Brahma Purana· Brahma Purāṇa
212
अध्याय 212 / 246

Adhyaya 212

95 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१२

श्लोक 1

अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात्

arjuno 'pi tadānviṣya kṛṣṇarāmakalevare saṃskāraṃ lambhayām āsa tathānyeṣām anukramāt

हिन्दी अर्थ

दृष्टि दी। उनमें भी अन्धक और वृष्णिवंशोंके

English

O sage of great lustre, Ganga became the beloved of Sambhu at the very time when Uma became the beloved of the lord of Devas.

अध्याय २१२

श्लोक 2

अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम्

aṣṭau mahiṣyaḥ kathitā rukmiṇīpramukhās tu yāḥ upagṛhya harer dehaṃ viviśus tā hutāśanam

हिन्दी अर्थ

बलसे अनिरुद्धको बाणासुरके भवनमें ले आयी। अनिरुद्ध कन्याके अन्तःपुरमें उषाके साथ विहार करने लगे। यह बात अन्तःपुरके रक्षकोंको मालूम हो गयी। उन्होंने हैत्यराजसे सब हाल कह

English

Ganga alone came out of the matted hair for some other reason. Siva had concealed Ganga in his matted hair.

अध्याय २१२

श्लोक 3

रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम्

revatī caiva rāmasya deham āśliṣya sattamāḥ viveśa jvalitaṃ vahniṃ tatsaṅgāhlādaśītalam

हिन्दी अर्थ

सुनाया। बाणासुरने अपने सेवकोंको अनिरुद्धसे युद्ध करनेको आज्ञा दी, किंतु शत्रुवीरोंका दमन करनेवाले अनिरुद्धने लोहेका परिघ लेकर उन सबको मार डाला। सेवकोंके मारे जानेपर बाणासुर

English

On account of that misery Uma said "Oh, I am help¬ less."

अध्याय २१२

श्लोक 4

उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम्

ugrasenas tu tac chrutvā tathaivānakadundubhiḥ devakī rohiṇī caiva viviśur jātavedasam

हिन्दी अर्थ

स्वयं ही रथपर आरूढ हो अनिरुद्धका वध करनेके लिये उद्यत हुआ। अपनी शक्तिभर युद्ध करनेपर भी जब उसे वीरवर अनिरुद्धजीने परास्त

English

The lord will never abandon Ganga even if attempted

अध्याय २१२

श्लोक 5

ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च

tato 'rjunaḥ pretakāryaṃ kṛtvā teṣāṃ yathāvidhi niścakrāma janaṃ sarvaṃ gṛhītvā vajram eva ca

हिन्दी अर्थ

लोगोंपर विशेष ध्यान दिया। श्रीकृष्ण और बलरामके कर दिया, तब वह मन्त्रीको प्रेरणासे मायाद्वारा

English

Wife of Pufpadanta, a gaga (attendant of Siva).

अध्याय २१२

श्लोक 6

द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ

dvāravatyā viniṣkrāntāḥ kṛṣṇapatnyaḥ sahasraśaḥ vajraṃ janaṃ ca kaunteyaḥ pālayañ śanakair yayau

हिन्दी अर्थ

चित्रोंको देखकर वह सुन्दरी कुछ लज्जित हो गयी। प्रद्युम्नको देखनेपर उसने लज्जासे आँखें फेर

English

Excepting his hermitage in no ocher place the offer¬ ing was made to Devas or manes. O dear son, there was neither a donor nor a Hotr 1 nor a person performing sacrifices.

अध्याय २१२

श्लोक 7

सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः

sabhā sudharmā kṛṣṇena martyaloke samāhṛtā svargaṃ jagāma bho viprāḥ pārijātaś ca pādapaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी लज्जा कहाँ चली गयी। वह सहसा बोल

English

Sage Gautama became well known in the world of Devas and in the mortal world. People knew that he alone was the donor and the enjoyer of pleasant things.

अध्याय २१२

श्लोक 8

यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन् दिने ऽवतीर्णो ऽयं कालकायः कलिः किल

yasmin dine harir yāto divaṃ saṃtyajya medinīm tasmin dine 'vatīrṇo 'yaṃ kālakāyaḥ kaliḥ kila

हिन्दी अर्थ

युद्ध करने लगा। इस प्रकार उसने यदुनन्दन अनिरुद्धको नागपाशसे बाँध लिया

English

An officiating priest reciting Rgvedic hymns during a sacrifice.

