Brahma Purana· Brahma Purāṇa
206
अध्याय 206 / 246

Adhyaya 206

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०६

श्लोक 1

बाणो ऽपि प्रणिपत्याग्रे ततश् चाह त्रिलोचनम्

bāṇo 'pi praṇipatyāgre tataś cāha trilocanam

हिन्दी अर्थ

अपने आचरणद्वारा सबको शिष्यके कर्तव्यका उपदेश

English

Then the lord of LaksmI, who lies on the serpent Se?a, said to them: "Whence has this danger and fear come over to you? Please speak out without any tension.** Then they said to the lord of LaksmI in regard to the Asura Taraka.

अध्याय २०६

श्लोक 2

देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णो ऽहं विनाहवम् कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यकरणो रणः भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः

deva bāhusahasreṇa nirviṇṇo 'haṃ vināhavam kaccin mamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyakaraṇo raṇaḥ bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ

हिन्दी अर्थ

५26 ट्र द्र बु दिया । चौसठ दिनोंमें ही रहस्य और संग्रह ( अस्त्रोंके 4 ॥ । उपसंहार) -सहित धनुर्वेदका उन्हें पूर्ण ज्ञान हो ख (६७ गया। यह एक अद्भुत बात थी। उनके अलौकिक

English

Himavan approved of the scheme of Devas. Mena became extremely enthusiastic and said "Let it be so".

अध्याय २०६

श्लोक 3

मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसि त्वं तदा रणम्

mayūradhvajabhaṅgas te yadā bāṇa bhaviṣyati piśitāśijanānandaṃ prāpsyasi tvaṃ tadā raṇam

हिन्दी अर्थ

और अनहोने कर्माको देखकर गुरुने ऐसा समझा

English

Devas said to her: "Enter penance for Isa". ThenGauri performed penance on the ridge of the mountain Himalaya.

अध्याय २०६

श्लोक 4

ततः प्रणम्य मुदितः शंभुम् अभ्यागतो गृहात् भग्नं ध्वजम् अथालोक्य हृष्टो हर्षं परं ययौ

tataḥ praṇamya muditaḥ śaṃbhum abhyāgato gṛhāt bhagnaṃ dhvajam athālokya hṛṣṭo harṣaṃ paraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

be म श कि साक्षात् सूर्य और चन्द्रमा इन दोनोंके रूपमें

English

The intelligent Cupid who wields the flowery bow and excites people must hit the quiescent Siva by means of splendid flowery arrows.

अध्याय २०६

श्लोक 5

एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वरा सखी

etasminn eva kāle tu yogavidyābalena tam aniruddham athāninye citralekhā varā sakhī

हिन्दी अर्थ

३ ॐ मेरे यहाँ आये हैं। एक बार बतानेमात्रसे ही सम्पूर्ण

English

Pierced by the arrows the three-eyed lord may fix his mind on her. Then the lord will certainly marry her.

अध्याय २०६

श्लोक 6

कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः

kanyāntaḥpuramadhye taṃ ramamāṇaṃ sahoṣayā vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsur daityabhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-शस्त्रोंका उन्हें ज्ञान हो गया। पूरी विद्या

English

The arrows of the victorious Cupid have never been ineffective anywhere. So when the mother of the Universe gets married a son will be born to her.

अध्याय २०६

श्लोक 7

व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना जघान परिघं लौहम् आदाय परवीरहा

vyādiṣṭaṃ kiṃkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā jaghāna parighaṃ lauham ādāya paravīrahā

हिन्दी अर्थ

प ६. अर क पढ़कर उन्होंने गुरुसे कहा--' भगवन्! आपको

English

Saying "So be it" Devas, the suppressors of their enemies felt relieved. They sent Cupid and Spring to Siva.

अध्याय २०६

श्लोक 8

हतेषु तेषु बाणो ऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीरेण निर्जितः

hateṣu teṣu bāṇo 'pi rathasthas tadvadhodyataḥ yudhyamāno yathāśakti yadā vīreṇa nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

तिन ले गुरुने भी उनसे अलौकिक कर्मका विचार करके

English

Holding his bow and accompanied by Spring and his consort Rati, Cupid hurried to perform that very difficult task.

