Brahma Purana· Brahma Purāṇa
193
अध्याय 193 / 246

Adhyaya 193

90 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ90 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९३

श्लोक 1

राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम् ददर्श कुब्जाम् आयान्तीं नवयौवनगोचराम्

rājamārge tataḥ kṛṣṇaḥ sānulepanabhājanām dadarśa kubjām āyāntīṃ navayauvanagocarām

हिन्दी अर्थ

रहनेवाले व्रजवासी यहाँ सुखपूर्वक विचर सकें । ग्वाल-बाल ब्रजमें दौड़े आये और शोकाकुल

English

The holy centre known as Ramatlrtha has the power of destroying the sin of brahmin-slaughter. Merely by remember¬ ing it, one is freed from all sins.

अध्याय १९३

श्लोक 2

ताम् आह ललितं कृष्णः कस्येदम् अनुलेपनम् भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने

tām āha lalitaṃ kṛṣṇaḥ kasyedam anulepanam bhavatyā nīyate satyaṃ vadendīvaralocane

हिन्दी अर्थ

कालिय नागका दमन

English

Quarrel arose between Devas and Danavas for the king¬ dom. In that quarrel sometimes Devas and sometimes others gained the upper hand.

अध्याय १९३

श्लोक 3

सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति प्राह सा ललितं कुब्जा ददर्श च बलात् ततः

sakāmenaiva sā proktā sānurāgā hariṃ prati prāha sā lalitaṃ kubjā dadarśa ca balāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

होकर रोते हुए बोले-- व्रजवासियो! श्रीकृष्ण कालियहुदमें डूबकर मूच्छित हो गये हैं। नागराज उन्हें खाये लेता है। तुम जल्दी आओ, विलम्ब

English

On hearing those words of Vayu, king Dasaratha said, "O Vayu, I shall surely come. Go back assuredly".

अध्याय १९३

श्लोक 4

कान्त कस्मान् न जानासि कंसेनापि नियोजिता नैकवक्रेति विख्याताम् अनुलेपनकर्मणि

kānta kasmān na jānāsi kaṃsenāpi niyojitā naikavakreti vikhyātām anulepanakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

यह बात सुनकर मानो गोपोंपर वज्र टूट

English

The king said, "I have been requested for help by Vayu before and 1 have promised my help to Devas. Let Daityas and Danavas go back."

अध्याय १९३

श्लोक 5

नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्य् अनुलेपनम् भवत्य् अहम् अतीवास्य प्रसादधनभाजनम्

nānyapiṣṭaṃ hi kaṃsasya prītaye hy anulepanam bhavaty aham atīvāsya prasādadhanabhājanam

हिन्दी अर्थ

तुरंत कालियहृदपर दौड़ी आयीं। ' हाय, हाय, प्यारे कृष्ण कहाँ हैं ?' इस प्रकार विलाप करती

English

The king went to heaven and did accordingly. He fought against Daityas, Danavas and Raksasas.

अध्याय १९३

श्लोक 6

सुगन्धम् एतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने आवयोर् गात्रसदृशं दीयताम् अनुलेपनम्

sugandham etad rājārhaṃ ruciraṃ rucirānane āvayor gātrasadṛśaṃ dīyatām anulepanam

हिन्दी अर्थ

यशोदाके साथ गिरती-पड्ती हुई वहाँ आयीं।

English

Even as Devas were watching, the brothers of Namuci split the carriage-axle of the chariot of king Dasaratha with sharp arrows.

अध्याय १९३

श्लोक 7

श्रुत्वा तम् आह सा कृष्णं गृह्यताम् इति सादरम् अनुलेपं च प्रददौ गात्रयोग्यम् अथोभयोः

śrutvā tam āha sā kṛṣṇaṃ gṛhyatām iti sādaram anulepaṃ ca pradadau gātrayogyam athobhayoḥ

हिन्दी अर्थ

बलराम भी श्रीकृष्णको देखनेके लिये तुरंत यमुनातटपर जा पहुँचे। पुत्रका मुँह देखकर

English

In his hurry and flurry the king did not know that the carriage-axle had been split, but Kaikeyi of excellent eyebrows who was by the side of the king noticed it, O Narada.

अध्याय १९३

श्लोक 8

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस् तौ पुरुषर्षभौ सेन्द्रचापौ विराजन्तौ सितकृष्णाव् इवाम्बुदौ

bhakticchedānuliptāṅgau tatas tau puruṣarṣabhau sendracāpau virājantau sitakṛṣṇāv ivāmbudau

हिन्दी अर्थ

करें । अब व्रजमें लौटना हमारे लिये उचित नहीं है। भला, सूर्यके बिना दिन और चन्द्रमाके बिना रात कैसी। दूधके बिना गौएँ और श्रीकृष्णके बिना ब्रज किस कामका। हम श्रीकृष्णके बिना

English

But in the middle of the way he saw his beloved wife. On seeing what Kaikeyi had done he became surprised much.

अध्याय १९३

श्लोक 9

ततस् तां चिबुके शौरिर् उल्लापनविधानवित् उल्लाप्य तोलयाम् आस द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना

tatas tāṃ cibuke śaurir ullāpanavidhānavit ullāpya tolayām āsa dvyaṅgulenāgrapāṇinā

हिन्दी अर्थ

गोकुलमें नहीं जायँगी ।'

English

Then he granted her three boons, O Narada. After acknowledging what was said by the king Kaikeyi spoke thus:

अध्याय १९३

श्लोक 10

चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवो ऽनयत् ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषिताम् अभवद् वरा

cakarṣa padbhyāṃ ca tadā ṛjutvaṃ keśavo 'nayat tataḥ sā ṛjutāṃ prāptā yoṣitām abhavad varā

हिन्दी अर्थ

गोपियोंके ये वचन सुनकर रोहिणीनन्दन

English

On hearing these words of the old people the son who was fond of his parents spoke thus, dispelling their misery with his sweet words:

अध्याय १९३

श्लोक 11

विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै

vilāsalalitaṃ prāha premagarbhabharālasam vastre pragṛhya govindaṃ vraja gehaṃ mameti vai

हिन्दी अर्थ

हैं। इनकी आँखें आँसुओंसे भीगी हुई हैं । नन्दजी भी पुत्रके मुखपर दृष्टि लगाये अत्यन्त कातर हो रहे हैं और यशोदा अपनी सुध-बुध खो बैठी हैं । तब उन्होंने अपनी संकेतमयी भाषामें श्रीकृष्णको

English

Manu (7. 45-48) has given two lists of vyasanas: (1) those arising from lust and (2) those arising from anger. Under the first he enumerates the following fen: hunting, playing the game of dice, sleeping during the day, calu¬ mny, promiscuous intercourse, intoxication, singing, dancing, music and idle rambling. Under the second the following eight are enermerated; deceit or crookedness of temper, rashness, seeking of other's discomfiture, envy, fault¬ finding, robbing of other's money or non-payment of just debts, use of abusive language, and inflicting of harsh punishment.

अध्याय १९३

श्लोक 12

आयास्ये भवतीगेहम् इति तां प्राह केशवः विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम्

āyāsye bhavatīgeham iti tāṃ prāha keśavaḥ visasarja jahāsoccai rāmasyālokya cānanam

हिन्दी अर्थ

उनके माहात्म्यका स्मरण दिलाते हुए कहा-- 'देवदेवेश्वर तुम क्यों इस प्रकार मानवभाव व्यक्त कर रहे हो। क्या इस बातको नहीं जानते कि तुम इन मानवोंसे भिन्न साक्षात् परमात्मा हो? तुम्हीं

English

On hearing these words of the distressed sage the king was stunned. Without any enthusiasm he went to that place slowly.