अध्याय २१२

श्लोक 9

प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः

plāvayām āsa tāṃ śūnyāṃ dvārakāṃ ca mahodadhiḥ yaduśreṣṭhagṛhaṃ tv ekaṃ nāplāvayata sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

उधर द्वारकामें अनिरुद्धको खोज हो रही थी। समस्त यदुवंशी आपसमें कह रहे थे कि ' अनिरुद्ध

English

On hearing about this the sages of different hermitages enquired about the hermitage of Gautama and went there.

अध्याय २१२

श्लोक 10

नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः

nātikrāmati bho viprās tad adyāpi mahodadhiḥ nityaṃ saṃnihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ

हिन्दी अर्थ

उठी-'ये ही हैं, ये ही मेरे प्रियतम हैं।' उषाके सहसा कहाँ चले गये ?' उसी समय देवर्षि नारदजी

English

Sage Gautama devoutly nourished all those sages as if they were his disciples, sons or fathers.

अध्याय २१२

श्लोक 11

तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते

tad atīva mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam viṣṇukrīḍānvitaṃ sthānaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

यों कहनेपर योगगामिनी चित्रलेखा उसे सान्त्वना दे द्वारकापुरीको गयी।

English

After saying this to his mother, the lord of obstacles 1 went to the place where the lean Gautama who was wearing

अध्याय २१२

श्लोक 12

पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः

pārthaḥ pañcanade deśe bahudhānyadhanānvite cakāra vāsaṃ sarvasya janasya munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

एक बार बाणासुरने भगवान् शंकरको प्रणाम करके कहा था-- देव! युद्धके बिना इन हजार

English

Gautama said humbly with palms joined in reverence: Stay here alone ye all. O leading sages, I shall serve your feet.

अध्याय २१२

श्लोक 13

ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः

tato lobhaḥ samabhavat pārthenaikena dhanvinā dṛṣṭvā striyo nīyamānā dasyūnāṃ nihateśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारकामें पहुँचे और उन्होंने बताया कि ' अनिरुद्धको बाणासुरने शोणितपुरमें बाँध रखा है। उन्हें योगविद्यामें

English

While I stand by here, ready to serve you all, it is not proper for you, Devas on the Earth to resort to another hermitage.

अध्याय २१२

श्लोक 14

ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः

tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyātyantadurmadāḥ

हिन्दी अर्थ

यदुवंशियोंको इस बातपर विश्वास हो गया। फिर

English

On hearing these words of the sage, Vinayaka remem¬ bered his duty of causing obstacles (in secret). With palms joi¬ ned in reverence he said to the brahmins.

अध्याय २१२

श्लोक 15

अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम्

ayam eko 'rjuno dhanvī strījanaṃ nihateśvaram nayaty asmān atikramya dhig etat kriyatāṃ balam

हिन्दी अर्थ

भुजाओंसे मुझे बड़ा खेद हो रहा है; क्या कभी तो भगवान् श्रीकृष्णने गरुडका आवाहन किया ऐसे युद्धका अवसर आयेगा, जब कि ये मेरी वे स्मरण करते ही आ पहुँचे। भगवान् श्रीकृष्ण भुजाएँ सफल होंगी ?' यदि युद्ध न हो तो इन बलराम और प्रद्युम्रके साथ गरुड़पर आरूढ़ हो भुजाओंसे क्या लाभ। फिर तो ये मेरे लिये बाणासुरके नगरमें गये। पुरीमें प्रवेश करते समय

English

We have all been bought over by the food offered to us. Why then should Gautama not forbid us? We are not allowed to go to our own abodes by peaceful means.

अध्याय २१२

श्लोक 16

हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम्

hatvā garvasamārūḍho bhīṣmadroṇajayadrathān karṇādīṃś ca na jānāti balaṃ grāmanivāsinām

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीकृष्णका सोलह हजार स्त्रियोंसे विवाह और उनकी संतति ३३३

English

Nor does this excellent brahmin who has helped us deserve any punishment. Hence I shall endeavour in an intelli¬ gent manner. Let that be approved of by you all.

