Brahma Purana· Brahma Purāṇa
203
अध्याय 203 / 246

Adhyaya 203

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०३

श्लोक 1

गरुडो वारुणं छत्त्रं तथैव मणिपर्वतम् सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन् ययौ

garuḍo vāruṇaṃ chattraṃ tathaiva maṇiparvatam sabhāryaṃ ca hṛṣīkeśaṃ līlayaiva vahan yayau

हिन्दी अर्थ

चिन्तन छोड़कर मनको उन ब्रह्मभूत परमात्मामें लगा दीर्घकालतक ध्यान किया। तत्पश्चात् समाधिसे विरत हो अपनेको कृतार्थ मानते हुए यमुना- जलसे निकलकर वे पुनः रथके समीप आये।

English

That chaste lady sat on the bank of GautamI and pre¬ pared sacrificial offerings for Fire-god and the Moon as well as for Indra and Fire-god.

अध्याय २०३

श्लोक 2

ततः शङ्खम् उपाध्माय स्वर्गद्वारं गतो हरिः उपतस्थुस् ततो देवाः सार्घपात्रा जनार्दनम्

tataḥ śaṅkham upādhmāya svargadvāraṃ gato hariḥ upatasthus tato devāḥ sārghapātrā janārdanam

हिन्दी अर्थ

रजकको देखा। उससे अपने शरीरके अनुरूप सुन्दर वस्त्र माँगे। वह राजा कंसका रजक था राजाकी कृपा पाकर उसका अहंकार बहुत बढ़ गया था। उसने बलराम और श्रीकृष्णके प्रति

English

"Who are you destroying my Yajfia out of anger?** The sage Bharadvaja, the excellent brahmin, asked him immediately. On hearing the words of the sage the Raksasa replied to him.

अध्याय २०३

श्लोक 3

स देवैर् अर्चितः कृष्णो देवमातुर् निवेशनम् सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशे ऽदितिम्

sa devair arcitaḥ kṛṣṇo devamātur niveśanam sitābhraśikharākāraṃ praviśya dadṛśe 'ditim

हिन्दी अर्थ

आनेपर उन्होंने बलराम और श्रीकृष्णको पूर्ववत् ललकारकर अनेक आक्षेपयुक्त कटुवचन कहे।

English

O Bharadvaja, know me as (the demon) well known as Havyaghna. I am the eldest son of Sandhya and Pracina-Barhis.

अध्याय २०३

श्लोक 4

स तां प्रणम्य शक्रेण सहितः कुण्डलोत्तमे ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः

sa tāṃ praṇamya śakreṇa sahitaḥ kuṇḍalottame dadau narakanāśaṃ ca śaśaṃsāsyai janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

बैठे देखा। अक्रूरजीके नेत्रोंसे विस्मयका आभास मिलता था। यह देख श्रीकृष्णने उनसे कहा-- ' अक्रूरजी! आपने यमुनाके जलमें कौन-सी आश्चर्यकी बात देखी है, जो आपके नेत्र

English

This boon has been granted to me by Brahma: "Devour Yajflas as you please.** My younger brother Kali is strong and extremely terrible.

अध्याय २०३

श्लोक 5

ततः प्रीता जगन्माता धातारं जगतां हरिम् तुष्टावादितिर् अव्यग्रं कृत्वा तत्प्रवणं मनः

tataḥ prītā jaganmātā dhātāraṃ jagatāṃ harim tuṣṭāvāditir avyagraṃ kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्चर्यचकित दिखायी देते हैं ?'

English

Let my Yajfia be saved by you. Performing Yajfia is my

अध्याय २०३

श्लोक 6

नमस् ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानाम् अभयंकर सनातनात्मन् भूतात्मन् सर्वात्मन् भूतभावन

namas te puṇḍarīkākṣa bhaktānām abhayaṃkara sanātanātman bhūtātman sarvātman bhūtabhāvana

हिन्दी अर्थ

अक्रूर बोले अच्युत ! जलके भीतर मैंने जो आश्चर्य देखा है, उसे यहीं अपने सामने मूर्तिमान् बैठा देखता हूँ। यह परम आश्चर्यमय जगत् जिन महात्माका स्वरूप है, उन्हीं आश्चर्यस्वरूप

English

O Bharadvaja, understand this brief statement of mine. Formerly, I was cursed by Brahma in the presence of Devas and Danavas.

अध्याय २०३

श्लोक 7

प्रणेतर् मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां गुणात्मक सितदीर्घादिनिःशेषकल्पनापरिवर्जित

praṇetar manaso buddher indriyāṇāṃ guṇātmaka sitadīrghādiniḥśeṣakalpanāparivarjita

हिन्दी अर्थ

आपके साथ मेरा समागम हुआ है। मधुसूदन! अब इस विषयमें अधिक कहनेको क्या आवश्यकता । चलिये, मथुरा चलें। मैं कंससे डरता हूँ। जो दूसरोंके टुकड़ोंपर जीवन-निर्वाह करनेवाले हैं,

English

"Leader of mind, intellect and senses, whose nature is the qualities, free of all conceptions such as white and long,

अध्याय २०३

श्लोक 8

जन्मादिभिर् असंस्पृष्टस्वप्नादिवारिवर्जितः संध्या रात्रिर् अहर् भूमिर् गगनं वायुर् अम्बु च

janmādibhir asaṃspṛṣṭasvapnādivārivarjitaḥ saṃdhyā rātrir ahar bhūmir gaganaṃ vāyur ambu ca

हिन्दी अर्थ

उन मनुष्योके जन्मको धिक्कार है।

English

untouched by birth and the rest, free of dream and the like, twilight, night, day, earth, sky, wind and water,

अध्याय २०३

श्लोक 9

हुताशनो मनो बुद्धिर् भूतादिस् त्वं तथाच्युत सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर् भवान्

hutāśano mano buddhir bhūtādis tvaṃ tathācyuta sṛṣṭisthitivināśānāṃ kartā kartṛpatir bhavān

हिन्दी अर्थ

यों कहकर अङ्रूरने घोडोंको हाँक दिया और सायंकालके समय मथुरापुरीमें जा पहुँचे। मथुराको देखकर अक्रूरने बलराम और श्रीकृष्णसे कहा--' महापराक्रमी वीरो! अब आपलोग पैदल

English

fire, mind, intellect, the origin of beings — you are these, Achyuta; you are the doer of creation, preservation and destruction, the lord of doers.