अध्याय १९३

श्लोक 13

भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बराव् उभौ धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ

bhakticchedānuliptāṅgau nīlapītāmbarāv ubhau dhanuḥśālāṃ tato yātau citramālyopaśobhitau

हिन्दी अर्थ

इस जगतूके केन्द्र हो। देवताओंका आश्रय भी तुम्हीं हो। तुम्हीं त्रिभुवनकी सृष्टि, पालन और संहार करनेवाले त्रयीमय परमेश्वर हो। हम दोनों इस समय यहाँ अवतीर्ण हुए हैं। इस व्रजमें ये

English

The old couple were talking together in that forest in this way. Meanwhile Dasaratha came to the place slowly.

अध्याय १९३

श्लोक 14

अध्यास्य च धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस् तु रक्षिभिः आख्यातं सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद् धनुः

adhyāsya ca dhanūratnaṃ tābhyāṃ pṛṣṭais tu rakṣibhiḥ ākhyātaṃ sahasā kṛṣṇo gṛhītvāpūrayad dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

गोप-गोपियाँ ही हमारे बान्धव हैं। ये सब-के- सब तुम्हारे लिये दुःखी हो रहे हैं। फिर क्यों अपने इन बन्धुओंको उपेक्षा करते हो। तुमने

English

Just as our death has been brought about through separation from our son, so also, O sinner, you will meet with your death on account of separation from your son.

अध्याय १९३

श्लोक 15

ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद् धनुः चकारातिमहाशब्दं मथुरा तेन पूरिता

tataḥ pūrayatā tena bhajyamānaṃ balād dhanuḥ cakārātimahāśabdaṃ mathurā tena pūritā

हिन्दी अर्थ

चपलता दिखानेमें भी कोई कमी नहीं की। अब

English

Traversing his forest path Rama came to Citrakuta. Three years elapsed there itself, O highly intelligent one.

अध्याय १९३

श्लोक 16

अनुयुक्तौ ततस् तौ च भग्ने धनुषि रक्षिभिः रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात्

anuyuktau tatas tau ca bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ rakṣisainyaṃ nikṛtyobhau niṣkrāntau kārmukālayāt

हिन्दी अर्थ

न क यह खेल रहने दो और दांतोंसे ही अस्त्र-शस्त्रोंका

English

Again he went in the southern direction to the Darujaka forest. It is well known in the three worlds. Among all the countries that place is the most meritorious.

अध्याय १९३

श्लोक 17

अक्रूरागमवृत्तान्तम् उपलभ्य तथा धनुः भग्नं श्रुत्वाथ कंसो ऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ

akrūrāgamavṛttāntam upalabhya tathā dhanuḥ bhagnaṃ śrutvātha kaṃso 'pi prāha cāṇūramuṣṭikau

हिन्दी अर्थ

अन्यान्य गोपियाँ भी शोकसे आतुर हो रोती हुई श्रीकृष्णको ओर देखने लगीं। वे भयसे कातर हो गद्गद वाणीमें प्रेमपूर्वक बोलीं-' हम सब लोग यशोदाके साथ नागराजके महान् कुण्डमें प्रवेश

English

I shall go there and say to my sons what your ex¬ cellencies have stated. You alone can be my refuge. It behoves you to accord me permission.

अध्याय १९३

श्लोक 18

गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः मल्लयुद्धेन हन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ

gopāladārakau prāptau bhavadbhyāṃ tau mamāgrataḥ mallayuddhena hantavyau mama prāṇaharau hi tau

हिन्दी अर्थ

काम लेनेवाले इस दुरात्मा नागका दमन करो।'

English

On hearing the words of the king, the servants of Yama gave him permission out of pity. The king went to his sons.

अध्याय १९३

श्लोक 19

नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्य् अहम् दास्याम्य् अभिमतान् कामान् नान्यथैतन् महाबलौ

niyuddhe tadvināśena bhavadbhyāṃ toṣito hy aham dāsyāmy abhimatān kāmān nānyathaitan mahābalau

हिन्दी अर्थ

बलरामजीके द्वारा इस प्रकार स्मरण दिलाये जानेपर श्रीकृष्णके होठ मन्द मुसकानसे खिल उठे। उन्होंने अँगड़ाई लेकर अपने शरीरको साँपोंके बन्धनसे छुड़ा लिया और दोनों हाथोंसे उसके

English

These righteous words were uttered with firmness by Sita. Both of them said 'So be it'. Then Da£aratha spoke:

अध्याय १९३

श्लोक 20

न्यायतो ऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ हन्तव्यौ तद्वधाद् राज्यं सामान्यं वो भविष्यति

nyāyato 'nyāyato vāpi bhavadbhyāṃ tau mamāhitau hantavyau tadvadhād rājyaṃ sāmānyaṃ vo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

बीचके फणको नीचे झुकाकर वे उसीपर चढ़ गये और शीध्रतापूर्वक पैर चलाते हुए नृत्य करने लगे श्रीकृष्णके चरणोंके आघातसे उस नागके

English

You are the daughter of Janaka, the knower of Brah-

अध्याय १९३

श्लोक 21

इत्य् आदिश्य स तौ मल्लौ ततश् चाहूय हस्तिपम् प्रोवाचोच्चैस् त्वया मत्तः समाजद्वारि कुञ्जरः

ity ādiśya sa tau mallau tataś cāhūya hastipam provācoccais tvayā mattaḥ samājadvāri kuñjaraḥ

हिन्दी अर्थ

फणमें कई घाव हो गये। वह जिस फणको ऊपर उठाता, उसीको भगवान् अपने पैरोंसे झुकाकर दबा देते थे। श्रीकृष्णके द्वारा कुचले जानेसे नागको चक्कर आने लगा। वह मूच्छित होकर डंडेकी

English

Saying "So be it*', preparations were made for the offering of Pindas. But the slayer of enemies did not see any eatable thing to be offered as Pinda. Then he spoke to Laks- mana.

अध्याय १९३

श्लोक 22

स्थाप्यः कुवलयापीडस् तेन तौ गोपदारकौ घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारम् उपागतौ

sthāpyaḥ kuvalayāpīḍas tena tau gopadārakau ghātanīyau niyuddhāya raṅgadvāram upāgatau

हिन्दी अर्थ

भाँति पृथ्वीपर गिर पडा। उसके मस्तक और गर्दन टेढे हो गये थे । मुखसे रक्तकी अजस्र धारा बह रही थी। यह देखकर नागराजकी पत्नियाँ भगवान् मधुसूदनकी शरणमें गयीं।

English

Laksamana said politely, "Here are Ingudi fruits*' and in a moment oil cakes of Ingudi were brought.

अध्याय १९३

श्लोक 23

तम् आज्ञाप्याथ दृष्ट्वा च मञ्चान् सर्वान् उपाहृतान् आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयम् उदैक्षत

tam ājñāpyātha dṛṣṭvā ca mañcān sarvān upāhṛtān āsannamaraṇaḥ kaṃsaḥ sūryodayam udaikṣata

हिन्दी अर्थ

हमपर कृपा करें। यह नाग अब प्राण त्यागना चाहता है। हमें पतिकी भिक्षा दें।

English

Rama sadly hesitated to decide on the offerings of Pinda to his father at Gaiiga through the oil cakes.