अध्याय २१२

श्लोक 17

बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः

balajyeṣṭhān narān anyān grāmyāṃś caiva viśeṣataḥ sarvān evāvajānāti kiṃ vo bahubhir uttaraiḥ

हिन्दी अर्थ

महाबली प्रमथोंके साथ उनका युद्ध हुआ । श्रीहरि देख हैत्य और प्रमथगण चारों दिशाओंमें भाग उन सबका संहार करके बाणासुरके भवनके निकट गये । भगवान् शंकर जुम्भासे विवश हो रथके गये । तत्पश्चात् तीन पैर और तीन मस्तकवाले पिछले भागमें बैठ गये। उस समय वे अनायास माहेश्वर ज्वरने बाणासुरको रक्षाके लिये शाङ्गधन्वा ही सब कुछ करनेवाले श्रीकृष्णके साथ युद्ध न

English

O Lady of splendid face, do everything in such a man¬ ner as no one else comes to know. Assume the form of a cow and go to the place where Gautama is present.

अध्याय २१२

श्लोक 18

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव

tato yaṣṭipraharaṇā dasyavo loṣṭahāriṇaḥ sahasraśo 'bhyadhāvanta taṃ janaṃ nihateśvaram tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ prāhābhīrān hasann iva

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके साथ युद्ध किया। उसके फेंके हुए कर सके। गरुडने कार्तिकेयकी भुजाओंको क्षत- भस्मके स्पर्शसे श्रीकृष्णका शरीर संतप्त हो उठा विक्षत कर दिया । प्रद्युम्रने भी अपने अस्त्र-शस्त्रोंसे और उससे छू जानेपर बलदेवजीने भी शिथिल उन्हें पीडित किया तथा श्रीकृष्णके हुंकारसे उनकी होकर अपने नेत्र मूँद लिये । इस प्रकार श्रीकृष्णके शक्ति नष्ट हो गयी; अतः वे युद्धसे भाग गये ।

English

Consume the paddy. O beautiful lady, destroy them and distort them. If you are beaten, or shouted at or even looked at do something (by way of retaliation). Bellowing loudly remain in a struggle between life and death.

अध्याय २१२

श्लोक 19

निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः

nivartadhvam adharmajñā yadīto na mumūrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ युद्ध करते हुए माहेश्वर ज्वरपर शीघ्र ही। इस प्रकार जब महादेवजी जँभाई लेने लगे, वैष्णव ज्वरने आक्रमण किया और उसको भगवान्के हैत्यसेना नष्ट हो गयी, कार्तिकेयजी परास्त हो शरीरसे बाहर निकाल दिया। उस समय भगवान् गये और प्रमथों (रुद्रके गणों)-का संहार हो नारायणकी भुजाओंके आघातसे माहे श्वर ज्वरको गया, तब श्रीकृष्ण, प्रद्युम्न और बलरामजीके साथ

English

On being forbidden by him, the cow cried aloud and fell down. When the cow fell down there was a great hue and cry.

अध्याय २१२

श्लोक 20

अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम्

avajñāya vacas tasya jagṛhus te tadā dhanam strījanaṃ cāpi kaunteyād viṣvaksenaparigraham

हिन्दी अर्थ

बडी पीडा हुई। वह व्याकुल हो उठा। यह देख युद्ध करनेके लिये एक विशाल रथपर आरूढ़ हो पितामह ब्रह्माजीने आकर कहा--' भगवन्! इसे बाणासुर वहाँ आया । साक्षात् नन्दीश्वर सारथि क्षमा कीजिये।' भगवान् बोले--' अच्छा, मैंने क्षमा बनकर उसके घोडोंकी बागडोर सँभाले हुए थे। कर दिया।' यों कहकर उन्होंने वैष्णव ज्वरको महापराक्रमी बलभद्र और प्रद्युम्नने अनेकों बाणोंसे

English

Ou hearing the cry and on seeing the action of Gautama the brahmins became distressed. Keeping Vighnaraja at the head the brahmins said.