अध्याय २०३

श्लोक 10

ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिर् आत्ममूर्तिभिर् ईश्वरः मायाभिर् एतद् व्याप्तं ते जगत् स्थावरजङ्गमम्

brahmaviṣṇuśivākhyābhir ātmamūrtibhir īśvaraḥ māyābhir etad vyāptaṃ te jagat sthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

जाइये। रथसे मैं अकेला ही जाऊँगा। मथुरामें पहुँचकर आप दोनों वसुदेवजीके घर न जायें,

English

By your self-forms named Brahma, Vishnu and Shiva, the Lord, by your illusions this world of moving and unmoving is pervaded.

अध्याय २०३

श्लोक 11

अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं सा ते माया जनार्दन अहं ममेति भावो ऽत्र यया समुपजायते

anātmany ātmavijñānaṃ sā te māyā janārdana ahaṃ mameti bhāvo 'tra yayā samupajāyate

हिन्दी अर्थ

उस दुरात्मा रजकका बर्ताव देख श्रीकृष्ण कुपित हो उठे। उन्होंने थप्पड़से मारकर उस रजकका मस्तक पृथ्वीपर गिरा दिया। उसे मारकर राम और कृष्णने उसके सारे वस्त्र छीन लिये और

English

The knowledge of the self in the non-self is that maya of yours, Janardana, by which the feeling 'I' and 'mine' arises here.

अध्याय २०३

श्लोक 12

संसारमध्ये मायायास् तवैतन् नाथ चेष्टितम् यैः स्वधर्मपरैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान्

saṃsāramadhye māyāyās tavaitan nātha ceṣṭitam yaiḥ svadharmaparair nātha narair ārādhito bhavān

हिन्दी अर्थ

अपनी रुचिके अनुसार पीले एवं नीले वस्त्र धारण करके वे बड़ी प्रसन्नताके साथ मालीके घर गये। उन्हें देखते ही मालीके नेत्र आनन्दसे खिल उठे। वह अत्यन्त विस्मित होकर मन-ही-मन

English

In the midst of worldly existence this is your doing, lord, of your maya: the men by whom you are worshipped intent on their own duty,

अध्याय २०३

श्लोक 13

ते तरन्त्य् अखिलाम् एतां मायाम् आत्मविमुक्तये ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस् तथा

te taranty akhilām etāṃ māyām ātmavimuktaye brahmādyāḥ sakalā devā manuṣyāḥ paśavas tathā

हिन्दी अर्थ

सोचने लगा-- ये दोनों किसके पुत्र हैं? कहाँसे आये हैं? एकके अङ्गपर पीताम्बर शोभा पाता है तो दूसरेके शरीरपर नीलाम्बर। दोनों ही अत्यन्त मनोहर दिखायी देते हैं।' उन्हें देखकर मालीने

English

they cross all this maya for self-liberation. Brahma and all the gods, humans and likewise animals,

अध्याय २०३

श्लोक 14

विष्णुमायामहावर्ते मोहान्धतमसावृताः आराध्य त्वाम् अभीप्सन्ते कामान् आत्मभवक्षये

viṣṇumāyāmahāvarte mohāndhatamasāvṛtāḥ ārādhya tvām abhīpsante kāmān ātmabhavakṣaye

हिन्दी अर्थ

समझा-दो देवता इस भूतलपर उतरे हैं। उन दोनों भाइयोंके मुखकमल प्रफुल्लित दिखायी देते थे। मालीने दोनों हाथ पृथ्वीपर फैलाकर सिरसे पृथ्वीका स्पर्श करते हुए साष्टाङ्ग प्रणाम किया

English

enveloped in the blind darkness of delusion in the great whirlpool of Vishnu's maya, worshipping you desire desires, for the exhaustion of their own becoming.

अध्याय २०३

श्लोक 15

पदे ते पुरुषा बद्धा मायया भगवंस् तव मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षक्षयाय च

pade te puruṣā baddhā māyayā bhagavaṃs tava mayā tvaṃ putrakāminyā vairipakṣakṣayāya ca

हिन्दी अर्थ

और कहा-- नाथ! आप दोनों बड़ी कृपा करके मेरे घर पधारे हैं! मैं धन्य हो गया। अब पुष्पोंसे आप दोनोंकी पूजा करूँगा।' यों कहकर उसने रुचिके अनुसार फूल भेंट किये। “ये सुन्दर हैं,

English

By your maya, revered one, men are bound at your feet; I, desiring a son and the destruction of the enemy side,

अध्याय २०३

श्लोक 16

आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत् कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमाद् अपि

ārādhito na mokṣāya māyāvilasitaṃ hi tat kaupīnācchādanaprāyā vāñchā kalpadrumād api

हिन्दी अर्थ

क्योंकि आपके ही कारण वह बेचारा बूढा ये मनोहर हैं,' यों कहते हुए उसने उनके मनमें

English

worshipped you not for liberation; that is the play of maya. A desire, almost like covering a loincloth, even from the wishing tree,

अध्याय २०३

श्लोक 17

जायते यद् अपुण्यानां सो ऽपराधः स्वदोषजः तत् प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय

jāyate yad apuṇyānāṃ so 'parādhaḥ svadoṣajaḥ tat prasīdākhilajaganmāyāmohakarāvyaya

हिन्दी अर्थ

» कुब्जापर कृपा, कुवलयापीड, चाणूर, मुष्टिक, तोशल और कंसका वध ३१३

English

arises in the unmeritorious; that is an offence born of one's own fault. So be gracious, imperishable creator of the delusion of the maya of the whole world.

अध्याय २०३

श्लोक 18

अज्ञानं ज्ञानसद्भाव भूतभूतेश नाशय नमस् ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः

ajñānaṃ jñānasadbhāva bhūtabhūteśa nāśaya namas te cakrahastāya śārṅgahastāya te namaḥ

हिन्दी अर्थ

फूलोंके प्रति आकर्षण पैदा किया और जो-जो उन्हें पसंद आया, वह सब दिया। प्रायः सभी

English

Destroy ignorance, you who are the existence of knowledge, lord of the beings of beings. Salutation to you with discus in hand, salutation to you with the Sharnga bow in hand,

अध्याय २०३

श्लोक 19

गदाहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः एतत् पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपशोभितम् न जानामि परं यत् ते प्रसीद परमेश्वर

gadāhastāya te viṣṇo śaṅkhahastāya te namaḥ etat paśyāmi te rūpaṃ sthūlacihnopaśobhitam na jānāmi paraṃ yat te prasīda parameśvara

हिन्दी अर्थ

भी प्रसन्न होकर मालीको वर दिया-- ' भद्र! मेरे

English

Vishnu with mace in hand, salutation to you with conch in hand. I see this your form adorned with gross marks; I do not know your highest; be gracious, Supreme Lord."