अध्याय १९३

श्लोक 24

ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर् महीभृतः

tataḥ samastamañceṣu nāgaraḥ sa tadā janaḥ rājamañceṣu cārūḍhāḥ saha bhṛtyair mahībhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके इस प्रकार स्तुति करनेपर कालिय नागको कुछ आश्वासन मिला। यद्यपि उसका शरीर अत्यन्त शिथिल हो गया था तो भी वह धीरे-धीरे बोला-- ' देवदेव! मुझपर प्रसन्न हों। नाथ! आपमें अणिमा

English

O sinless one, welfare unto you. You can rest content¬ ed. I have been redeemed by you. In this world, blessed is that son who is the redeemer of his ancestors.

अध्याय १९३

श्लोक 25

मल्लप्राश्निकवर्गश् च रङ्गमध्ये समीपगः कृतः कंसेन कंसो ऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः

mallaprāśnikavargaś ca raṅgamadhye samīpagaḥ kṛtaḥ kaṃsena kaṃso 'pi tuṅgamañce vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आदि आठ ऐश्वर्य स्वाभाविक हैं। आपसे बढ़कर अन्यत्र कहीं भी उनकी स्थिति नहीं है । ऐसे आप परमेश्वरकी मैं क्या स्तुति करूँगा। आप पर हैं पर (मूल प्रकृति)-के भी आदि कारण हें । परकी

English

Devas said to Rama, the most excellent among men: ''Go, dear, go away happily for achieving the object of Devas".

अध्याय १९३

श्लोक 26

अन्तःपुराणां मञ्चाश् च यथान्ये परिकल्पिताः अन्ये च वारमुख्यानाम् अन्ये नगरयोषिताम्

antaḥpurāṇāṃ mañcāś ca yathānye parikalpitāḥ anye ca vāramukhyānām anye nagarayoṣitām

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्ति भी आपसे ही हुई है। परात्मन्! आप परसे भी पर हैं। फिर मैं कैसे आपकी स्तुति कर सकता हूँ। ईश्वर! आपने जाति, रूप और स्वभावसे मुझे जैसा बनाया है, उसके अनुसार ही मैंने यह

English

Then the lord said to Rama accompanied by Laks- mana, "Welfare unto you. Choose the boons". Rama said to the Bull-bannered lord.

अध्याय १९३

श्लोक 27

नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्व् अन्येष्व् अवस्थिताः अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ

nandagopādayo gopā mañceṣv anyeṣv avasthitāḥ akrūravasudevau ca mañcaprānte vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

चेष्टा की है। देवदेव! यदि इन सबके विपरीत कोई चेष्टा करूं तो मुझे दण्ड देना उचित हो

English

O Sankara, let the undertakings of those persons come to a fruitful end, who devoutly propitiate you by means of this prayer, O excellent one among Devas.

अध्याय १९३

श्लोक 28

नगरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगर्धिनी अन्तकाले ऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामीति मुखं स्थिता

nagarīyoṣitāṃ madhye devakī putragardhinī antakāle 'pi putrasya drakṣyāmīti mukhaṃ sthitā

हिन्दी अर्थ

सकता है। क्‍योंकि आपका ऐसा ही आदेश है

English

Let those Manes, O Sambhu, who are fallen into the ocean of hell be sanctified by the offerings of Pindas and let them go to heaven.

अध्याय १९३

श्लोक 29

वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति हाहाकारपरे लोक आस्फोटयति मुष्टिके

vādyamāneṣu tūryeṣu cāṇūre cātivalgati hāhākārapare loka āsphoṭayati muṣṭike

हिन्दी अर्थ

i १ a तथापि आप जगतूके स्वामी हैं। आपने मुझको ० be a च जो दण्ड दिया है, उसे मैंने सहर्ष स्वीकार किया;

English

Whatever sin one has committed ever since the birth, by thoughts, words and deeds let it be immediately destroyed merely by taking bath here.

अध्याय १९३

श्लोक 30

हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ

hatvā kuvalayāpīḍaṃ hastyārohapracoditam madāsṛganuliptāṅgau gajadantavarāyudhau

हिन्दी अर्थ

४ क्योंकि आपसे मिला हुआ दण्ड भी वरदान है।

English

If, O Sambhu, anyone devoutly gives even a minute particle to the suppliants here, let that be of everlasting bene¬ fit to the donors.

अध्याय १९३

श्लोक 31

मृगमध्ये यथा सिंहौ गर्वलीलावलोकिनौ प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलदेवजनार्दनौ

mṛgamadhye yathā siṃhau garvalīlāvalokinau praviṣṭau sumahāraṅgaṃ baladevajanārdanau

हिन्दी अर्थ

छ श्न अब मेरे लिये दूसरे वरकी आवश्यकता नहीं है। अच्युत! आपने मेरे बलका नाश किया, मेरे

English

The place where the arrow fell down from the hand of merciful Laksmana became the holy centre "Banatirtha". It dispels all adversities.

अध्याय १९३

श्लोक 32

हाहाकारो महाञ् जज्ञे सर्वरङ्गेष्व् अनन्तरम् कृष्णो ऽयं बलभद्रो ऽयम् इति लोकस्य विस्मयात्

hāhākāro mahāñ jajñe sarvaraṅgeṣv anantaram kṛṣṇo 'yaṃ balabhadro 'yam iti lokasya vismayāt

हिन्दी अर्थ

पहचान लिया। आप सबके ईश्वर और सबसे उत्तम हैं। अचिन्त्य परमज्योतिःस्वरूप जो ब्रह्म है, उसीके अंशभूत आप परमेश्वर हैं। देवता भी जिन स्वयम्भू प्रभुकी स्तुति करनेमें समर्थ नहीं हैं,

English

A great cry arose in all the arenas thereafter, from the world's amazement: "This is Krishna, this is Balabhadra."

अध्याय १९३

श्लोक 33

सो ऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी प्रक्षिप्तं शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ

so 'yaṃ yena hatā ghorā pūtanā sā niśācarī prakṣiptaṃ śakaṭaṃ yena bhagnau ca yamalārjunau

हिन्दी अर्थ

उन्हींके स्वरूपका वर्णन हम-जैसी साधारण स्त्रियाँ कैसे कर सकती हैं। सम्पूर्ण पृथ्वी, आकाश, जल, अग्नि और वायुरूप यह ब्रह्माण्ड जिनके छोटे-से अंशका भी अंश है, उस

English

"This is he by whom the terrible night-roaming Putana was slain, by whom the cart was thrown and the twin arjunas broken.

अध्याय १९३

श्लोक 34

सो ऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः

so 'yaṃ yaḥ kāliyaṃ nāgaṃ nanartāruhya bālakaḥ dhṛto govardhano yena saptarātraṃ mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानको स्तुति हम कैसे कर सकती हैं। जगन्नाथ! हम बड़े कष्टमें पड़ गयी हैं। आप

English

This is he who as a boy danced mounted on the Naga Kaliya; by whom Mount Govardhana was held for seven nights.

अध्याय १९३

श्लोक 35

अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना हतो येन च दुर्वृत्तो दृश्यते सो ऽयम् अच्युतः

ariṣṭo dhenukaḥ keśī līlayaiva mahātmanā hato yena ca durvṛtto dṛśyate so 'yam acyutaḥ

हिन्दी अर्थ

विषको भी हर लिया और पूर्णरूपसे मेरा दमन भी कर दिया। अब एकमात्र जीवन रह गया है। उसे छोड़ दीजिये और कहिये, आपको क्या सेवा

English

This is Achyuta, by whom the evil Arishta, Dhenuka and Keshi were slain by the great-souled one in sport."