अध्याय २१२

श्लोक 21

ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान्

tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi āropayitum ārebhe na śaśāka sa vīryavān

हिन्दी अर्थ

अपनेमें ही लीन कर लिया । तब माहे श्वर ज्वरने बाणासुरकी सेनाको बींध डाला। वह सेना कहा--' भगवन्! जो मनुष्य आपके साथ मेरे युद्धका वीरधर्मसे भ्रष्ट होकर रणभूमिसे भागने लगी। स्मरण करेंगे, वे ज्वरहीन हो जायँगे।' यों कहकर बाणासुरने देखा उसकी सेनाको बलरामजी हलसे वह चला गया। खींचकर मूसलसे मारते हैं और भगवान् श्रीकृष्ण

English

All of us are going away from here. We should not stay in your hermitage. We all had been nurtured by you like a son. O leading sage, we are taking leave of you.

अध्याय २१२

श्लोक 22

चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः

cakāra sajjaṃ kṛcchrāt tu tad abhūc chithilaṃ punaḥ na sasmāra tathāstrāṇi cintayann api pāṇḍavaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्णने पाँच अग्नियोंको भी उसे अपने बाणोंका निशाना बनाते हैं। तब जीतकर उन्हें नष्ट कर डाला और दानवोंको सेनाका उसका श्रीकृष्णके साथ घमासान युद्ध छिड़ गया। खेल-खेलमें ही विध्वंस कर दिया, यह देख दोनों एक-दूसरेपर कवचको भी छेद डालनेवाले बलिकुमार बाणासुर सम्पूर्ण हैत्योंकी सेना साथ तेजस्वी बाण छोड़ने लगे। भगवान् श्रीकृष्णने

English

On hearing these words of the brahmins who were determined to go from there, he was as though struck down by the thunderbolt. He fell down in front of the brahmins.

अध्याय २१२

श्लोक 23

शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना

śarān mumoca caiteṣu pārthaḥ śeṣān sa harṣitaḥ na bhedaṃ te paraṃ cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā

हिन्दी अर्थ

ले भगवानूसे युद्ध करने लगा भगवान् शिव तथा बाणासुरके चलाये हुए बाणोंको अपने सायकोंसे कार्तिकेयजीने भी उसका साथ दिया। श्रीहरि तथा छिन्न-भिन्न कर डाला। फिर बाणासुरने श्रीकृष्णको शंकरजीमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ। उनके चलाये और श्रीकृष्णने बाणासुरको घायल किया। दोनों हुए नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी मारसे पीडित एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छासे परस्पर अस्त्र-

English

The brahmins said to him: "See this goddess mother of the Rudras, the beloved deity of the worlds sanctifying them, fallen on the ground.

अध्याय २१२

श्लोक 24

वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः

vahninā cākṣayā dattāḥ śarās te 'pi kṣayaṃ yayuḥ yudhyataḥ saha gopālair arjunasyābhavat kṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

हो समस्त लोक क्षुब्ध हो उठे। उस महायुद्धको शस्त्रोंकी बौछार कर रहे थे। जब सम्पूर्ण अस्त्र- होते देख देवताओंने समझा ' निश्चय ही समस्त शस्त्र छिन्न-भिन्न हो गये तब भगवान् श्रीकृष्णने संसारके लिये प्रलयकाल आ गया।' तब भगवान् बाणासुरको मारनेका निश्चय किया। उन्होंने सैकड़ों श्रीकृष्णने जुम्भणास्त्रके द्वारा शंकरजीको स्तब्ध सूर्योके समान तेजस्वी सुदर्शन चक्र हाथमें लिया

English

When due to the power of fate, this cow whose form and features are like those of gods and holy centres has fallen down O excellent sage, what remains for us to do is to go away.

अध्याय २१२

श्लोक 25

अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः

acintayat tu kaunteyaḥ kṛṣṇasyaiva hi tad balam yan mayā śarasaṃghātaiḥ sabalā bhūbhṛto jitāḥ

हिन्दी अर्थ

कर दिया। वे युद्ध छोड़कर जँभाई लेने लगे। यह और बाणासुरको लक्ष्य करके चला दिया। वे

English

If we continue to reside in your hermitage (the merit of) the holy rites performed by us will dwindle down and waste away. O brahmin, we do not have any other asset. We are only ascetics whose only assets are their penance.