अध्याय २०३

श्लोक 20

अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम्

adityaivaṃ stuto viṣṇuḥ prahasyāha surāraṇim

हिन्दी अर्थ

करेगी। सौम्य! तेरे बल और धनकी कभी हानि न होगी। जबतक यह पृथ्वी और सूर्य रहेंगे, तबतक तेरी पुत्र-पौत्र आदि वंश-परम्परा कायम रहेगी। तू बहुत-से भोग भोगकर अन्तमें मेरी

English

Aditi, thus praised, Vishnu smilingly said to the mother of gods:

अध्याय २०३

श्लोक 21

माता देवि त्वम् अस्माकं प्रसीद वरदा भव

mātā devi tvam asmākaṃ prasīda varadā bhava

हिन्दी अर्थ

कृपासे मुझे स्मरण करते हुए दिव्य लोक प्राप्त करेगा। भद्र! तेरा मन हर समय धर्ममें लगा

English

"Goddess, you are our mother; be gracious, be the giver of boons."

अध्याय २०३

श्लोक 22

एवम् अस्तु यथेच्छा ते त्वम् अशेषसुरासुरैः अजेयः पुरुषव्याघ्र मर्त्यलोके भविष्यसि

evam astu yathecchā te tvam aśeṣasurāsuraiḥ ajeyaḥ puruṣavyāghra martyaloke bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

यों कहकर बलरामसहित श्रीकृष्ण मालीद्वारा पूजित हो उसके घरसे चले आये।

English

"So be it, as you wish; you, tiger among men, will be unconquerable by all gods and Asuras in the mortal world."

अध्याय २०३

श्लोक 23

ततो ऽनन्तरम् एवास्य शक्राणीसहितां दितिम् सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः

tato 'nantaram evāsya śakrāṇīsahitāṃ ditim satyabhāmā praṇamyāha prasīdeti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

कंसका वध तथा वसुदेवद्वारा भगवान्का स्तवन

English

Immediately after this, Satyabhama bowed to Diti, accompanied by Shachi, and said again and again, "Be gracious."

अध्याय २०३

श्लोक 24

मत्प्रसादान् न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यम् एव च भविष्यत्य् अनवद्याङ्गि सर्वकामा भविष्यसि

matprasādān na te subhru jarā vairūpyam eva ca bhaviṣyaty anavadyāṅgi sarvakāmā bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

राजमार्गपर एक कुब्जा स्त्री देखी, जो अङ्गरागसे उनके कपोल आदि आङ्गींमें पत्रभङ्गीरचनापूर्वक भरा हुआ पात्र लिये आ रही थी। उसे देखकर अङ्गराग लगाया । इससे वे दोनों पुरुषरत्न इन्द्रधनुषके श्रीकृष्णने पूछा--' कमललोचने! तू यह अङ्गराग साथ शोभा पानेवाले श्वेत-श्याम मेघोंके समान किसके पास लिये जाती है? सच-सच बता।' सुशोभित हुए । तत्पश्चात् उल्लापन-विधि (कुब्जत्व

English

"By my grace, fair-browed, you will have neither old age nor ugliness; blameless-limbed, you will have all desires."

अध्याय २०३

श्लोक 25

अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् यथावत् पूजयाम् आस बहुमानपुरःसरम्

adityā tu kṛtānujño devarājo janārdanam yathāvat pūjayām āsa bahumānapuraḥsaram

हिन्दी अर्थ

उनकी बात सुनकर वह श्रीहरिके प्रति अनुरक्त दूर करनेकी क्रिया)-के जाननेवाले श्रीकृष्णने हो गयी और बोली-- प्रिय! क्या आप नहीं उसकी ठोढीमें अपने हाथकी दो उँगलियाँ लगा जानते, कंसने मुझे अङ्गराग लगानेका कार्य सौंप दीं और उसे उचकाकर ऊपरकी ओर खींचा। रखा है? मैं अनेकवक्राके नामसे विख्यात हूँ। साथ ही उसके पैर अपने दोनों पैरोंसे दबा लिये।

English

The king of gods, permitted by Aditi, duly worshipped Janardana with great honour.

अध्याय २०३

श्लोक 26

ततो ददर्श कृष्णो ऽपि सत्यभामासहायवान् देवोद्यानानि सर्वाणि नन्दनादीनि सत्तमाः

tato dadarśa kṛṣṇo 'pi satyabhāmāsahāyavān devodyānāni sarvāṇi nandanādīni sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे सिवा दूसरे किसीका घिसा हुआ चन्दन इस प्रकार केशवने उसके शरीरको सीधा कर कंसको पसंद नहीं आता ।' दिया। फिर तो वह युवतियोंमें श्रेष्ठ परम सुन्दरी

English

Then Krishna, with Satyabhama as companion, saw all the gods' gardens such as Nandana, good ones.

अध्याय २०३

श्लोक 27

ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुञ्जधारिणम् शैत्याह्लादकरं दिव्यं ताम्रपल्लवशोभितम्

dadarśa ca sugandhāḍhyaṃ mañjarīpuñjadhāriṇam śaityāhlādakaraṃ divyaṃ tāmrapallavaśobhitam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण बोले--सुमुखि ! यह सुन्दर सुगन्धयुक्त बन गयी और प्रेमसे शिथिल वाणीमें बोली-- अनुलेपन तो राजाके ही योग्य है । हमारे शरीरके ।' प्यारे! आप मेरे घरमें पधारें।' ' अच्छा, तुम्हारे योग्य भी कोई अनुलेपन हो तो दो। घर आऊँगा' यों कहकर श्रीकृष्णने कुब्जाको

English

He saw the fragrant Parijata, bearing clusters of blossoms, giving cool delight, divine, adorned with copper-red shoots,

