्तमूर्तिः यस्याङ्गुलिस्पर्शहताखिलाघैर् अवाप्यते सिद्धिर् अनुत्तमा नरैः

adyaiva spṛṣṭvā mama hastapadmaṃ kariṣyati śrīmadanantamūrtiḥ yasyāṅgulisparśahatākhilāghair avāpyate siddhir anuttamā naraiḥ

हिन्दी अर्थ

शुभ मुहूर्त्तमें भगवान् जनार्दन प्रकट हुए। उस समय सम्पूर्ण देवता फूलोंकी वर्षा करने लगे। विकसित नील कमलके समान श्यामवर्ण, श्रीवत्सचिहसे सुशोभित वक्षःस्थलवाले चतुर्भुज

English

Today, touching my lotus hand, he of infinite glorious form will make it so, by whose fingers' touch all sins are destroyed and men obtain the unsurpassed success.

अध्याय १९१

श्लोक 29

तथाश्विरुद्रेन्द्रवसुप्रणीता देवाः प्रयच्छन्ति वरं प्रहृष्टाः चक्रं घ्नता दैत्यपतेर् हृतानि दैत्याङ्गनानां नयनान्तराणि

tathāśvirudrendravasupraṇītā devāḥ prayacchanti varaṃ prahṛṣṭāḥ cakraṃ ghnatā daityapater hṛtāni daityāṅganānāṃ nayanāntarāṇi

हिन्दी अर्थ

बालकको उत्पन्न हुआ देख परम बुद्धिमान् वसुदेवजीने उल्लासपूर्ण वचनोंमें भगवानूका स्तवन किया और

English

So the gods, prompted by the Ashvins, Rudra, Indra and Vasus, joyfully give boons; they who with the discus took away the eyes of the Daitya lord's women,

अध्याय १९१

श्लोक 30

यत्राम्बु विन्यस्य बलिर् मनोभ्याम् अवाप भोगान् वसुधातलस्थः तथामरेशस् त्रिदशाधिपत्यं मन्वन्तरं पूर्णम् अवाप शक्रः

yatrāmbu vinyasya balir manobhyām avāpa bhogān vasudhātalasthaḥ tathāmareśas tridaśādhipatyaṃ manvantaraṃ pūrṇam avāpa śakraḥ

हिन्दी अर्थ

कंससे भयभीत होकर कहा-'शट्ठु, चक्र एवं गदा धारण करनेवाले देवदेवेश्वर! मैंने जान लिया, आप साक्षात् भगवान् हैं; परंतु देव! आप मुझपर

English

in whom Bali, placing water with mind and speech, obtained pleasures staying on the earth's surface, and the lord of immortals Shakra obtained rule of the thirty and a full manvantara.

अध्याय १९१

श्लोक 31

अथेश मां कंसपरिग्रहेण दोषास्पदीभूतम् अदोषयुक्तम् कर्ता न मानोपहितं धिग् अस्तु यस्मान् मनः साधुबहिष्कृतो यः

atheśa māṃ kaṃsaparigraheṇa doṣāspadībhūtam adoṣayuktam kartā na mānopahitaṃ dhig astu yasmān manaḥ sādhubahiṣkṛto yaḥ

हिन्दी अर्थ

आप मेरे भवनमें अवतीर्ण हुए हैं, यह बात जान

English

Alas, lord, I, made by Kamsa's acceptance a vessel of faults though faultless, shame on the doer who is not given honour, since my mind has been cast out by the good.

अध्याय १९१

श्लोक 32

ज्ञानात्मकस्याखिलसत्त्वराशेर् व्यावृत्तदोषस्य सदास्फुटस्य किं वा जगत्य् अत्र समस्तपुंसाम् अज्ञातम् अस्यास्ति हृदि स्थितस्य

jñānātmakasyākhilasattvarāśer vyāvṛttadoṣasya sadāsphuṭasya kiṃ vā jagaty atra samastapuṃsām ajñātam asyāsti hṛdi sthitasya

हिन्दी अर्थ

देवकी बोलीं--जिनके अनन्त रूप हैं, यह सम्पूर्ण विश्व जिनका ही स्वरूप है, जो गर्भमें स्थित होकर भी अपने शरीरसे सम्पूर्ण लोकोंको धारण करते हैं तथा जिन्होंने अपनी मायासे ही

English

Of him whose nature is knowledge, the heap of all beings, from whom faults are removed, ever manifest, what in the world of all men is unknown to him who dwells in the heart?

अध्याय १९१

श्लोक 33

तस्माद् अहं भक्तिविनम्रगात्रो व्रजामि विश्वेश्वरम् ईश्वराणाम् अंशावतारं पुरुषोत्तमस्य अनादिमध्यान्तम् अजस्य विष्णोः

tasmād ahaṃ bhaktivinamragātro vrajāmi viśveśvaram īśvarāṇām aṃśāvatāraṃ puruṣottamasya anādimadhyāntam ajasya viṣṇoḥ

हिन्दी अर्थ

बाल-रूप धारण किया है, वे देवदेव प्रसन्न हों। सर्वात्मन्! आप अपने इस चतुर्भुज रूपका उपसंहार कीजिये। हैत्योंका संहार करनेवाले देवेश्वर! आपके इस अवतारका वृत्तान्त कंस न जानने पाये।

English

Therefore I, my body bowed with devotion, go to the Lord of the universe, the Lord of lords, the partial incarnation of Purushottama, Vishnu the unborn, without beginning, middle or end."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 191
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.