अध्याय १९३

श्लोक 36

अयं चास्य महाबाहुर् बलदेवो ऽग्रजो ऽग्रतः प्रयाति लीलया योषिन्मनोनयननन्दनः

ayaṃ cāsya mahābāhur baladevo 'grajo 'grataḥ prayāti līlayā yoṣinmanonayananandanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--' सर्प! अब तुम्हें यहाँ यमुनाजलमें कदापि नहीं रहना चाहिए। अपने भुत्य और परिवारके साथ समुद्रके जलमें चले जाओ। नाग! तुम्हारे मस्तकपर मेरे चरणचिह्न देखकर

English

"And this is his mighty-armed elder brother Baladeva, who goes in front at ease, delighting the minds and eyes of women.

अध्याय १९३

श्लोक 37

अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः गोपालो यादवं वंशं मग्नम् अभ्युद्धरिष्यति

ayaṃ sa kathyate prājñaiḥ purāṇārthāvalokibhiḥ gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ magnam abhyuddhariṣyati

हिन्दी अर्थ

नागोंके शत्रु गरुड़ तुमपर प्रहार नहीं करेंगे।'

English

He is the one whom the wise who see the meaning of the Puranas say will lift out the Yadava line that has sunk, the cowherd.

अध्याय १९३

श्लोक 38

अयं स सर्वभूतस्य विष्णोर् अखिलजन्मनः अवतीर्णो महीम् अंशो नूनं भारहरो भुवः

ayaṃ sa sarvabhūtasya viṣṇor akhilajanmanaḥ avatīrṇo mahīm aṃśo nūnaṃ bhāraharo bhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर भगवान् श्रीहरिने नागराजको छोड़ दिया। वह भी श्रीकृष्णको प्रणाम करके समुद्रको

English

He is a portion of Vishnu, the source of all births, descended on earth, surely the remover of the earth's burden."

अध्याय १९३

श्लोक 39

इत्य् एवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् उरस् तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम्

ity evaṃ varṇite paurai rāme kṛṣṇe ca tatkṣaṇāt uras tatāpa devakyāḥ snehasnutapayodharam

हिन्दी अर्थ

धेनुक और प्रलम्बका वध तथा गिरियज्ञका अनुष्ठान २९५

English

While Rama and Krishna were thus described by the citizens, at that moment Devaki's breasts, wet with the milk of affection, were pained.

अध्याय १९३

श्लोक 40

महोत्सवम् इवालोक्य पुत्राव् एव विलोकयन् युवेव वसुदेवो ऽभूद् विहायाभ्यागतां जराम्

mahotsavam ivālokya putrāv eva vilokayan yuveva vasudevo 'bhūd vihāyābhyāgatāṃ jarām

हिन्दी अर्थ

चला गया। उसने सबके देखते-देखते सेवक, कुछ गोप विस्मित होकर श्रीकृष्णकी स्तुति करने संतान, बन्धु-बान्धव और पल्लियोंके साथ सदाके लगे। यमुना नदीका जल विषसे रहित हो गया-- लिये वह कुण्ड त्याग दिया । सर्पके चले जानेपर यह देख समस्त गोपोंको बडी प्रसन्नता हुई । गोपियाँ गोपोंने दौड़कर श्रीकृष्णको छातीसे लगा लिया, श्रीकृष्णकी मनोहर लीलाओंका गान करने लगीं

English

Looking at her two sons as at a great festival, Vasudeva became young, old age having left him.

अध्याय १९३

श्लोक 41

विस्तारिताक्षियुगला राजान्तःपुरयोषितः नागरस्त्रीसमूहश् च द्रष्टुं न विरराम तौ

vistāritākṣiyugalā rājāntaḥpurayoṣitaḥ nāgarastrīsamūhaś ca draṣṭuṃ na virarāma tau

हिन्दी अर्थ

मानो वे मरकर पुन: लौट आये हों। उनके नेत्रोंसे और ग्वाल-बाल उनके गुणोंकी प्रशंसा करने आँसू निकलकर श्रीकृष्णके मस्तकपर गिरने लगे। लगे। उन सबके साथ श्रीकृष्ण व्रजमें आये ।

English

The women of the king's inner apartments, with eyes wide, and the crowd of city women did not tire of gazing at them.

अध्याय १९३

श्लोक 42

सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखम् अप्य् अम्बुजेक्षणम् गजयुद्धकृतायासस्वेदाम्बुकणिकाञ्चितम्

sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mukham apy ambujekṣaṇam gajayuddhakṛtāyāsasvedāmbukaṇikāñcitam

हिन्दी अर्थ

धेनुक और प्रलम्बका वध तथा गिरियञ्चका अनुष्ठान

English

"Friends, see Krishna's lotus-eyed face too, adorned with drops of sweat-water from the effort of the elephant fight,

अध्याय १९३

श्लोक 43

विकासीव सरोम्भोजम् अवश्यायजलोक्षितम् परिभूताक्षरं जन्म सफलं क्रियतां दृशः

vikāsīva sarombhojam avaśyāyajalokṣitam paribhūtākṣaraṃ janma saphalaṃ kriyatāṃ dṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--एक दिन बलराम और उसके मारे जानेपर और भी बहुत-से गर्दभाकार श्रीकृष्ण साथ-साथ गौएँ चराते हुए वनमें विचरने हैत्य आये, किंतु श्रीकृष्ण और बलभद्रने उन लगे। घूमते-घूमते वे परम रमणीय ताड़के वनमें सबको खेल-खेलमें ही उठाकर वृक्षोंपर फेंक जा पहुँचे। वहाँ धेनुक नामक दानव गदहेके दिया । एक ही क्षणमें पके हुए ताड़के फलों और

English

like a blooming lotus sprinkled with dew; make your eyes' birth fruitful, putting aside the imperishable.

अध्याय १९३

श्लोक 44

श्रीवत्साङ्कं जगद्धाम बालस्यैतद् विलोक्यताम् विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि

śrīvatsāṅkaṃ jagaddhāma bālasyaitad vilokyatām vipakṣakṣapaṇaṃ vakṣo bhujayugmaṃ ca bhāmini

हिन्दी अर्थ

रूपमें सदा निवास करता था। मनुष्यों और गर्दभाकार हैत्योंके शरीरसे सारी पृथ्वी पट गयी। गौओंका मांस ही उसका भोजन था। फलको इससे उस स्थानको बड़ी शोभा होने लगी तबसे

English

See this chest of the boy, marked with Shrivatsa, the abode of the world, and the pair of arms, destroyers of the enemy, fair one.

अध्याय १९३

श्लोक 45

वल्गता मुष्टिकेनैव चाणूरेण तथा परैः क्रियते बलभद्रस्य हास्यम् ईषद् विलोक्यताम्

valgatā muṣṭikenaiva cāṇūreṇa tathā paraiḥ kriyate balabhadrasya hāsyam īṣad vilokyatām

हिन्दी अर्थ

समृद्धिसे पूर्ण मनोहर तालवनको देखकर ग्वाल- बाल वहाँके फल लेनेको ललचा उठे और बोले--' भैया राम! ओ कृष्ण! धेनुकासुर सदा इस भूभागको रक्षा करता है। इसीलिये ये ताडोंके

English

Balabhadra, as Mushtika and Chanura and others leap, is a sight for slight laughter.

अध्याय १९३

श्लोक 46

सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थम् अयं हरिः समुपैति न सन्त्य् अत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः

sakhyaḥ paśyata cāṇūraṃ niyuddhārtham ayaṃ hariḥ samupaiti na santy atra kiṃ vṛddhā yuktakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सुगन्धित फल लोगोंने छोड़ रखे हैं । हम इन्हें प्राप्त करना चाहते हैं। यदि आपलोगोंको जँचे तो इन फलोंको गिराइये।' ग्वाल-बालोंको यह बात सुनकर बलराम और श्रीकृष्णने बहुत-से तालफल

English

Friends, see: this Hari comes for a duel with Chanura; are there not elders here who do what is fitting?