अध्याय २०३

श्लोक 28

मथ्यमाने ऽमृते जातं जातरूपसमप्रभम् पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तमाः

mathyamāne 'mṛte jātaṃ jātarūpasamaprabham pārijātaṃ jagannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ taṃ dṛṣṭvā prāha govindaṃ satyabhāmā dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर कुब्जाने आदरपूर्वक कहा--“लीजिये विदा किया और बलरामजीके मुँहकी ओर देखकर न।' फिर उन दोनोंको उनके शरीरके अनुरूप वे जोरसे हँसे। तदनन्तर पत्रभङ्गी-रचनापूर्वक अङ्गराग

English

born at the churning of nectar, radiant as gold, Lord of the world Keshava, killer of Keshi; seeing it, Satyabhama said to Govinda, best of Brahmins:

अध्याय २०३

श्लोक 29

कस्मान् न द्वारकाम् एष नीयते कृष्ण पादपः यदि ते तद् वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे

kasmān na dvārakām eṣa nīyate kṛṣṇa pādapaḥ yadi te tad vacaḥ satyaṃ satyātyarthaṃ priyeti me

हिन्दी अर्थ

लगाये और पीताम्बर तथा नीलाम्बर धारण किये कंसने रङ्गभूमिके बीचमें अपने पास ही विठाया। विचित्र पुष्पोके हारसे सुशोभित वे दोनों भाई वह स्वयं भी बहुत ऊँचे मञ्चपर विराजमान था। धनुषशालामें गये। वहाँ उन्होंने रक्षकोंसे धनुषके रनिवासकी स्त्रियोके लिये अलग मञ्च लगे थे

English

"Why is this tree not taken to Dvaraka, Krishna? If your word is true, that I am especially dear to you as Satyabhama,

अध्याय २०३

श्लोक 30

मद्गृहे निष्कुटार्थाय तद् अयं नीयतां तरुः न मे जाम्बवती तादृग् अभीष्टा न च रुक्मिणी

madgṛhe niṣkuṭārthāya tad ayaṃ nīyatāṃ taruḥ na me jāmbavatī tādṛg abhīṣṭā na ca rukmiṇī

हिन्दी अर्थ

चढ़ाया बलपूर्वक चढ़ाते ही वह धनुष टूट गया। उससे बड़े जोरका शब्द हुआ, जिससे सारी मथुरापुरी

English

let this tree be taken to my house for the garden; neither Jambavati nor Rukmini is as wished by me.

अध्याय २०३

श्लोक 31

सत्ये यथा त्वम् इत्य् उक्तं त्वया कृष्णासकृत् प्रियम् सत्यं तद् यदि गोविन्द नोपचारकृतं वचः

satye yathā tvam ity uktaṃ tvayā kṛṣṇāsakṛt priyam satyaṃ tad yadi govinda nopacārakṛtaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

वसुदेव मञ्जोंके किनारे खड़े थे। बेचारी देवको

English

'As you are, Satya,' you have said repeatedly to me, Krishna; if that is true, Govinda, and not a courtesy-speech,

अध्याय २०३

श्लोक 32

तद् अस्तु पारिजातो ऽयं मम गेहविभूषणम् बिभ्रती पारिजातस्य केशपाशेन मञ्जरीम् सपत्नीनाम् अहं मध्ये शोभेयम् इति कामये

tad astu pārijāto 'yaṃ mama gehavibhūṣaṇam bibhratī pārijātasya keśapāśena mañjarīm sapatnīnām ahaṃ madhye śobheyam iti kāmaye

हिन्दी अर्थ

गूँज उठी । धनुष टूटनेपर रक्षकोंने उनपर आक्रमण नगरको स््त्रियोंमें खड़ी थी। बह सोचती थी, किया। तब वे रक्षक-सेनाका संहार करके अन्तकालमें भी तो एक बार पुत्रका मुँह देख लूँ।

English

then let this Parijata be the adornment of my house; I wish to shine among my co-wives bearing a bunch of Parijata blossoms in my hair."

अध्याय २०३

श्लोक 33

इत्य् उक्तः स प्रहस्यैनं पारिजातं गरुत्मति आरोपयाम् आस हरिस् तम् ऊचुर् वनरक्षिणः

ity uktaḥ sa prahasyainaṃ pārijātaṃ garutmati āropayām āsa haris tam ūcur vanarakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धनुषशालासे बाहर निकले। कंसको अङ्कूरके लौटनेका हाल मालूम हो चुका था। फिर धनुष टूटनेका शब्द सुनकर उसने चाणूर और मुष्टिकसे कहा-- 'दोनों गोपपुत्र यहाँ आ गये हें । उन्हें मेरे सामने

English

Thus told, Hari, laughing, placed the Parijata on Garuda; the forest-guards said to him:

अध्याय २०३

श्लोक 34

भोः शची देवराजस्य महिषी तत्परिग्रहम् पारिजातं न गोविन्द हर्तुम् अर्हसि पादपम्

bhoḥ śacī devarājasya mahiṣī tatparigraham pārijātaṃ na govinda hartum arhasi pādapam

हिन्दी अर्थ

मल्लयुद्ध करके तुम दोनों अवश्य मार डालना, क्योंकि वे दोनों मेरे प्राण लेनेवाले हैं। यदि युद्धमें उन्हें मारकर तुमने मुझे संतुष्ट किया तो मैं तुम्हारी जो-जो इच्छा होगी, वह सब पूर्ण करूँगा।

English

"O Shachi is the queen of the king of gods, and the Parijata is her property; Govinda, you should not take the tree.

अध्याय २०३

श्लोक 35

शचीविभूषणार्थाय देवैर् अमृतमन्थने उत्पादितो ऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि

śacīvibhūṣaṇārthāya devair amṛtamanthane utpādito 'yaṃ na kṣemī gṛhītvainaṃ gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

वे दोनों मेरे शत्रु हैं, अतः न्यायसे अथवा अन्यायसे उनको अवश्य मार डालो। उनके मारे जानेपर इस राज्यपर मेरा और तुम्हारा समान अधिकार

English

It was brought forth by the gods at the churning of nectar for adorning Shachi; you will not depart in safety taking it.

अध्याय २०३

श्लोक 36

मौढ्यात् प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं च को व्रजेत् अवश्यम् अस्य देवेन्द्रो विकृतिं कृष्ण यास्यति

mauḍhyāt prārthayase kṣemī gṛhītvainaṃ ca ko vrajet avaśyam asya devendro vikṛtiṃ kṛṣṇa yāsyati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन दोनों मल्लोंको आदेश दे कंसने हाथीवानको बुलाया और उच्च स्वरसे कहा-- 'महावत! तू कुवलयापीड हाथीको मतवाला करके रङ्गभूमिके द्वारपर खड़ा रखना। जब दोनों गोपपुत्र

English

From folly you ask for it; who would go in safety taking it? Surely, Krishna, the lord of the gods will take offence.