अध्याय २०६

श्लोक 9

मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रचोदितः ततश् च पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम्

māyayā yuyudhe tena sa tadā mantracoditaḥ tataś ca pannagāstreṇa babandha yadunandanam

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी माता-पितासे भेंट तथा उग्रसेनका राज्याभिषेक

English

A group of semi-divine beings of great purity and holiness.

अध्याय २०६

श्लोक 10

द्वारवत्यां क्व यातो ऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः

dvāravatyāṃ kva yāto 'sāv aniruddheti jalpatām yadūnām ācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने मरे हुए पुत्रको माँगा, जो प्रभासक्षेत्रमें समुद्रके हुई । उनके मनमें ऐसा संकल्प आते ही सुदर्शन

English

The panegyrists of gods.

अध्याय २०६

श्लोक 11

तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नाम वैरिति

taṃ śoṇitapure śrutvā nītaṃ vidyāvidagdhayā yoṣitā pratyayaṃ jagmur yādavā nāma vairiti

हिन्दी अर्थ

हथियार लेकर समुद्रतटपर गये और समुद्रसे बोले-- “मेरे गुरुके पुत्रको ले आओ ।' समुद्रने हाथ जोडुकर कहा--' भगवन्! मैंने सांदीपनिके पुत्रका अपहरण नहीं किया है। मेरे भीतर पञ्चजन नामका एक

English

A class of semi-divine beings who attend on Kubera, the god of wealth.

अध्याय २०६

श्लोक 12

ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम्

tato garuḍam āruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram

हिन्दी अर्थ

हैत्य रहता है, उसका आकार शकङ्खका-सा है। उसीने उस बालकको पकड़ लिया था। वह हैत्य आज भी मेरे जलमें मौजूद है।' समुद्रके यों कहनेपर भगवानूने जलमें प्रवेश करके पञ्चजनको मार डाला

English

A mythical mountain and abode of celestial beings.

अध्याय २०६

श्लोक 13

पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महाबलैः ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः

purīpraveśe pramathair yuddham āsīn mahābalaiḥ yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tān saṃkṣayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

और उसको हड़ियोंका उत्तम शङ्क ग्रहण किया उसका शब्द सुनकर हैत्योंका बल क्षीण होता,

English

Another mythical mountain used by gods and demous as a rod for churning the ocean.

अध्याय २०६

श्लोक 14

ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना

tatas tripādas triśirā jvaro māheśvaro mahān bāṇarakṣārtham atyarthaṃ yuyudhe śārṅgadhanvanā

हिन्दी अर्थ

चक्र, शाङ्गधनुष, बाणोंसे भरा हुआ अक्षय तूणीर और कौमोदको गदा-ये सभी अस्त्र श्रीकृष्णके हाथमें आ गये। इसी प्रकार बलदेवजीके हाथमें भी उनके अभीष्ट अस्त्र हल और मुसल आ गये।

English

A Himalayan peak on which resides god Siva.

अध्याय २०६

श्लोक 15

तद्भस्मस्पर्शसंभूततापं कृष्णाङ्गसंगमात् अवाप बलदेवो ऽपि समं संमीलितेक्षणः

tadbhasmasparśasaṃbhūtatāpaṃ kṛṣṇāṅgasaṃgamāt avāpa baladevo 'pi samaṃ saṃmīlitekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उन दिव्य अस्त्रको पाकर श्रीकृष्ण और बलरामने महाराज जरासंधको सेनासहित युद्धमें परास्त कर दिया और फिर वे अपनी पुरीमें लौट आये। दुराचारी जरासंध परास्त होकर भी जीते-जी लौट

English

Bala also, with eyes closed, shared the torment produced by the touch of those ashes, through contact with Krishna's body.

अध्याय २०६

श्लोक 16

ततः संयुध्यमानस् तु सह देवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः

tataḥ saṃyudhyamānas tu saha devena śārṅgiṇā vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehān nirākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गया था। अतः श्रीकृष्णने उसे हारा हुआ नहीं समझा। वह पुनः बहुत बड़ी सेनाके साथ मथुरापर चढ़ आया और बलराम तथा श्रीकृष्णसे परास्त होकर भाग खड़ा हुआ। इस प्रकार अत्यन्त दुर्मद

English

Then, fighting with the Lord Sharngin, the Vaishnava fever was quickly expelled from Krishna's body.

