Brahma Purana· Brahma Purāṇa
204
अध्याय 204 / 246

Adhyaya 204

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०४

श्लोक 1

संस्तुतो भगवान् इत्थं देवराजेन केशवः प्रहस्य भावगम्भीरम् उवाचेदं द्विजोत्तमाः

saṃstuto bhagavān itthaṃ devarājena keśavaḥ prahasya bhāvagambhīram uvācedaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानूने उसे सौ बार घुमाकर पृथ्वीपर पटक दिया। चाणूरके सौ-सौ टुकड़े हो गये। उसके रक्तको धारासे अखाड़ेमें गहरी कीचड़ हो गयी। महाबली बलदेवजी भी उतनी देरतक मुष्टिकके

English

The other holy centres or sacred regions and sacrifice or other holy rites are effective only as long as the holy centre presided over by three deities, is not visited.

अध्याय २०४

श्लोक 2

देवराजो भवान् इन्द्रो वयं मर्त्या जगत्पते क्षन्तव्यं भवतैवैतद् अपराधकृतं मम

devarājo bhavān indro vayaṃ martyā jagatpate kṣantavyaṃ bhavataivaitad aparādhakṛtaṃ mama

हिन्दी अर्थ

मस्तकपर मुक्केका प्रहार किया और छातीमें छन्न र //

English

A common word for several types of austerities involving bathing, fas¬ ting, worship and other prescribed religious observances.

अध्याय २०४

श्लोक 3

पारिजाततरुश् चायं नीयताम् उचितास्पदम् गृहीतो ऽयं मया शक्र सत्यावचनकारणात्

pārijātataruś cāyaṃ nīyatām ucitāspadam gṛhīto 'yaṃ mayā śakra satyāvacanakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

कंसको इस प्रकार आदेश देते देख भगवान् मधुसूदन हँस पड़े। वे उछलकर मञ्चपर जा चढे । राजाका मुकुट पृथ्वीपर गिर पडा। श्रीकृष्णने उसके केश पकड लिये और उसे पृथ्वीपर गिराकर

English

Ten thousand years before, when Devas were ascendant Taraka 1 became very powerful. He became very arrogant due to the boons granted by me.

अध्याय २०४

श्लोक 4

वज्रं चेदं गृहाण त्वं यष्टव्यं प्रहितं त्वया तवैवैतत् प्रहरणं शक्र वैरिविदारणम्

vajraṃ cedaṃ gṛhāṇa tvaṃ yaṣṭavyaṃ prahitaṃ tvayā tavaivaitat praharaṇaṃ śakra vairividāraṇam

हिन्दी अर्थ

स्वयं भी उसीपर कूद पडे वे सम्पूर्ण जगत्का भार लेकर उसके ऊपर कूदे थे, इसलिये उसके प्राण निकल गये । उग्रसेनकुमार राजा कंस संसारसे चल बसा मरनेपर भी श्रीकृष्णने उसके मस्तकके

English

O lord, you are the saviour of the worlds. You increase the fame of Devas. O lord of all, O source of origin of the Uni¬ verse, O lord with the three Vedas for your form,obeisance to you.

अध्याय २०४

श्लोक 5

विमोहयसि माम् ईश मर्त्यो ऽहम् इति किं वदन् जानीमस् त्वां भगवतो ऽनन्तसौख्यविदो वयम्

vimohayasi mām īśa martyo 'ham iti kiṃ vadan jānīmas tvāṃ bhagavato 'nantasaukhyavido vayam

हिन्दी अर्थ

बाल पकड़कर उसके शरीरको रङ्गभूमिमें घसीटा । कंसके पकड़े जानेपर उसका भाई सुनामा क्रोधमें भरकर आया, किन्तु बलभद्रजीने उसे खेलमें ही मार गिराया। मथुराका महाराज कंस श्रीकृष्णके

English

You alone are the creator of the world, destroyer of Asuras and lord of the worlds. O Jaganmaya (who are identical with the Universe), you are the cause of creation, sustenance, and destruction.

अध्याय २०४

श्लोक 6

यो ऽसि सो ऽसि जगन्नाथ प्रवृत्तौ नाथ संस्थितः जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्य् असुरसूदन

yo 'si so 'si jagannātha pravṛttau nātha saṃsthitaḥ jagataḥ śalyaniṣkarṣaṃ karoṣy asurasūdana

हिन्दी अर्थ

घुटनेसे आघात करके उसे पृथ्वीपर गिरा दिया।

English

"Whatever you are, you are, lord of the world; you stand in the course of activity, Lord; you remove the world's thorn, destroyer of Asuras.