अध्याय २०३

श्लोक 37

वज्रोद्यतकरं शक्रम् अनुयास्यन्ति चामराः तद् अलं सकलैर् देवैर् विग्रहेण तवाच्युत विपाककटु यत् कर्म न तच् छंसन्ति पण्डिताः

vajrodyatakaraṃ śakram anuyāsyanti cāmarāḥ tad alaṃ sakalair devair vigraheṇa tavācyuta vipākakaṭu yat karma na tac chaṃsanti paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

मह्लयुद्धके लिये आयें, तब उन्हें द्वारपर ही मरवा डालना।' महावतको यह आज्ञा दे कंसने देखा, रङ्गभूमिमें सब ओर यथायोग्य मञ्च लग गये हैं; तब वह सूर्योदय होनेकी प्रतीक्षा करने लगा।

English

With the thunderbolt in hand Shakra, followed by the immortals — enough of fighting with all the gods, Achyuta. The wise do not praise an act bitter in result."

अध्याय २०३

श्लोक 38

इत्य् उक्ते तैर् उवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी

ity ukte tair uvācaitān satyabhāmātikopinī

हिन्दी अर्थ

उसकी मृत्यु समीप आ गयी थी। सबेरा होनेपर

English

Thus told, Satyabhama, very angry, said to them:

अध्याय २०३

श्लोक 39

का शची पारिजातस्य को वा शक्रः सुराधिपः सामान्यः सर्वलोकानां यद्य् एषो ऽमृतमन्थने

kā śacī pārijātasya ko vā śakraḥ surādhipaḥ sāmānyaḥ sarvalokānāṃ yady eṣo 'mṛtamanthane

हिन्दी अर्थ

केवल राजाओंके लिये बिछे थे, वहाँ भिन्न-भिन्न स्थानोंके राजा अपने सेवकोंसहित आ बैठे। जो

English

"What is Shachi to the Parijata, or who is Shakra, lord of gods? If it arose at the churning of nectar as common to all worlds,

अध्याय २०३

श्लोक 40

समुत्पन्नः पुरा कस्माद् एको गृह्णाति वासवः यथा सुरा यथा चेन्दुर् यथा श्रीर् वनरक्षिणः

samutpannaḥ purā kasmād eko gṛhṇāti vāsavaḥ yathā surā yathā cendur yathā śrīr vanarakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इसी समय रङ्गभूमिमें तुरही आदि बाजे बज

English

why does Vasava alone take it, forest-guards? As gods, the moon and Shri are common, so the Parijata tree is common to all the world.

अध्याय २०३

श्लोक 41

सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस् तथा द्रुमः भर्तृबाहुमहागर्वाद् रुणद्ध्य् एनम् अथो शची

sāmānyaḥ sarvalokasya pārijātas tathā drumaḥ bhartṛbāhumahāgarvād ruṇaddhy enam atho śacī

हिन्दी अर्थ

लगा। लोगोंमें हाहाकार मच गया। बलराम और श्रीकृष्ण रङ्गभूमिके द्वापर आये और महावतसे प्रेरित कुवलयापीड नामक हाथीको मारकर भीतर घुस गये। उस समय उनके अङ्गोँमें हाथीका मद

English

Out of great pride in her husband's arm, Shachi obstructs it. So go quickly and tell Paulomi my word; Satyabhama says so, in words haughty with pride in her husband:

अध्याय २०३

श्लोक 42

तत् कथ्यतां द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम सत्यभामा वदत्य् एवं भर्तृगर्वोद्धताक्षरम्

tat kathyatāṃ drutaṃ gatvā paulomyā vacanaṃ mama satyabhāmā vadaty evaṃ bhartṛgarvoddhatākṣaram

हिन्दी अर्थ

और रक्त लगे हुए थे। उसके बड़े-बड़े दाँतोंको

English

'If you are your husband's beloved, if you are dear to him, then have my husband's taking of the tree prevented.

अध्याय २०३

श्लोक 43

यदि त्वं दयिता भर्तुर् यदि तस्य प्रिया ह्य् असि मद्भर्तुर् हरतो वृक्षं तत् कारय निवारणम्

yadi tvaṃ dayitā bhartur yadi tasya priyā hy asi madbhartur harato vṛkṣaṃ tat kāraya nivāraṇam

हिन्दी अर्थ

भाई गर्वपूर्ण लीलामयी चितवनसे निहारते हुए उस महान् रङ्गोत्सवमें इस प्रकार प्रविष्ट हुए, मानो मृगोंके झुंडमें दो सिंह आ गये हों। उनके आते ही रङ्गभूमिमें चारों ओर महान् कोलाहल

English

I know your husband Shakra, I know the lord of the thirty; yet I, a mortal woman, have taken this Parijata from you.'"

अध्याय २०३

श्लोक 44

जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् पारिजातं तथाप्य् एनं मानुषी हारयामि ते

jānāmi te patiṃ śakraṃ jānāmi tridaśeśvaram pārijātaṃ tathāpy enaṃ mānuṣī hārayāmi te

हिन्दी अर्थ

हुआ। सब लोग विस्मयके साथ कहने लगे-- ये ही कृष्ण हैं, ये ही बलभद्र हैं। ये कृष्ण वे ही हैं, जिन्होंने भयंकर राक्षसी पूतनाका वध किया, छकड़े उलट दिये और दोनों अर्जुन वृक्षोंको

English

Thus told, the guards went and said aloud what was said; Shachi urged her husband, the lord of the thirty.

अध्याय २०३

श्लोक 45

इत्य् उक्ता रक्षिणो गत्वा प्रोच्चैः प्रोचुर् यथोदितम् शची चोत्साहयाम् आस त्रिदशाधिपतिं पतिम्

ity uktā rakṣiṇo gatvā proccaiḥ procur yathoditam śacī cotsāhayām āsa tridaśādhipatiṃ patim

हिन्दी अर्थ

उखाड़ डाला। जिन्होंने बालक होते हुए भी कालिय नागके मस्तकपर नृत्य किया, सात रातोंतक गोवर्धन पर्वतको हाथपर रखा और अरिष्ट, धेनुक तथा केशी आदि दुराचारियोंको खेल-खेलमें ही

English

Then Indra, surrounded by the armies of all the gods, proceeded to fight Hari for the Parijata, Brahmins.