अध्याय १९३

श्लोक 47

क्व यौवनोन्मुखीभूतः सुकुमारतनुर् हरिः क्व वज्रकठिनाभोगशरीरो ऽयं महासुरः

kva yauvanonmukhībhūtaḥ sukumāratanur hariḥ kva vajrakaṭhinābhogaśarīro 'yaṃ mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर गिराये। गिरते हुए फलोंका शब्द सुनकर वह गर्दभाकार दुष्ट हैत्य क्रोधमें भरा हुआ आया। आते ही उसने अपने दोनों पिछले पैरोसे बलरामजीकी छातीमें प्रहार किया। बलरामजीने उसके दोनों पैर

English

Where is Hari, delicate-bodied, turning toward youth, and where this great Asura, with a body firm as adamant?

अध्याय १९३

श्लोक 48

इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ दैतेयमल्लाश् चाणूरप्रमुखास् त्व् अतिदारुणाः

imau sulalitau raṅge vartete navayauvanau daiteyamallāś cāṇūrapramukhās tv atidāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

पकड़ लिये और उसे आकाशमें घुमाना आरम्भ

English

These two newly youthful, very charming ones are in the arena, and the Daitya wrestlers led by Chanura are very terrible.

अध्याय १९३

श्लोक 49

नियुद्धप्राश्निकानां तु महान् एष व्यतिक्रमः यद् बालबलिनोर् युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते

niyuddhaprāśnikānāṃ tu mahān eṣa vyatikramaḥ yad bālabalinor yuddhaṃ madhyasthaiḥ samupekṣyate

हिन्दी अर्थ

उस तालवनमें गौएँ बाधारहित होकर नयी-नयी

English

This is a great breach by the judges of the duel, that a fight between a boy and strongmen is ignored by the arbiters."

अध्याय १९३

श्लोक 50

इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश् चालयन् भुवम् ववर्ष हर्षोत्कर्षं च जनस्य भगवान् हरिः

itthaṃ purastrīlokasya vadataś cālayan bhuvam vavarṣa harṣotkarṣaṃ ca janasya bhagavān hariḥ

हिन्दी अर्थ

अनुचरोंसहित धेनुकासुरके मारे जानेपर वह मनोहर तालवन समस्त गोप-गोपियोंके लिये सुखदायक हो गया। इससे वसुदेवके दोनों पुत्र बलराम और श्रीकृष्ण प्रसन्न हुए। वे दोनों

English

While the city women spoke thus, the Lord Hari, shaking the earth, rained a flood of joy on the people.

अध्याय १९३

श्लोक 51

बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा पदे पदे तदा भूमिर् न शीर्णा यत् तद् अद्भुतम्

balabhadro 'pi cāsphoṭya vavalga lalitaṃ yadā pade pade tadā bhūmir na śīrṇā yat tad adbhutam

हिन्दी अर्थ

महात्मा छोटे-छोटे सींगोंवाले बछड़ोंकी भांति शोभा पा रहे थे। कंधेपर गाय बाँधनेकी रस्सी लिये, वनमालासे विभूषित हो वे दूर-दूरतक गौएँ चराते और उनके नाम ले-लेकर पुकारते थे।

English

When Balabhadra, slapping his arm, leaped gracefully, the earth was not cracked at each step; that was wonderful.

अध्याय १९३

श्लोक 52

चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधे ऽमितविक्रमः नियुद्धकुशलो दैत्यो बलदेवेन मुष्टिकः

cāṇūreṇa tataḥ kṛṣṇo yuyudhe 'mitavikramaḥ niyuddhakuśalo daityo baladevena muṣṭikaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका वस्त्र सुनहरे रंगका था और बलरामजीका नीले रंगका। उन्हें धारण किये वे दोनों भाई दो इन्द्रधनुषों एवं श्वेत-श्याम मेघोंकी भाँति शोभा

English

Then Krishna of immeasurable valour fought with Chanura, and Baladeva with the Daitya Mushtika, skilled in wrestling.

अध्याय १९३

श्लोक 53

संनिपातावधूतैश् च चाणूरेण समं हरिः क्षेपणैर् मुष्टिभिश् चैव कीलावज्रनिपातनैः

saṃnipātāvadhūtaiś ca cāṇūreṇa samaṃ hariḥ kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva kīlāvajranipātanaiḥ

हिन्दी अर्थ

किया। घुमानेसे आकाशमें ही उसके प्राणपखेरू पाते थे। लोकमें बालकोंके जो-जो खेल प्रचलित उड़ गये। फिर वेगसे बलरामजीने उसे एक महान् हैं, उन सबके द्वारा परस्पर क्रीडा करते हुए वनमें ताल-वुक्षपर दे मारा। जैसे आँधी बादलोंको उड़ा विचरते थे। समस्त लोकनाथोंके नाथ होकर भी देती है, उसी प्रकार उस हैत्यने गिरते-गिरते वे इस पृथ्वीपर अवतीर्ण हुए और मानवधर्ममें

English

With blows of collision, throws, fists, and strikes like thunderbolts of wedges, Hari fought with Chanura,

अध्याय १९३

श्लोक 54

पादोद्भूतैः प्रमृष्टाभिस् तयोर् युद्धम् अभून् महत् अशस्त्रम् अतिघोरं तत् तयोर् युद्धं सुदारुणम्

pādodbhūtaiḥ pramṛṣṭābhis tayor yuddham abhūn mahat aśastram atighoraṃ tat tayor yuddhaṃ sudāruṇam

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरके आघातसे बहुतेरे फल गिरा दिये। तत्पर रहकर मनुष्ययोनिको गौरवान्वित करते थे।

English

and with those arising from feet and rubbings; a great battle took place between the two, weaponless and very terrible and fierce,

अध्याय १९३

श्लोक 55

स्वबलप्राणनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ यावद् यावच् च चाणूरो युयुधे हरिणा सह

svabalaprāṇaniṣpādyaṃ samājotsavasaṃnidhau yāvad yāvac ca cāṇūro yuyudhe hariṇā saha

हिन्दी अर्थ

मानव-जातिके गुणोंसे युक्त भाँति-भाँतिके खेल खेलते हुए वनमें घूमते थे। कभी झूला झूलकर और कभी आपसमें कुश्ती लड़कर महाबली श्रीराम और श्रीकृष्ण व्यायाम करते थे। उन

English

to be accomplished by their own strength and life, in the presence of the festival of the assembly. As Chanura fought with Hari,

अध्याय १९३

श्लोक 56

प्राणहानिम् अवापाग्र्यां तावत् तावन् न बान्धवम् कृष्णो ऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः

prāṇahānim avāpāgryāṃ tāvat tāvan na bāndhavam kṛṣṇo 'pi yuyudhe tena līlayaiva jaganmayaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंको खेलते देख प्रलम्ब नामक दानव उन्हें पकड़ ले जानेकी इच्छासे वहाँ आया। उसने ग्वाल-बालोंके वेषमें अपने वास्तविक रूपको छिपा रखा था। मनुष्य न होते हुए भी मनुष्यका

English

so much the more he suffered loss of life at the front, and not of kin; Krishna too fought with him in sport, he who consists of the world.