अध्याय २०४

श्लोक 7

नीयतां पारिजातो ऽयं कृष्ण द्वारवतीं पुरीम् मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं संस्थास्यते भुवि

nīyatāṃ pārijāto 'yaṃ kṛṣṇa dvāravatīṃ purīm martyaloke tvayā mukte nāyaṃ saṃsthāsyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

फिर अपने शरीरसे रगड़कर उसका कचूमर निकाल दिया। उसकी जीवन-लीला समाप्त हो

English

Let this Parijata be taken to Dvaraka city, Krishna; once released by you in the mortal world, it will not stay on earth."

अध्याय २०४

श्लोक 8

तथेत्य् उक्त्वा तु देवेन्द्रम् आजगाम भुवं हरिः प्रयुक्तैः सिद्धगन्धर्वैः स्तूयमानस् त्व् अथर्षिभिः

tathety uktvā tu devendram ājagāma bhuvaṃ hariḥ prayuktaiḥ siddhagandharvaiḥ stūyamānas tv atharṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तोशलको बायें घूँसेकी चोटसे मार गिराया। १५४६५ ७) Es (i चाणूर, मुष्टिक और तोशलके मारे जानेपर शेष ६ ¢ ह पहलवान भाग खड़े हुए। उस समय श्रीकृष्ण व्ह 622: और बलभद्र रंगभूमिमें समवयस्क ग्वालबालोंको 12 व

English

Saying "So be it" to the lord of gods, Hari came to earth, praised by Siddhas and Gandharvas, urged on by the sages.

अध्याय २०४

श्लोक 9

जगाम कृष्णः सहसा गृहीत्वा पादपोत्तमम् ततः शङ्खम् उपाध्माय द्वारकोपरि संस्थितः

jagāma kṛṣṇaḥ sahasā gṛhītvā pādapottamam tataḥ śaṅkham upādhmāya dvārakopari saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ ले हर्षमें भरकर उछलने-कूदने लगे। यह . न कर देख कंसकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं। उसने £

English

Krishna quickly went, taking the best of trees; then blowing the conch, he stood above Dvaraka.

अध्याय २०४

श्लोक 10

हर्षम् उत्पादयाम् आस द्वारकावासिनां द्विजाः अवतीर्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान्

harṣam utpādayām āsa dvārakāvāsināṃ dvijāḥ avatīryātha garuḍāt satyabhāmāsahāyavān

हिन्दी अर्थ

अपने सेवकोंको आज्ञा दी-- इन दोनों ग्वालोंको बलपूर्वक रङ्गशालासे बाहर निकाल दो। पापी नन्दको भी पकड़कर तुरंत बेड़ियोंमें जकड़ दो। वसुदेवको भी उसको वृद्धताका विचार न रखते

English

He produced joy in the residents of Dvaraka, Brahmins; descending from Garuda with Satyabhama as companion,

अध्याय २०४

श्लोक 11

निष्कुटे स्थापयाम् आस पारिजातं महातरुम् यम् अभ्येत्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम्

niṣkuṭe sthāpayām āsa pārijātaṃ mahātarum yam abhyetya janaḥ sarvo jātiṃ smarati paurvikīm

हिन्दी अर्थ

हुए कठोर दण्ड देकर मार डालो। ये जो ग्वाल- बाल श्रीकृष्णके साथ उछल रहे हैं, इन सबकी गौएँ छीन लो और इनके घरमें जो कुछ भी धन-

English

he placed the great tree Parijata in the garden; approaching which all the people remember their former birth.

अध्याय २०४

श्लोक 12

वास्यते यस्य पुष्पाणां गन्धेनोर्वी त्रियोजनम् ततस् ते यादवाः सर्वे देवगन्धान् अमानुषान्

vāsyate yasya puṣpāṇāṃ gandhenorvī triyojanam tatas te yādavāḥ sarve devagandhān amānuṣān

हिन्दी अर्थ

तः त स; " ० का पिच (० दः ES

English

The fragrance of whose flowers perfumes the earth for three yojanas. Then all those Yadavas saw divine scents, non-human,

अध्याय २०४

श्लोक 13

ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्वतो मुखदर्शनम् किंकरैः समुपानीतं हस्त्यश्वादि ततो धनम्

dadṛśuḥ pādape tasmin kurvato mukhadarśanam kiṃkaraiḥ samupānītaṃ hastyaśvādi tato dhanam

हिन्दी अर्थ

हाथसे अवहेलनापूर्वक मारा गया, यह देखकर रङ्गभूमिमें आये हुए सब लोग हाहाकार करने लगे। तदनन्तर श्रीकृष्णने शीघ्र जाकर वसुदेव और देवकोके चरण पकड़ लिये। बलदेवजीने

English

on that tree, as it showed them its face. The wealth of elephants, horses and the rest was brought by servants.