अध्याय २०६

श्लोक 17

नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः

nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam taṃ vīkṣya kṣamyatām asyety āha devaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण और बलवान् मगधराजने श्रीकृष्ण आदि यदुवंशियोंके साथ अठारह

English

Seeing it troubled and crushed by the blows of Narayana's arms, the god Grandfather said, "Let him be forgiven."

अध्याय २०६

श्लोक 18

ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोच्य तं वैष्णवं ज्वरम् आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः

tataś ca kṣāntam eveti procya taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram ātmany eva layaṃ ninye bhagavān madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

बलरामजी यमपुरीमें गये; वहाँ उन्होंने शङ्ख-नाद किया और वैवस्वत यमको जीतकर गुरुके पुत्रको प्राप्त कर लिया। वह बेचारा वहाँ नरककी यातना भोग रहा था। उसे पहले-जैसा शरीर प्रदानकर

English

Then, saying "It is forgiven," the revered Madhusudana drew that Vaishnava fever back into himself.

अध्याय २०६

श्लोक 19

मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ हरिः

mama tvayā samaṃ yuddhaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ vijvarās te bhaviṣyantīty uktvā cainaṃ yayau hariḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों भाइयोंने गुरुको अर्पित किया। तत्पश्चात् वे दोनों बन्धु उग्रसेनद्वारा पालित मथुरापुरीमें चले आये। उनके आगमनसे मथुराके सभी स्त्री-पुरुष

English

"Men who remember this battle of mine with you will be free of fever," said Hari, and went.

अध्याय २०६

श्लोक 20

ततो ऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा क्षयं तथा दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया

tato 'gnīn bhagavān pañca jitvā nītvā kṣayaṃ tathā dānavānāṃ balaṃ viṣṇuś cūrṇayām āsa līlayā

हिन्दी अर्थ

महाबली कंसने जरासंधको पुत्री अस्ति और प्रासे विवाह किया था। जरासंध मगधदेशका बलवान् राजा था। वह बहुत बड़ी सेना साथ लेकर अपने दामादको मारनेवाले यदुवंशियोंसहित

English

Then the revered Vishnu, having conquered the five fires and brought them to destruction, crushed in sport the Danava force.

अध्याय २०६

श्लोक 21

ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे शंकरश् चैव कार्त्तिकेयश् च शौरिणा

tataḥ samastasainyena daiteyānāṃ baleḥ sutaḥ yuyudhe śaṃkaraś caiva kārttikeyaś ca śauriṇā

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका वध करनेके लिये क्रोधपूर्वक आया मथुराके पास पहुँचकर उसने उस पुरीको चारों ओरसे घेर लिया। उसके साथ तेईस अक्षौहिणी सेना थी। बलराम और श्रीकृष्ण थोड़े-से सैनिकोंको

English

Then Bali's son with the entire army of Daityas, Shankara and Karttikeya fought Shauri.

अध्याय २०६

श्लोक 22

हरिशंकरयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् चुक्षुभुः सकला लोकाः शस्त्रास्त्रैर् बहुधार्दिताः

hariśaṃkarayor yuddham atīvāsīt sudāruṇam cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ śastrāstrair bahudhārditāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ ले नगरसे बाहर निकले और उसके बलवान् योद्धाओंके साथ युद्ध करने लगे। उस समय उन्हें अपने पुरातन आयुधोंको ग्रहण करनेको इच्छा

English

The battle between Hari and Shankara became very terrible; all the worlds were agitated, afflicted in many ways by weapons and missiles.

अध्याय २०६

श्लोक 23

प्रलयो ऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे

pralayo 'yam aśeṣasya jagato nūnam āgataḥ menire tridaśā yatra vartamāne mahāhave

हिन्दी अर्थ

बार लोहा लिया। परंतु प्रत्येक युद्धमें उसे यदुवंशियोंद्वारा मुंहकी खानी पड़ी। यद्यपि उसके पास सेना अधिक थी तो भी थोड़ी-सी सेनावाले यादवोंने उसे मार भगाया। इन अनेक युद्धोंमे

English

The gods thought that the dissolution of the whole world had surely come, while the great battle was going on.