अध्याय १९३

श्लोक 57

खेदाच् चालयता कोपान् निजशेषकरे करम् बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः

khedāc cālayatā kopān nijaśeṣakare karam balakṣayaṃ vivṛddhiṃ ca dṛṣṭvā cāṇūrakṛṣṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

रूप धारण करके दानवोंमें श्रेष्ठ प्रलम्ब ग्वाल- बालोंको उस मण्डलीमें बेखटके जा मिला। वह राम और कृष्ण दोनोंको उठा ले जानेका अवसर ढूंढने लगा। उसने कृष्णको तो सर्वथा अजेय

English

Seeing the loss of strength and the increase in Chanura and Krishna, Kamsa, in anger and distress, moving his hand on his own remaining hand,

अध्याय १९३

श्लोक 58

वारयाम् आस तूर्याणि कंसः कोपपरायणः मृदङ्गादिषु वाद्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात्

vārayām āsa tūryāṇi kaṃsaḥ kopaparāyaṇaḥ mṛdaṅgādiṣu vādyeṣu pratiṣiddheṣu tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

समझा । अतः रोहिणीनन्दन बलरामको ही मारनेका

English

intent on rage, had the instruments stopped. When the mridangas and other instruments were forbidden at that moment,

अध्याय १९३

श्लोक 59

खसंगतान्य् अवाद्यन्त दैवतूर्याण्य् अनेकशः जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम्

khasaṃgatāny avādyanta daivatūryāṇy anekaśaḥ jaya govinda cāṇūraṃ jahi keśava dānavam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन ग्वाल-बालोंमें हरिणाक्रोडन नामक खेल आरम्भ हुआ । यह बालकोंका वह खेल है, जिसमें दो-दो बालक एक साथ हिरणको तरह उछलते हुए किसी निश्चित लक्ष्यतक

English

divine instruments in the sky sounded many times: "Victory, Govinda! Kill the Danava Chanura, Keshava!"

अध्याय १९३

श्लोक 60

इत्य् अन्तर्धिगता देवास् तुष्टुवुस् ते प्रहर्षिताः चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः

ity antardhigatā devās tuṣṭuvus te praharṣitāḥ cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

जाते हैं । आगे पहुँचनेवाला विजयी होता है । हारा हुआ बालक विजयीको अपनी पीठपर बिठाकर नियत स्थानतक ले आता है। इस खेलमें सब लोग सम्मिलित हुए। दो-दो बालक एक साथ

English

Thus the gods, hidden, delighted, praised. Having played a long time with Chanura, Madhusudana,

अध्याय १९३

श्लोक 61

उत्पाट्य भ्रामयाम् आस तद्वधाय कृतोद्यमः भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लम् अमित्रजित्

utpāṭya bhrāmayām āsa tadvadhāya kṛtodyamaḥ bhrāmayitvā śataguṇaṃ daityamallam amitrajit

हिन्दी अर्थ

उछलते हुए चले। श्रीदामाके साथ श्रीकृष्ण, प्रलम्बके साथ बलराम तथा अन्य ग्वाल- बालोंके साथ दूसरे-दूसरे बालक कूद रहे थे। श्रीकृष्णने श्रीदामाको और बलरामने प्रलम्बको

English

lifting him up, whirled him for his killing, with effort; having whirled the Daitya wrestler a hundred times, the conqueror of foes

अध्याय १९३

श्लोक 62

भूमाव् आस्फोटयाम् आस गगने गतजीवितम् भूमाव् आस्फोटितस् तेन चाणूरः शतधा भवन्

bhūmāv āsphoṭayām āsa gagane gatajīvitam bhūmāv āsphoṭitas tena cāṇūraḥ śatadhā bhavan

हिन्दी अर्थ

जीत लिया। इसी प्रकार श्रीकृष्णपक्षके अन्य बालकोंने भी अपने साथियोंको हरा दिया। अब वे हारे हुए बालक एक-दूसरेको अपनी पीठपर लादे हुए भाण्डीर-वटतक आये और पुनः वहाँसे

English

dashed him on the ground, his life gone in the sky; dashed on the ground by him, Chanura broke into a hundred pieces

अध्याय १९३

श्लोक 63

रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम् बलदेवस् तु तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः

raktasrāvamahāpaṅkāṃ cakāra sa tadā bhuvam baladevas tu tatkālaṃ muṣṭikena mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

लौट चले। किन्तु दानव प्रलम्ब बलरामको अपने कंधेपर चढ़ाकर शीघ्र ही उड़ चला। वह चलता ही गया। कहीं रुका नहीं। जब वह बलरामजीका

English

and made the earth a great mire of flowing blood. Baladeva, mighty, then fought with Mushtika, as Hari with Chanura,

अध्याय १९३

श्लोक 64

युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः सो ऽप्य् एनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्य् आहत्य जानुना

yuyudhe daityamallena cāṇūreṇa yathā hariḥ so 'py enaṃ muṣṭinā mūrdhni vakṣasy āhatya jānunā

हिन्दी अर्थ

भार नहीं सह सका, तब बड़े क्रोधमें आकर वर्षाकालके मेघकी भाँति उसने अपने शरीरको बढ़ा लिया। बलरामजीने देखा, उस हैत्यका रंग जले हुए पर्वतके समान है। उसके गलेमें बहुत

English

and he striking him on the head with his fist and on the chest with his knee,

अध्याय १९३

श्लोक 65

पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम् कृष्णस् तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम्

pātayitvā dharāpṛṣṭhe niṣpipeṣa gatāyuṣam kṛṣṇas tośalakaṃ bhūyo mallarājaṃ mahābalam

हिन्दी अर्थ

मुकुट था। आँखें गाड़ीके पहिये-जैसी घूम रही थीं। उसके पैर रखनेसे धरती डगमगाने लगती थी। उसका रूप बड़ा ही भयंकर था। ऐसे राक्षसके द्वारा अपनेको हरे जाते देख बलरामने

English

felled him to the ground and crushed him, his life gone. Krishna again felled the mighty wrestler-king Toshalaka

अध्याय १९३

श्लोक 66

वाममुष्टिप्रहारेण पातयाम् आस भूतले चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके च निपातिते

vāmamuṣṭiprahāreṇa pātayām āsa bhūtale cāṇūre nihate malle muṣṭike ca nipātite

हिन्दी अर्थ

श्रीकुष्णसे कहा-- कुष्ण! कृष्ण! इधर तो देखो, ग्वाल-बालोंके वेषमें छिपा हुआ कोई हैत्य मुझे हरकर लिये जाता है। इसको विकराल मूर्ति पर्वतके समान दिखायी देती है। मधुसूदन!

English

to the earth with a blow of his left fist. When Chanura the wrestler was killed and Mushtika felled,

अध्याय १९३

श्लोक 67

नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः ववल्गतुस् तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणाव् उभौ

nīte kṣayaṃ tośalake sarve mallāḥ pradudruvuḥ vavalgatus tadā raṅge kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau

हिन्दी अर्थ

बताओ, इस समय मुझे क्या करना चाहिए। यह दुरात्मा बड़ी उतावलीके साथ भागा जाता है।'

English

and Toshalaka brought to destruction, all the wrestlers fled. Then both Krishna and Sankarshana leaped in the arena,

अध्याय १९३

श्लोक 68

समानवयसो गोपान् बलाद् आकृष्य हर्षितौ कंसो ऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर् व्यायतान् नरान्

samānavayaso gopān balād ākṛṣya harṣitau kaṃso 'pi koparaktākṣaḥ prāhoccair vyāyatān narān

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर भगवान् श्रीकृष्णके ओठ मन्द मुसकानसे खिल उठे। वे रोहिणीनन्दन बलरामके बल और पराक्रमको जानते थे। अतः उनसे बोले--' सर्वात्मन्! यह क्या बात है, आप तो

English

delighted, forcibly dragging the cowherds of their own age. Kamsa too, his eyes red with anger, said loudly to the tall men:

अध्याय १९३

श्लोक 69

गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्रम्येतां बलाद् इतः नन्दो ऽपि गृह्यतां पापो निगडैर् आशु बध्यताम्

gopāv etau samājaughān niṣkramyetāṃ balād itaḥ nando 'pi gṛhyatāṃ pāpo nigaḍair āśu badhyatām

हिन्दी अर्थ

स्पष्टरूपमें मनुष्यको-सी चेष्टा करने लगे। आप सम्पूर्ण गुह्य पदार्थोमें गुह्यसे भी गुह्य हैं। जरा अपने उस स्वरूपका तो स्मरण कोजिये, जो सम्पूर्ण जगत्का कारण, कारणोंका भी पूर्ववर्ती,

English

"Let these two cowherds be driven out by force from the assembly; let Nanda be seized, the sinner, and quickly bound with chains.