अध्याय २०४

श्लोक 14

स्त्रियश् च कृष्णो जग्राह नरकस्य परिग्रहात् ततः काले शुभे प्राप्त उपयेमे जनार्दनः

striyaś ca kṛṣṇo jagrāha narakasya parigrahāt tataḥ kāle śubhe prāpta upayeme janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

भी उनका साथ दिया। वसुदेव और देवकीने श्रीकृष्णको उठाया; और जन्मकालमें उन्होंने जो

English

Krishna took the women from Naraka's household; then at an auspicious time Janardana married.

अध्याय २०४

श्लोक 15

ताः कन्या नरकावासात् सर्वतो याः समाहृताः एकस्मिन्न् एव गोविन्दः कालेनासां द्विजोत्तमाः

tāḥ kanyā narakāvāsāt sarvato yāḥ samāhṛtāḥ ekasminn eva govindaḥ kālenāsāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी माता-पितासे भेंट तथा उग्रसेनका राज्याभिषेक ३१७

English

Those maidens who had been brought from Naraka's house on all sides, Govinda, at one time, best of Brahmins,

अध्याय २०४

श्लोक 16

जग्राह विधिवत् पाणीन् पृथग्देहे स्वधर्मतः षोडश स्त्रीसहस्राणि शतम् एकं तथाधिकम्

jagrāha vidhivat pāṇīn pṛthagdehe svadharmataḥ ṣoḍaśa strīsahasrāṇi śatam ekaṃ tathādhikam

हिन्दी अर्थ

बातें कही थीं, उन्हें याद करके स्वयं ही प्रणाम कहकर पुकारना! जिनके भीतर समस्त चराचर करने लगे। जगत् प्रतिष्ठित है, वे किसी मनुष्यसे कैसे उत्पन्न

English

took their hands by rule, in separate bodies, according to his dharma: sixteen thousand women and a hundred more.

अध्याय २०४

श्लोक 17

तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदनः एकैकशश् च ताः कन्या मेनिरे मधुसूदनम्

tāvanti cakre rūpāṇi bhagavān madhusūdanaḥ ekaikaśaś ca tāḥ kanyā menire madhusūdanam

हिन्दी अर्थ

वसुदेवजी बोले--देवदेवेश्वर! आप मुझपर हो सकते हैं, किसी नारीके गर्भमें कैसे शयन कर प्रसन्न होइये। प्रभो ! आप देवताओंमें सर्वश्रेष्ठ हें सकते हैं। जगन्नाथ! जिनसे यह सम्पूर्ण संसार केशव ! आपने हम दोनोंपर कृपा करके ही हम उत्पन्न हुआ है, वे आप मायाके सिवा किस दोनोंका उद्धार किया है। हमारी आराधनासे भगवानूने युक्तिसे मेरे पुत्र हो सकते हें । परमेश्वर! आप

English

The revered Madhusudana made that many forms, and each of those maidens thought "Madhusudana has taken my hand alone."

अध्याय २०४

श्लोक 18

ममैव पाणिग्रहणं गोविन्दः कृतवान् इति निशासु जगतः स्रष्टा तासां गेहेषु केशवः उवास विप्राः सर्वासां विश्वरूपधरो हरिः

mamaiva pāṇigrahaṇaṃ govindaḥ kṛtavān iti niśāsu jagataḥ sraṣṭā tāsāṃ geheṣu keśavaḥ uvāsa viprāḥ sarvāsāṃ viśvarūpadharo hariḥ

हिन्दी अर्थ

जो दुराचारी हैत्योंका वध करनेके लिये हमारे प्रसन्न हों। इस विश्वको रक्षा करें। आप मेरे पुत्र घरमें अवतार लिया, इससे हमारा कुल पवित्र हो नहीं हें । ईश! ब्रह्मासे लेकर वृक्षपर्यन्त सम्पूर्ण गया । सर्वात्मन्! आप ही सम्पूर्ण भूतोंके अन्त जगत् आपसे ही उत्पन्न हुआ है । परमात्मन्! आप हैं--आपमें ही सबका लय होता है । आप समस्त हमारे मनमें मोह क्‍यों उत्पन्न करते हैं । मेरी दृष्टि

English

At night in the houses of all of them, Keshava, creator of the world, Hari, bearing universal form, stayed, Brahmins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 204
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.