अध्याय २०६

श्लोक 24

जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शंकरम् ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः

jṛmbhaṇāstreṇa govindo jṛmbhayām āsa śaṃkaram tataḥ praṇeśur daiteyāḥ pramathāś ca samantataḥ

हिन्दी अर्थ

लडनेपर भी जो यदुवंशियोंको सेना सुरक्षित रह गयी, यह चक्रपाणि भगवान् विष्णुके अंशभूत श्रीकृष्णके सामीप्यको महिमा थी। भगवान् श्रीकृष्ण शत्रुओंपर जो अनेक प्रकारके अस्त्र चलाते थे,

English

With the jrimbhana weapon Govinda made Shankara yawn; then the Daityas and Pramathas fled on all sides.

अध्याय २०६

श्लोक 25

जृम्भाभिभूतश् च हरो रथोपस्थम् उपाविशत् न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

jṛmbhābhibhūtaś ca haro rathopastham upāviśat na śaśāka tadā yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

यह मनुष्यधर्मका पालन करनेवाले जगदीश्वरकी लीला थी। जो मनसे ही संसारको सृष्टि और संहार करते हैं, उन्हें शत्रुपक्षका विनाश करनेमें कितने उद्यमको आवश्यकता है; तथापि मनुष्योंके

English

Overcome by yawning, Hara sat down on the chariot-seat and could not then fight Krishna of untroubled deeds.

अध्याय २०६

श्लोक 26

गरुडक्षतबाहुश् च प्रद्युम्नास्त्रेण पीडितः कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः

garuḍakṣatabāhuś ca pradyumnāstreṇa pīḍitaḥ kṛṣṇahuṃkāranirdhūtaśaktiś cāpayayau guhaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मका अनुसरण करते हुए बलवानोंसे संधि और हीन बलवालोंके साथ युद्ध करते थे। कहीं साम, दान और कहीं भेदको नीति दिखाते हुए कहीं- कहीँपर दण्डनीतिका भी प्रयोग करते थे और

English

Guha, his arms wounded by Garuda and afflicted by Pradyumna's weapon, his power shaken by Krishna's roar, fled.

अध्याय २०६

श्लोक 27

जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना

jṛmbhite śaṃkare naṣṭe daityasainye guhe jite nīte pramathasainye ca saṃkṣayaṃ śārṅgadhanvanā

हिन्दी अर्थ

आवश्यकता होनेपर कहीं युद्धसे पलायन भी करते थे। इस प्रकार वे मानव-शरीरकी चेष्टाका अनुसरण करते थे। वास्तवमें यह जगदीश्वरको

English

When Shankara was made to yawn, the Daitya army lost, Guha conquered and the host of Pramathas brought to destruction by the bow-bearer,

अध्याय २०६

श्लोक 28

नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह

nandīśasaṃgṛhītāśvam adhirūḍho mahāratham bāṇas tatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

लीला है, जो उनको इच्छाके अनुसार होती है। गया, तब वे स्वयं मथुरा लौट आये । मथुराके

English

Bana, mounted on a great chariot with horses held by Nandisha, came there to fight Krishna and Krishna's son with his forces.

अध्याय २०६

श्लोक 29

बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा विव्याध बाणैः प्रद्युम्नो धर्मतश् चापलायतः

balabhadro mahāvīryo bāṇasainyam anekadhā vivyādha bāṇaiḥ pradyumno dharmataś cāpalāyataḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणमें एक यवनोंका राजा रहता था, उसने अपने पुत्र कालयवनको अपने राज्यपर अभिषिक्त किया और स्वयं वनमें चला गया। कालयवन बलके मदसे उन्मत्त रहता था। एक बार उसने

English

The very mighty Balabhadra pierced Bana's army in many ways; Pradyumna with arrows did not flee, out of dharma.

अध्याय २०६

श्लोक 30

आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुशलेन च पोथितम् बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणः

ākṛṣya lāṅgalāgreṇa muśalena ca pothitam balaṃ balena dadṛśe bāṇo bāṇaiś ca cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीसे पूछा--' पृथ्वीपर बलवान् राजा कौन- कौन-से हैं ?' नारदजीने यादवोंको बतलाया। उसने हाथी, घोडे और रथसहित खरबों म्लेच्छोंकी सेना साथ लेकर यादवोंपर आक्रमणको तैयारी

English

Bala was seen by Bana dragged by the plough-tip and crushed by the pestle, and Bana, with arrows, saw the discus-bearer.