अध्याय २०३

श्लोक 46

ततः समस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् प्रवृक्तः पारिजातार्थम् इन्द्रो योधयितुं द्विजाः

tataḥ samastadevānāṃ sainyaiḥ parivṛto harim pravṛktaḥ pārijātārtham indro yodhayituṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

मार डाला, वे ही ये श्रीकृष्ण दिखायी देते हैं और ये जो दूसरे महाबाहु युवतियोंके मन और नयनोंको आनन्द देते हुए लीलापूर्वक आगे-आगे चल रहे हैं, वे श्रीकृष्णके बड़े भाई बलदेवजी हैं ।

English

Then the gods were ready with clubs, swords, maces, spears and weapons, when Shakra stood with thunderbolt in hand.

अध्याय २०३

श्लोक 47

ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलधरायुधाः बभूवुस् त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते

tataḥ parighanistriṃśagadāśūladharāyudhāḥ babhūvus tridaśāḥ sajjāḥ śakre vajrakare sthite

हिन्दी अर्थ

लोग मल्लोंकी जोड़का चुनाव करनेवाले थे, उन्हें पौराणिक रहस्यको जाननेवाले विद्वान् पुरुष

English

Then Govinda, seeing Shakra seated on the king of elephants, with the divine retinue, standing ready for battle,

अध्याय २०३

श्लोक 48

ततो निरीक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् शक्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम्

tato nirīkṣya govindo nāgarājopari sthitam śakraṃ devaparīvāraṃ yuddhāya samupasthitam

हिन्दी अर्थ

कुब्जापर कृपा, कुवलयापीड, चाणूर, मुष्टिक, तोशल और कंसका वध ३१५

English

blew his conch, filling the directions with the sound, and released a shower of arrows numbering a thousand ten thousand.

अध्याय २०३

श्लोक 49

चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् मुमोच च शरव्रातं सहस्रायुतसंमितम्

cakāra śaṅkhanirghoṣaṃ diśaḥ śabdena pūrayan mumoca ca śaravrātaṃ sahasrāyutasaṃmitam

हिन्दी अर्थ

इन्हीं गोपालके विषयमें यों कहते हैं कि ये नहीं हैं कहाँ तो अभी युवावस्थामें प्रवेश करनेवाले शोकसागरमें डूबे हुए यदुवंशका उद्धार करेंगे । श्रीहरिका सुकुमार शरीर और कहाँ वज्रके समान निश्चय ही ये सबको जन्म देनेवाले सर्वभूतस्वरूप कठोर एवं विशाल शरीरवाला यह महान् असुर ! भगवान् विष्णुके अंश हैं, जो पृथ्वीका भार उतारनेके ये दोनों भाई रङ्गभूमिमें अभी तरुण दिखायी देते

English

Then seeing the directions and sky covered with hundreds of arrows, all the gods released weapons and missiles in many ways.

अध्याय २०३

श्लोक 50

ततो दिशो नभश् चैव दृष्ट्वा शरशताचितम् मुमुचुस् त्रिदशाः सर्वे शस्त्राण्य् अस्त्राण्य् अनेकशः

tato diśo nabhaś caiva dṛṣṭvā śaraśatācitam mumucus tridaśāḥ sarve śastrāṇy astrāṇy anekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये अवतीर्ण हुए हैं।' हें । इनके सभी अङ्ग कोमल हैं और चाणूर आदि

English

Each missile and weapon released by the gods, thousands, the Lord Madhusudana, lord of worlds, cut in sport.

अध्याय २०३

श्लोक 51

एकैकम् अस्त्रं शस्त्रं च देवैर् मुक्तं सहस्रधा चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः

ekaikam astraṃ śastraṃ ca devair muktaṃ sahasradhā ciccheda līlayaiveśo jagatāṃ madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार जब नगरके लोग बलराम और हैत्य मल्ल बड़े ही भयंकर हैं। युद्धके लिये जोड़का श्रीकृष्णका वर्णन कर रहे थे, उस समय देवकीके चुनाव करनेवाले लोगोंका यह बहुत बडा अन्याय हृदयमें स्नेहके कारण उनके स्तनोंसे दूध बहने है कि वे मध्यस्थ होकर भी बालक और बलवानूके

English

The Garuda-eater (Hari), drawing the noose of the lord of waters, cut it in pieces as if it were the body of a young serpent.

अध्याय २०३

श्लोक 52

पाशं सलिलराजस्य समाकृष्योरगाशनः चचाल खण्डशः कृत्त्वा बालपन्नगदेहवत्

pāśaṃ salilarājasya samākṛṣyoragāśanaḥ cacāla khaṇḍaśaḥ kṛttvā bālapannagadehavat

हिन्दी अर्थ

लगा। वसुदेवजी तो मानो समीप आयी हुई युद्धको उपेक्षा करते हैँ।'

English

The staff sent by Yama, broken by a mace-throw, the revered son of Devaki felled on the earth.

अध्याय २०३

श्लोक 53

यमेन प्रहितं दण्डं गदाप्रक्षेपखण्डितम् पृथिव्यां पातयाम् आस भगवान् देवकीसुतः

yamena prahitaṃ daṇḍaṃ gadāprakṣepakhaṇḍitam pṛthivyāṃ pātayām āsa bhagavān devakīsutaḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्धावस्थाको छोड़कर युवा हो गये। उनकी

English

He ground the palanquin of the lord of wealth to sesame-bits with the discus; Shauri made Sun and Moon lose their power by a glance.

अध्याय २०३

श्लोक 54

शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः चकार शौरिर् अर्केन्दू दृष्टिपातहतौजसौ

śibikāṃ ca dhaneśasya cakreṇa tilaśo vibhuḥ cakāra śaurir arkendū dṛṣṭipātahataujasau

हिन्दी अर्थ

जब नगरकी स्त्रियाँ इस प्रकार वार्तालाप कर

English

Agni was struck by hundreds of arrows, the Vasus put to flight in all directions, and Rudras with spear-tips cut off by the discus were felled on earth.