अध्याय २१२

श्लोक 26

मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः

miṣataḥ pāṇḍuputrasya tatas tāḥ pramadottamāḥ apākṛṣyanta cābhīraiḥ kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रुकी भुजाओंको काट डालना चाहते थे। श्रीकृष्णके द्वारा प्रेरित चक्रने क्रमश: उस असुरकी भुजाओंका उच्छेद कर डाला। जब बाणासुरकी भुजाओँका जङ्गल कट गया तब भगवान् श्रीकृष्णने

English

This intelligent (brahmin) will speak in accordance with the opinion of all of us. His statement is (as good as) our statement. It should be considered authoritative by you, O Gautama.

अध्याय २१२

श्लोक 27

ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः

tataḥ śareṣu kṣīṇeṣu dhanuṣkoṭyā dhanaṃjayaḥ jaghāna dasyūṃs te cāsya prahārāñ jahasur dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

उसका नाश करनेके लिये चक्र हाथमें लिया। वे उसे छोड़ना ही चाहते थे कि भगवान् शंकरको

English

Induced by the brahmins as well as the powerful Gautama, Vighnakrt (i.e. Lord GaneSa) in the guise of a brah¬ min spoke these words to all.

अध्याय २१२

श्लोक 28

पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः

paśyatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ jagmur ādāya te mlecchāḥ samantān munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

उनका मनोभाव ज्ञात हो गया। तब वे तुरंत ॥ । ) /)

English

While Partha looked on, the Mlecchas took the excellent women of the Vrishnis and Andhakas and went in all directions, sages.

अध्याय २१२

श्लोक 29

ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै

tataḥ sa duḥkhito jiṣṇuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan aho bhagavatā tena mukto 'smīti ruroda vai

हिन्दी अर्थ

कूदकर भगवानूके सामने आ गये । उन्होंने देखा भुजाओंके कट जानेसे बाणासुरके शरीरसे रक्तकी धारा गिर रही है। तब शान्तिपूर्वक भगवानूकी स्तुति करते हुए कहा-- कृष्ण! कृष्ण । जगन्नाथ ! ! !

English

Then the distressed Jishnu said, "Pain, pain!" and wept: "Ah, I have been abandoned by that Lord."

अध्याय २१२

श्लोक 30

तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा

tad dhanus tāni cāstrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ sarvam ekapade naṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā

हिन्दी अर्थ

मैं आपको जानता हूँ। आप पुरुषोत्तम, परमेश्वर, परमात्मा और आदि-अन्तसे रहित परब्रह्म हैं। आप जो देवता, पशु-पक्षी तथा मनुष्योंकी योनिमें शरीर धारण करते हैं, यह आपकी

English

That bow, those weapons, that chariot, those horses — all was lost in one step like a gift to a non-Vedic Brahmin.

अध्याय २१२

श्लोक 31

अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम्

aho cāti balaṃ daivaṃ vinā tena mahātmanā yad asāmarthyayukto 'haṃ nīcair nītaḥ parābhavam

हिन्दी अर्थ

लीलामात्र है। आपकी चेष्टा हैत्योंका वध करनेके लिये होती है। प्रभो! प्रसन्न होइये । मैंने बाणासुरको अभय दे रखा है। आपको भी मेरी बात असत्य नहीं करनी चाहिए। मेरा आश्रय पानेसे यह हैत्य

English

"Ah, Fate is exceedingly strong, that without that great-souled one I, with my strength gone, have been led by low men to defeat.

अध्याय २१२

श्लोक 32

तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम्

tau bāhū sa ca me muṣṭiḥ sthānaṃ tat so 'smi cārjunaḥ puṇyeneva vinā tena gataṃ sarvam asāratām

हिन्दी अर्थ

बहुत बढ़ गया है। वास्तवमें यह आपका अपराधी नहीं है। मैंने ही इसे वरदान दिया था, अतः मैं ही इसके लिये आपसे क्षमा चाहता हूँ।'

English

Those arms, that fist, that place, and I am that Arjuna; without that one, as if without merit, all has gone to worthlessness.