अध्याय २०६

श्लोक 31

ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समासतः परस्परं तु संदीप्तान् कायत्राणविभेदिनः

tataḥ kṛṣṇasya bāṇena yuddham āsīt samāsataḥ parasparaṃ tu saṃdīptān kāyatrāṇavibhedinaḥ

हिन्दी अर्थ

को। वह प्रतिदिन अविच्छिन्न गतिसे यात्रा करता हुआ मथुराको गया यादवोंके प्रति उसके हृदयमें बड़ा अमर्ष था। उसके आक्रमणका समाचार जानकर श्रीकृष्णने सोचा-- यदि कालयवनने आकर यादवोंकी

English

Then a battle in brief took place between Krishna and Bana, with blazing weapons splitting each other's armour.

अध्याय २०६

श्लोक 32

कृष्णश् चिच्छेद बाणांस् तान् बाणेन प्रहिताञ् शरैः बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रधृक्

kṛṣṇaś ciccheda bāṇāṃs tān bāṇena prahitāñ śaraiḥ bibheda keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakradhṛk

हिन्दी अर्थ

सेनाका संहार कर दिया तो अवसर देखकर मगधराज जरासंध भी आक्रमण करेगा और यदि पहले जरासंधने ही आकर हमारी सेनाको क्षीण कर दिया तो बलवान् कालयवन बचे-खुचे

English

Krishna cut those arrows with an arrow shot by Bana; Bana pierced Keshava with arrows; the discus-bearer pierced Bana.

अध्याय २०६

श्लोक 33

मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया परस्परक्षतिपरौ परिघांश् च ततो द्विजाः

mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā parasparakṣatiparau parighāṃś ca tato dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

सैनिकोंको मार डालेगा। अहो! यदुवंशियोंपर दोनों प्रकारसे संकट उपस्थित है; अतः इससे बचनेके लिये मैं यादवोंके निमित्त अत्यन्त दुर्जय दुर्गका निर्माण करूँगा, जहाँ रहकर स्त्रियाँ भी

English

Bana and Krishna released weapons desiring victory, each intent on harming the other, and then clubs, Brahmins.

अध्याय २०६

श्लोक 34

छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रे च सीदति प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः

chidyamāneṣv aśeṣeṣu śastreṣv astre ca sīdati prācuryeṇa harir bāṇaṃ hantuṃ cakre tato manaḥ

हिन्दी अर्थ

युद्ध कर सकती हैं, फिर वृष्णियों और यादवोंकी तो बात ही क्या। यदि में सोया अथवा बाहर गया होऊं तो भी उस दुर्गमें रहनेपर दुष्ट शत्रु यादवोंको अधिक कष्ट न दे सकें।' यह सोचकर

English

While all the weapons were being cut and the missile failed, Hari then set his mind on killing Bana at length.

अध्याय २०६

श्लोक 35

ततो ऽर्कशतसंभूततेजसा सदृशद्युति जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम्

tato 'rkaśatasaṃbhūtatejasā sadṛśadyuti jagrāha daityacakrārir hariś cakraṃ sudarśanam

हिन्दी अर्थ

गोविन्दने समुद्रसे बारह योजन भूमि मागी और उसीमें द्वारकापुरीका निर्माण किया। उसमें बड़े- बड़े उद्यान शोभा पाते थे। उसको चहारदीवारी बहुत ऊँची थी। सैकड़ों सरोबरोंसे वह पुरी सुशोभित

English

Then Hari, destroyer of the Daitya hosts, took the discus Sudarshana, radiant with the brilliance of a hundred suns.

अध्याय २०६

श्लोक 36

मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटरी पुरतो हरेः

muñcato bāṇanāśāya tac cakraṃ madhuvidviṣaḥ nagnā daiteyavidyābhūt koṭarī purato hareḥ

हिन्दी अर्थ

हो रही थी। उसमें सैकड़ों परकोटे बने हुए थे। वह पुरी इन्द्रको अमरावती-सी मनोहर जान पड़ती थी। भगवान् श्रीकृष्णने मथुराके निवासियोंको वहाँ पहुँचा दिया और जब कालयवन समीप आ

English

As the foe of Madhu released that discus to destroy Bana, a naked Daitya knowledge, Kotari, appeared before Hari.