अध्याय २०३

श्लोक 55

नीतो ऽग्निः शतशो बाणैर् द्राविता वसवो दिशः चक्रविच्छिन्नशूलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः

nīto 'gniḥ śataśo bāṇair drāvitā vasavo diśaḥ cakravicchinnaśūlāgrā rudrā bhuvi nipātitāḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टि अपने दोनों पुत्रोंपर ही लगी हुई थी, मानो रही थीं, उसी समय भगवान् श्रीहरि अपने पदाघातसे

English

Sadhyas, Vishvedevas, Maruts and Gandharvas, driven by Sharngin's arrows, all flew in the sky like silk-cotton fluff.

अध्याय २०३

श्लोक 56

साध्या विश्वे च मरुतो गन्धर्वाश् चैव सायकैः शार्ङ्गिणा प्रेरिताः सर्वे व्योम्नि शाल्मलितूलवत्

sādhyā viśve ca maruto gandharvāś caiva sāyakaiḥ śārṅgiṇā preritāḥ sarve vyomni śālmalitūlavat

हिन्दी अर्थ

वे ही उनके लिये महान् उत्सव हों। रनिवासकी स्त्रियाँ एकटक नेत्रोंसे श्रीकृष्ण और बलरामको निहारती थीं। नगरकी स्त्रियाँ तो उनकी ओरसे दृष्टि ही नहीं हटाती थीं।

English

Garuda too devoured with his mouth, wings and claws, striking gods and Danavas; always the bird.

अध्याय २०३

श्लोक 57

गरुडश् चापि वक्त्रेण पक्षाभ्यां च नखाङ्कुरैः भक्षयन्न् अहनद् देवान् दानवांश् च सदा खगः

garuḍaś cāpi vaktreṇa pakṣābhyāṃ ca nakhāṅkuraiḥ bhakṣayann ahanad devān dānavāṃś ca sadā khagaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रियाँ आपसमें कहने लगीं--'सखियो ! श्रीकृष्णका मुख तो देखो, कैसी कमल-जैसी

English

Then Devendra and Madhusudana rained on each other thousands of arrows, like two clouds with streams.

अध्याय २०३

श्लोक 58

ततः शरसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ परस्परं ववर्षाते धाराभिर् इव तोयदौ

tataḥ śarasahasreṇa devendramadhusūdanau parasparaṃ vavarṣāte dhārābhir iva toyadau

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीको कँपाते हुए सब लोगोंके हृदयमें हर्षातिरिककी वृष्टि करने लगे। बलभद्रजी भी ताल ठोंककर मनोहर गतिसे उछलते हुए चल रहे थे। उस समय यह पृथ्वी पग-पगपर उनके पदाघातसे

English

In that crowd Garuda fought with Airavata, and Janardana fought with Shakra among the assembled gods.

अध्याय २०३

श्लोक 59

ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले देवैः समेतैर् युयुधे शक्रेण च जनार्दनः

airāvatena garuḍo yuyudhe tatra saṃkule devaiḥ sametair yuyudhe śakreṇa ca janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

विदीर्ण नहीं हुई--यही बडे आश्चर्यकी बात थी। तदनन्तर अमितपराक्रमी श्रीकृष्ण चाणूरके साथ

English

When weapons and missiles had been cut and scattered, Vasava quickly took the thunderbolt and Krishna the discus Sudarshana.

अध्याय २०३

श्लोक 60

छिन्नेषु शीर्यमाणेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रेषु सत्वरम् जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश् चक्रं सुदर्शनम्

chinneṣu śīryamāṇeṣu śastreṣv astreṣu satvaram jagrāha vāsavo vajraṃ kṛṣṇaś cakraṃ sudarśanam

हिन्दी अर्थ

सुन्दर आँखें हँ । कुवलयापीड हाथीसे युद्ध करनेके कुश्ती लड्ने लगे तथा मल्लयुद्धकी विद्यामें कुशल

English

Then a cry of alarm arose in the three worlds with the moving and unmoving, seeing Indra and Janardana holding thunderbolt and discus.

अध्याय २०३

श्लोक 61

ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्दनौ

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram vajracakradharau dṛṣṭvā devarājajanārdanau

हिन्दी अर्थ

कारण जो परिश्रम हुआ है, उससे इनके मुखपर पसीनेकी बूँदें निकल आयी हैं। इन स्वेदबिन्दुओंसे सुशोभित इनका प्रसन्न मुख ऐसा जान पड़ता है, मानो खिले हुए कमलपर ओसके कण शोभा पा

English

The thunderbolt thrown by Indra was caught by the revered Hari, who did not release the discus then, saying, "Stay, stay."

अध्याय २०३

श्लोक 62

क्षिप्तं वज्रम् अथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः न मुमोच तदा चक्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

kṣiptaṃ vajram athendreṇa jagrāha bhagavān hariḥ na mumoca tadā cakraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

हिन्दी अर्थ

रहे हों। इस मनोहर मुखकी झाँकी करके आज अपना जन्म सफल कर लो। अहा! भामिनी! इस बालकके वक्ष:स्थलपर तो दृष्टिपात करो। श्रीवत्स- चिहृसे इसकी कैसी शोभा हो रही है। यह सम्पूर्ण

English

Satyabhama said to Devendra, whose thunderbolt was lost and whose mount was wounded by Garuda, intent on flight:

अध्याय २०३

श्लोक 63

प्रनष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् सत्यभामाब्रवीद् वाक्यं पलायनपरायणम्

pranaṣṭavajraṃ devendraṃ garuḍakṣatavāhanam satyabhāmābravīd vākyaṃ palāyanaparāyaṇam

हिन्दी अर्थ

जगत्का आश्रय है और इसकी दोनों भुजाएँ शत्रुओंका दर्प दलन करनेमें समर्थ हैं। अरी सखी ! उधर देखो, मुष्टिक और चाणूरको उछलते-कूदते

English

"It is not fitting, lord of the three worlds, for Shachi's husband to flee; Shachi will wait on you with a garland of Parijata.

अध्याय २०३

श्लोक 64

त्रैलोक्येश्वर नो युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् पारिजातस्रगाभोगात् त्वाम् उपस्थास्यते शची

trailokyeśvara no yuktaṃ śacībhartuḥ palāyanam pārijātasragābhogāt tvām upasthāsyate śacī

हिन्दी अर्थ

मुष्टिक हैत्य बलदेवजीके साथ भिड़ गया। श्रीकृष्ण चाणूरके साथ परस्पर भिड़कर, नीचे गिराकर, उछालकर, घूँसे और वज्रके समान कोहनीसे मारकर, पैरोंसे ठोंकरें देकर तथा एक-दूसरेके

English

What kind of kingdom is it for you, god, if Shachi comes lovingly and you do not see her radiant with the garland of Parijata as before?