अध्याय १९३

श्लोक 70

अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवो ऽपि वध्यताम् वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुनः

avṛddhārheṇa daṇḍena vasudevo 'pi vadhyatām valganti gopāḥ kṛṣṇena ye ceme sahitāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अद्वितीय आत्मा और प्रलयकालमें भी स्थित रहनेवाला है। विश्वात्मन्! आप और मैं दोनों ही इस संसारके एकमात्र कारण हैं और पृथ्वीका भार उतारनेके लिये यहाँ दो रूपोंमें प्रकट हैं।

English

Let Vasudeva too be killed with a staff unfit even for an old man; and let the cowherds who leap with Krishna together be struck,

अध्याय १९३

श्लोक 71

गावो ह्रियन्ताम् एषां च यच् चास्ति वसु किंचन एवम् आज्ञापयन्तं तं प्रहस्य मधुसूदनः

gāvo hriyantām eṣāṃ ca yac cāsti vasu kiṃcana evam ājñāpayantaṃ taṃ prahasya madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रमेयात्मन्! आप अपने स्वरूपको स्मरण कीजिये और इस दानवको मार डालिये। तत्पश्चात् मानुष- भावका आश्रय लेकर बन्धुजनोंका हित कोजिये।'

English

and let their cows be taken, and whatever wealth they have." As he thus commanded, Madhusudana, laughing,

अध्याय १९३

श्लोक 72

उत्पत्यारुह्य तन्मञ्चं कंसं जग्राह वेगितः केशेष्व् आकृष्य विगलत्किरीटम् अवनीतले

utpatyāruhya tanmañcaṃ kaṃsaṃ jagrāha vegitaḥ keśeṣv ākṛṣya vigalatkirīṭam avanītale

हिन्दी अर्थ

महात्मा श्रीकृष्णके द्वारा इस प्रकार अपने स्वरूपका स्मरण कराये जानेपर महाबली बलरामने हॅसकर प्रलम्बासुरको दबाया और क्रोधसे लाल

English

leapt up, climbed his platform and swiftly seized Kamsa by the hair, dragged him down, his crown slipping, to the ground.

अध्याय १९३

श्लोक 73

स कंसं पातयाम् आस तस्योपरि पपात च निःशेषजगदाधारगुरुणा पततोपरि

sa kaṃsaṃ pātayām āsa tasyopari papāta ca niḥśeṣajagadādhāraguruṇā patatopari

हिन्दी अर्थ

धेनुक और प्रलम्बका वध तथा गिरियज्ञका अनुष्ठान

English

He felled Kamsa and fell on him, heavy as the support of the entire world, falling upon him.

अध्याय १९३

श्लोक 74

कृष्णेन त्याजितः प्राणान्न् उग्रसेनात्मजो नृपः मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः

kṛṣṇena tyājitaḥ prāṇānn ugrasenātmajo nṛpaḥ mṛtasya keśeṣu tadā gṛhītvā madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

आँखें करके उसके मस्तकपर एक मुक्का मारा पूछा--“ यह इन्द्रोत्सव क्या वस्तु है, जिससे

English

The king, son of Ugrasena, was made by Krishna to give up his life. Then Madhusudana, seizing the dead one by the hair,

अध्याय १९३

श्लोक 75

चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः गौरवेणातिमहता परिपातेन कृष्यता

cakarṣa dehaṃ kaṃsasya raṅgamadhye mahābalaḥ gauraveṇātimahatā paripātena kṛṣyatā

हिन्दी अर्थ

उनके इस प्रहारसे प्रलम्बके दोनों नेत्र बाहर निकल आये, मस्तिष्क फट गया और वह हैत्य

English

the mighty one dragged Kamsa's body into the middle of the arena; as it was dragged by its great weight, the fall

अध्याय १९३

श्लोक 76

कृता कंसस्य देहेन वेगितेन महात्मना कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा

kṛtā kaṃsasya dehena vegitena mahātmanā kaṃse gṛhīte kṛṣṇena tadbhrātābhyāgato ruṣā

हिन्दी अर्थ

गया। अद्भुत कर्म करनेवाले बलदेवजीके द्वारा प्रलम्बको मारा गया देख ग्वाल-बाल “बहुत अच्छा हुआ, बहुत अच्छा हुआ' कहते हुए

English

made by Kamsa's body, swiftly by the great-souled one, a furrow. When Kamsa was seized by Krishna, his brother came angrily;

अध्याय १९३

श्लोक 77

सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः ततो हाहाकृतं सर्वम् आसीत् तद् रङ्गमण्डलम्

sunāmā balabhadreṇa līlayaiva nipātitaḥ tato hāhākṛtaṃ sarvam āsīt tad raṅgamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

आपलोगोंको इतना हर्ष हुआ है ?' श्रीकृष्णको अत्यन्त आदरपूर्वक प्रश्‍न करते देख नन्द गोपने कहा-- बेटा! देवराज इन्द्र मेघ और जलके स्वामी हैं। उन्हींसे प्रेरित होकर मेघ जलमय

English

Sunama was felled in sport by Balabhadra. Then a great cry of alarm arose in all that circle of the arena.

अध्याय १९३

श्लोक 78

अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम् कृष्णो ऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरम्

avajñayā hataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇena mathureśvaram kṛṣṇo 'pi vasudevasya pādau jagrāha satvaram

हिन्दी अर्थ

रसकी वृष्टि करते हैं। उस वृष्टिसे ही अन्न पैदा होता है, जिसे हम तथा अन्य देहधारी खाकर जीवन-निर्वाह करते और देवता आदिको भी तृप्त करते हैं। ये दूध और बछड़ोंवाली गौएँ इन्द्रके

English

Seeing the lord of Mathura slain in contempt by Krishna, Krishna quickly took hold of the feet of Vasudeva

अध्याय १९३

श्लोक 79

देवक्याश् च महाबाहुर् बलदेवसहायवान् उत्थाप्य वसुदेवस् तु देवकी च जनार्दनम् स्मृतजन्मोक्तवचनौ ताव् एव प्रणतौ स्थितौ

devakyāś ca mahābāhur baladevasahāyavān utthāpya vasudevas tu devakī ca janārdanam smṛtajanmoktavacanau tāv eva praṇatau sthitau

हिन्दी अर्थ

बढ़ाये हुए अन्नसे ही संतुष्ट हो हष्ट-पुष्ट रहती हैं । जहाँ वर्षा करनेवाले मेघ होते हैं, वहाँ बिना खेतीको भूमि नहीं दिखायी देती, कोई ऋणग्रस्त नहीं रहता और वहाँ एक भी भूखसे पीडित

English

and of Devaki. The mighty-armed one, with Baladeva as helper, raised them; Vasudeva and Devaki stood bowed to Janardana, remembering the words about his birth:

अध्याय १९३

श्लोक 80

प्रसीद देवदेवेश देवानां प्रवर प्रभो तथावयोः प्रसादेन कृताभ्युद्धार केशव

prasīda devadeveśa devānāṃ pravara prabho tathāvayoḥ prasādena kṛtābhyuddhāra keśava

हिन्दी अर्थ

मनुष्य नहीं दृष्टिगोचर होता मेघ सूर्यकी किरणोंद्वारा इस पृथ्वीका जल ग्रहण करते और फिर सम्पूर्ण लोकोंकी भलाईके लिये उसे बरसा देते हैं। अतः वर्षाकालमें सब राजालोग, हम तथा अन्य देहधारी

English

"Be gracious, lord of gods, best of gods, lord; as you have lifted us up by your grace, Keshava,

अध्याय १९३

श्लोक 81

आराधितो यद् भगवान् अवतीर्णो गृहे मम दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम्

ārādhito yad bhagavān avatīrṇo gṛhe mama durvṛttanidhanārthāya tena naḥ pāvitaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

भी बड़ी प्रसन्नताके साथ उत्सव मनाते और देवराज इन्द्रकी पूजा करते हैं।'

English

the revered one, worshipped, has descended in my house for the killing of the wicked; by that our family is purified.