अध्याय २०६

श्लोक 37

ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः

tām agrato harir dṛṣṭvā mīlitākṣaḥ sudarśanam mumoca bāṇam uddiśya chettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर कालयवनको सेनाका पड़ाव था। श्रीकृष्ण अस्त्र-शस्त्र लिये बिना ही मथुरासे बाहर निकले कालयवनने उन्हें देखा और यह जानकर कि ये ही वासुदेव हैं, बिना अस्त्र-शस्त्रके ही उनका

English

Seeing her in front, Hari, closing his eyes, released Sudarshana at Bana to cut down the forest of the enemy's arms.

अध्याय २०६

श्लोक 38

क्रमेणास्य तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् छेदं चक्रे ऽसुरस्याशु शस्त्रास्त्रक्षेपणाद् द्रुतम्

krameṇāsya tu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam chedaṃ cakre 'surasyāśu śastrāstrakṣepaṇād drutam

हिन्दी अर्थ

पीछा किया। जिन्हें बड़े-बड़े योगी अपने मनके द्वारा भी नहीं प्राप्त कर सकते, उन्हीं भगवानको पकड़नेके लिये कालयवन उनके पीछे-पीछे चला उसके पीछा करनेपर श्रीकृष्ण भी एक बहुत बड़ी

English

Impelled by Achyuta, it quickly cut Bana's arms one by one, by the throwing of weapons and missiles.

अध्याय २०६

श्लोक 39

छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा

chinne bāhuvane tat tu karasthaṃ madhusūdanaḥ mumukṣur bāṇanāśāya vijñātas tripuradviṣā

हिन्दी अर्थ

गुफामें प्रवेश कर गये, जहाँ महापराक्रमी मुचुकुन्द सोये हुए थे। कालयवनने भी उस गुफामें प्रवेश करके देखा, एक मनुष्य सो रहा है। उसे श्रीकृष्ण समझकर उसे खोटी बुद्धिवाले यवनने लात मारी

English

When the forest of arms was cut, Madhusudana, holding the discus in hand, wishing to kill Bana, was recognised by the foe of Tripura.

अध्याय २०६

श्लोक 40

स उत्पत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम्

sa utpatyāha govindaṃ sāmapūrvam umāpatiḥ vilokya bāṇaṃ dordaṇḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam

हिन्दी अर्थ

मुचुकुन्दकी आँख खुल गयी और वह यवन राजाको दृष्टि पड्ते ही उनकी क्रोधाग्निसे जलकर

English

The lord of Uma sprang up and spoke to Govinda, conciliatory first, seeing Bana raining blood from the stumps of his arms:

अध्याय २०६

श्लोक 41

कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम्

kṛṣṇa kṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam pareśaṃ paramātmānam anādinidhanaṃ param

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें राजा मुचुकुन्द देवासुर-संग्राममें युद्ध करनेके लिये गये थे। वहाँ उन्होंने बड़े-बड़े

English

"Krishna, Krishna, lord of the world, I know you as Purushottama, the Supreme Lord, the Supreme Self, without beginning or end, the highest.

अध्याय २०६

श्लोक 42

देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका लीलेयं तव चेष्टा हि दैत्यानां वधलक्षणा

devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā līleyaṃ tava ceṣṭā hi daityānāṃ vadhalakṣaṇā

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी माता-पितासे भेंट तथा उग्रसेनका राज्याभिषेक

English

This sport of yours, taking bodies among gods, animals and humans, this conduct, is marked by the slaying of Daityas.

अध्याय २०६

श्लोक 43

तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः

tat prasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्योंको परास्त किया । युद्ध समाप्त होनेपर उन्हें सूक्ष्मतर वस्तु है, वह सब आपके सिवा कुछ भी नींद सताने लगी । तब उन्होंने देवताओंसे दीर्घकालतक नहीं है । भगवन्! इस संसारचक्रमें आध्यात्मिक

English

So be gracious: fearlessness has been given to this Bana by me, Lord; the word spoken by me must not be made untrue by you.