अध्याय २०३

श्लोक 65

कीदृशं देव राज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् अपश्यतो यथापूर्वं प्रणयाभ्यागतां शचीम्

kīdṛśaṃ deva rājyaṃ te pārijātasragujjvalām apaśyato yathāpūrvaṃ praṇayābhyāgatāṃ śacīm

हिन्दी अर्थ

शरीरको रगड़कर लड़ने लगे। इस तरह उन दोनोंमें बड़ा भारी युद्ध हुआ। उस युद्धमें यद्यपि किसी अस्त्र-शस्त्रका प्रयोग नहीं होता था तो भी वह अत्यन्त घोर एवं भयंकर था। अपने बल

English

Enough of effort, Shakra; you ought not to feel shame. Let this Parijata be taken; let the gods be free of pain.

अध्याय २०३

श्लोक 66

अलं शक्र प्रयासेन न व्रीडां यातुम् अर्हसि नीयतां पारिजातो ऽयं देवाः सन्तु गतव्यथाः

alaṃ śakra prayāsena na vrīḍāṃ yātum arhasi nīyatāṃ pārijāto 'yaṃ devāḥ santu gatavyathāḥ

हिन्दी अर्थ

और प्राणशक्तिसे ही साध्य था। ज्यों-ज्यों चाणूर श्रीहरिके साथ युद्ध करता, त्यों-ही-त्यों उसकी

English

Shachi, in the pride of her husband, with great honour did not see me, who had come to her house, with proper hospitality.

अध्याय २०३

श्लोक 67

पतिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् न ददर्श गृहायाताम् उपचारेण मां शची

patigarvāvalepena bahumānapuraḥsaram na dadarśa gṛhāyātām upacāreṇa māṃ śacī

हिन्दी अर्थ

देख बलभद्रजीके मुखपर मन्द हास्यकी कैसी उसके साथ लीलापूर्वक युद्ध करने लगे। वह

English

Being a woman, I, with a light mind, intent on praising my own husband, therefore fought with you, Shakra.

अध्याय २०३

श्लोक 68

स्त्रीत्वाद् अगुरुचित्ताहं स्वभर्तुः श्लाघनापरा ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम्

strītvād agurucittāhaṃ svabhartuḥ ślāghanāparā tataḥ kṛtavatī śakra bhavatā saha vigraham

हिन्दी अर्थ

छटा छा रही है। हाय, सखी! देखो तो सही, ये श्रीकृष्ण चाणूरके साथ युद्ध करने जा रहे हैं। क्या

English

Enough of the Parijata taken from another's property; what woman is not proud of beauty and fame?"

अध्याय २०३

श्लोक 69

तद् अलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन वा रूपेण यशसा चैव भवेत् स्त्री का न गर्विता

tad alaṃ pārijātena parasvena hṛtena vā rūpeṇa yaśasā caiva bhavet strī kā na garvitā

हिन्दी अर्थ

परिश्रमसे थक गया था, अतः क्रोधपूर्वक श्रीकृष्णके हाथपर हाथ मार रहा था कंसने देखा, श्रीकृष्णका

English

Thus told, the king of gods turned back, Brahmins; he said to her, "Enough, angry friend, of this great grief.

अध्याय २०३

श्लोक 70

इत्य् उक्ते वै निववृते देवराजस् तया द्विजाः प्राह चैनाम् अलं चण्डि सखि खेदातिविस्तरैः

ity ukte vai nivavṛte devarājas tayā dvijāḥ prāha cainām alaṃ caṇḍi sakhi khedātivistaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इस सभामें न्याययुक्त बर्ताव करनेवाले बड़े-बूढ़े बल बढ़ रहा है और चाणूर थकता जा रहा है;

English

I feel no shame at being defeated by him who is the creator, preserver and destroyer of all, in his universal form.

अध्याय २०३

श्लोक 71

न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा

na cāpi sargasaṃhārasthitikartākhilasya yaḥ jitasya tena me vrīḍā jāyate viśvarūpiṇā

हिन्दी अर्थ

कुपित होकर उसने बाजे बंद करा दिये। इसी सम्पत्ति हो, उसे लूट लो।'

English

In whom this whole world, with no beginning or middle, is, from whom and by whom it will not be, from the being of all beings: how can there be shame, goddess, for one cast aside by that cause of origin, dissolution and preservation?

अध्याय २०३

श्लोक 72

यस्मिञ् जगत् सकलम् एतद् अनादिमध्ये यस्माद् यतश् च न भविष्यति सर्वभूतात् तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य

yasmiñ jagat sakalam etad anādimadhye yasmād yataś ca na bhaviṣyati sarvabhūtāt tenodbhavapralayapālanakāraṇena vrīḍā kathaṃ bhavati devi nirākṛtasya

हिन्दी अर्थ

समय आकाशमें देवताओंके अनेक प्रकारके बाजे बज उठे। अदृश्य भावसे खड़े हुए देवता हर्षमें भरकर भगवानको स्तुति करते हुए बोले-- केशव! चाणूर दानवको मार डालिये, गोविन्द! आपको

English

The form of all worlds, small and very subtle, is known by the knowers of all the Vedas, not by others; who can conquer him, unborn, uncreated, the Lord, eternal, who by his own will is the primal cause for the welfare of the world?"

अध्याय २०३

श्लोक 73

सकलभुवनमूर्तिर् अल्पा सुसूक्ष्मा विदितसकलवेदैर् ज्ञायते यस्य नान्यैः तम् अजम् अकृतम् ईशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिम् आद्यं को विजेतुं समर्थः

sakalabhuvanamūrtir alpā susūkṣmā viditasakalavedair jñāyate yasya nānyaiḥ tam ajam akṛtam īśaṃ śāśvataṃ svecchayainaṃ jagadupakṛtim ādyaṃ ko vijetuṃ samarthaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण देरतक चाणूरके साथ खिलवाड़ करते रहे, फिर उसे मार डालनेके लिये सचेष्ट हुए और हैत्यको उठाकर आकाशमें घुमाने लगे । घुमाते समय ही उसके प्राण-पखेरू उड़ गये।

English

The form of all worlds, small and very subtle, is known by those who know all the Vedas and by none else; who is able to conquer him, the unborn, uncreated Lord, eternal, the primal benefactor of the world by his own will?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 203
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.