अध्याय १९३

श्लोक 82

त्वम् अन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्व् अवस्थितः वर्तते च समस्तात्मंस् त्वत्तो भूतभविष्यती

tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūteṣv avasthitaḥ vartate ca samastātmaṃs tvatto bhūtabhaviṣyatī

हिन्दी अर्थ

इन्द्रपूजाके विषयमें नन्दगोपका ऐसा कथन सुनकर भगवान् दामोदरने इन्द्रको कुपित करनेके

English

You are within all beings and abide in all beings; and you exist as the Self of all; from you come past and future.

अध्याय १९३

श्लोक 83

यज्ञे त्वम् इज्यसे ऽचिन्त्य सर्वदेवमयाच्युत त्वम् एव यज्ञो यज्वा च यज्ञानां परमेश्वर

yajñe tvam ijyase 'cintya sarvadevamayācyuta tvam eva yajño yajvā ca yajñānāṃ parameśvara

हिन्दी अर्थ

उनकी प्रशंसा करने लगे। इस प्रकार प्रलम्बासुरके उद्देश्यसे कहा-- पिताजी! हमलोग न तो खेती

English

You are worshipped in sacrifice, inconceivable, Achyuta, consisting of all gods; you alone are the sacrifice and the sacrificer, Supreme Lord of sacrifices.

अध्याय १९३

श्लोक 84

सापह्नवं मम मनो यद् एतत् त्वयि जायते देवक्याश् चात्मज प्रीत्या तद् अत्यन्तविडम्बना

sāpahnavaṃ mama mano yad etat tvayi jāyate devakyāś cātmaja prītyā tad atyantaviḍambanā

हिन्दी अर्थ

मारे जानेपर ग्वाल-बालोंके मुखसे अपनी प्रशंसा सुनते हुए बलरामजी श्रीकृष्णके साथ पुनः गौओंके समूहमें आये।

English

That this my mind in you is full of concealment, and Devaki's, in love for a son, is a great mockery.

अध्याय १९३

श्लोक 85

त्वं कर्ता सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो भवान् क्व च मे मानुषस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति

tvaṃ kartā sarvabhūtānām anādinidhano bhavān kva ca me mānuṣasyaiṣā jihvā putreti vakṣyati

हिन्दी अर्थ

करते हैं और न व्यापारसे ही जीविका चलाते हैं। हमारे देवता तो ये गौएँ ही हैं। क्योंकि हम सब लोग वनवासी हैँ। आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता

English

You are the maker of all beings, without beginning or end; and where will this tongue of mine, a mortal, say 'son'?

अध्याय १९३

श्लोक 86

जगद् एतज् जगन्नाथ संभूतम् अखिलं यतः कया युक्त्या विना मायां सो ऽस्मत्तः संभविष्यति

jagad etaj jagannātha saṃbhūtam akhilaṃ yataḥ kayā yuktyā vinā māyāṃ so 'smattaḥ saṃbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

इस तरह नाना प्रकारको लीलाएँ करते हुए और दण्डनीति-ये चार प्रकारकी विद्या हैं।

English

Lord of the world, how, without maya, could he from whom this whole world was born be born of us?

अध्याय १९३

श्लोक 87

यस्मिन् प्रतिष्ठितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज् जायते कथम्

yasmin pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam sa koṣṭhotsaṅgaśayano manuṣyāj jāyate katham

हिन्दी अर्थ

बलराम और श्रीकृष्ण वनमें विहार करते रहे। इतनेमें ही वर्षा बीत गयी और शरद्-ऋतुका आगमन हुआ। जलाशयोँमें कमल खिलने लगे, आकाश और नक्षत्र निर्मल हो गये। ऐसे समयमें

English

In whom all the moving and unmoving world is established — how can he who sleeps in the belly's lap be born from a man?

अध्याय १९३

श्लोक 88

स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् अंशावतारकरणैर् न ममासि पुत्रः आब्रह्मपादपमयं जगद् ईश सर्वं चित्ते विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन्

sa tvaṃ prasīda parameśvara pāhi viśvam aṃśāvatārakaraṇair na mamāsi putraḥ ābrahmapādapamayaṃ jagad īśa sarvaṃ citte vimohayasi kiṃ parameśvarātman

हिन्दी अर्थ

समस्त व्रजवासी इन्द्रो्सबका आयोजन करने लगे। उन्हें उत्सवके लिये अत्यन्त उत्सुक देख परम बुद्धिमान् श्रीकृष्णने बड़े-बूढ़े गोपोंसे कोतूहलवश

English

Be gracious, Supreme Lord, protect the universe. By making partial incarnations you are not my son. Lord, the whole world from Brahma to a tree — why do you bewilder it in the mind, Supreme Lord, Self?

अध्याय १९३

श्लोक 89

मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद् भयं कृतवता तु मयातितीव्रम् नीतो ऽसि गोकुलम् अरातिभयाकुलस्य वृद्धिं गतो ऽसि मम चैव गवाम् अधीश

māyāvimohitadṛśā tanayo mameti kaṃsād bhayaṃ kṛtavatā tu mayātitīvram nīto 'si gokulam arātibhayākulasya vṛddhiṃ gato 'si mama caiva gavām adhīśa

हिन्दी अर्थ

इनमेंसे वार्ताका सम्बन्ध हमलोगोंसे है। अतः उसका वर्णन सुनिये। कृषि, वाणिज्य और

English

With sight deluded by maya, thinking 'my son,' out of great fear of Kamsa I carried you to Gokula, I, agitated by fear of the enemy; you grew for me and for the cows, lord of cows.

अध्याय १९३

श्लोक 90

कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि त्वं विष्णुर् ईशजगताम् उपकारहेतोः प्राप्तो ऽसि नः परिगतः परमो विमोहः

karmāṇi rudramarudaśviśatakratūnāṃ sādhyāni yāni na bhavanti nirīkṣitāni tvaṃ viṣṇur īśajagatām upakārahetoḥ prāpto 'si naḥ parigataḥ paramo vimohaḥ

हिन्दी अर्थ

रहती है। कृषि किसानोंकी वृत्ति है और वाणिज्य क्रय-विक्रय करनेवाले वैश्योंकी। हमलोगोंको सबसे प्रधान वृत्ति है-गोपालन। इस प्रकार ये वार्ताके तीन भेद हैं। उपर्युक्त चार विद्याओंमेंसे

English

The deeds not to be seen, which are to be done by Rudra, the Maruts, the Ashvins and Shatakratu, you, Vishnu, lord of worlds, have come to us for the benefit of the worlds; supreme delusion has overtaken us."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 193
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.