अध्याय २०६

श्लोक 44

अस्मत्संश्रयवृद्धो ऽयं नापराधस् तवाव्यय मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम्

asmatsaṃśrayavṛddho 'yaṃ nāparādhas tavāvyaya mayā dattavaro daityas tatas tvāṃ kṣamayāmy aham

हिन्दी अर्थ

निद्रामें पडे रहनेका वरदान माँगा। देवताओंने कहा--'राजन्! जो तुम्हें सोतेसे उठा देगा, वह तुम्हारे शरीरसे उत्पन्न हुई अग्निसे तत्क्षण जलकर भस्म हो जायगा।' इस प्रकार पापी कालयवनको

English

This one who has grown through taking refuge in me has no offence against you, imperishable one; the Daitya was given a boon by me, so I ask your forgiveness."

अध्याय २०६

श्लोक 45

इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षो ऽसुरं प्रति

ity uktaḥ prāha govindaḥ śūlapāṇim umāpatim prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo 'suraṃ prati

हिन्दी अर्थ

भस्म करके राजाने मधुसूदनसे पूछा--' आप कौन हैं ?' वे बोले--' मैं चन्द्रवंशके भीतर यदुकुलमें उत्पन्न वसुदेव-पुत्र श्रीकृष्ण हूँ।' यह सुनकर उन्होंने सर्वेश्वर श्रीहरिको प्रणाम करके कहा-- ' भगवन्!

English

Thus addressed, Govinda said to the trident-bearer, Uma's lord, with a gracious face, free of anger toward the Asura:

अध्याय २०६

श्लोक 46

युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताद् एष शंकर त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम्

yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatād eṣa śaṃkara tvadvākyagauravād etan mayā cakraṃ nivartitam

हिन्दी अर्थ

मैंने आपको पहचान लिया । आप श्रीहरिके अंशभूत साक्षात् परमेश्वर हैं । पूर्वकालमें गार्ग्यने कहा था-- अट्टाईसवें द्वापरके अन्तमें यदुकुलमें श्रीहरिका

English

"Let Bana live, Shankara, having a boon given by you; out of respect for your word I have turned back this discus.

अध्याय २०६

श्लोक 47

त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अभयं मया मत्तो ऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शंकर

tvayā yad abhayaṃ dattaṃ tad dattam abhayaṃ mayā matto 'vibhinnam ātmānaṃ draṣṭum arhasi śaṃkara

हिन्दी अर्थ

हैं, इसमें तनिक भी संदेह नहीं है। आप मर्त्यलोकके प्राणियोंका उपकार करनेवाले हैं। आपके इस महान् तेजको मैं नहीं सह सकता। आपकी वाणी महामेघकी गंभीर गर्जनाके समान है। देवासुर-

English

The fearlessness given by you is given by me; you ought to see yourself as not different from me, Shankara.

अध्याय २०६

श्लोक 48

यो ऽहं स त्वं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः

yo 'haṃ sa tvaṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

संग्राममें हैत्यपक्षके महान् योद्धा भी आपके जिस महान् तेजको सहन न कर सके, वही तेज आज मेरे लिये भी असह्य है। संसार-सागरमें पड़े हुए जीवके लिये एकमात्र आप ही परमाश्रय हैं,

English

What I am, you are, and this world with gods, Asuras and humans; people whose minds are deluded by ignorance see difference."

अध्याय २०६

श्लोक 49

इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः

ity uktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumnir yatra tiṣṭhati tadbandhaphaṇino neśur garuḍānilaśoṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

शरणागतोंकी पीड़ा दूर करनेवाले हैं। भगवन्! मुझपर प्रसन्न होइये और मेरे अमङ्गलको हर

English

Having said so Krishna went to where Pradyumna's son (Aniruddha) was; the serpent bonds that bound him vanished, dried up by Garuda's wind.

अध्याय २०६

श्लोक 50

ततो ऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम्

tato 'niruddham āropya sapatnīkaṃ garutmati ājagmur dvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm

हिन्दी अर्थ

आकाश, वायु, जल, अग्नि तथा पुरुष हैं । पुरुषसे भी परे जो व्यापक, जन्म आदि विकारोंसे रहित, शब्द आदिसे शून्य, सदा नवीन तथा वृद्धि और क्षयसे रहित तत्त्व है, वह भी आप ही हैं। देवता,

English

Then, placing Aniruddha with his wife on Garuda, Rama, Pradyumna and Damodara came to Dvaraka city.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 206
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.