अध्याय २१२

श्लोक 33

ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा

mamārjunatvaṃ bhīmasya bhīmatvaṃ tatkṛtaṃ dhruvam vinā tena yad ābhīrair jito 'haṃ katham anyathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरके यों कहनेपर भगवान् श्रीकृष्णका मुख प्रसन्न हो गया। बाणासुरके प्रति उनके मनमें कोई अमर्ष नहीं रह गया। उन्होंने शिवजीसे कहा- “शंकर! यदि आपने इसे वर दे रखा है

English

My being Arjuna, and Bhima's being Bhima, was surely made by him; otherwise how was I defeated by cowherds without him?"

अध्याय २१२

श्लोक 34

इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्

itthaṃ vadan yayau jiṣṇur indraprasthaṃ purottamam cakāra tatra rājānaṃ vajraṃ yādavanandanam

हिन्दी अर्थ

तो यह बाणासुर जीवित रहे। आपके वचनोंका

English

Speaking thus Jishnu went to the excellent city Indraprastha and there made Vajra, the Yadava's son, king.

अध्याय २१२

श्लोक 35

स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्

sa dadarśa tato vyāsaṃ phālgunaḥ kānanāśrayam tam upetya mahābhāgaṃ vinayenābhyavādayat

हिन्दी अर्थ

गौरव रखनेके लिये हमने अपना चक्र लौटा लिया है। शंकर! आपने जो अभयदान दिया है, वह मैंने भी दिया। आप अपनेको मुझसे पृथक् न देखें। जो मैं हूँ, वही आप हैं और वही यह

English

Then Phalguna saw Vyasa dwelling in the forest; approaching the fortunate one, he greeted him with humility.

अध्याय २१२

श्लोक 36

तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः

taṃ vandamānaṃ caraṇāv avalokya suniścitam uvāca pārthaṃ vicchāyaḥ katham atyantam īdṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जिनका चित्त अविद्यासे मोहित है, वे ही पुरुष भेददृष्टि रखनेवाले होते हैं।'

English

Seeing him bowing at his feet, Vyasa said to the determined Partha, "How is it that you are so exceedingly devoid of lustre?

अध्याय २१२

श्लोक 37

अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम्

ajārajonugamanaṃ brahmahatyāthavā kṛtā jayāśābhaṅgaduḥkhī vā bhraṣṭacchāyo 'si sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

यों कहकर भगवान् श्रीकृष्ण अनिरुद्धके पास गये। उनके जाते ही अनिरुद्धको बाँधनेवाले नाग भाग खड़े हुए। गरुड़के पंखोंको हवा लगनेसे वे सूख गये थे। तदनन्तर पत्नीसहित अनिरुद्धको

English

Have you followed a woman who is not a mother (?), or committed Brahmin-slaughter, or are you pained by the failure of hope of victory? You are now devoid of splendour.

अध्याय २१२

श्लोक 38

सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः

sāṃtānikādayo vā te yācamānā nirākṛtāḥ agamyastrīratir vāpi tenāsi vigataprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

गरुड़पर चढ़ाकर भगवान् श्रीकृष्ण, बलराम और प्रद्युम्न द्वारकापुरीमें आये।

English

Or were suppliants such as childless people turned away by you, or do you love a woman not to be approached, by which you have lost your lustre?

अध्याय २१२

श्लोक 39

भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन

bhuṅkte pradāya viprebhyo miṣṭam ekam atho bhavān kiṃ vā kṛpaṇavittāni hṛtāni bhavatārjuna

हिन्दी अर्थ

योऽहं स॒ त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः

English

Or have you eaten a sweet dish alone without giving to Brahmins? Or have the possessions of the poor been taken by you, Arjuna?

अध्याय २१२

श्लोक 40

कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा

kaccin na sūryavātasya gocaratvaṃ gato 'rjuna duṣṭacakṣur hato vāpi niḥśrīkaḥ katham anyathā

हिन्दी अर्थ

द्रष्टुमर्हसि शंकर॥

English

Have you been exposed to the sun and wind, Arjuna? Or been struck by an evil eye? How else would you be without lustre?

अध्याय २१२

श्लोक 41

स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः

spṛṣṭo nakhāmbhasā vāpi ghaṭāmbhaḥprokṣito 'pi vā tenātīvāsi vicchāyo nyūnair vā yudhi nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

पौण्डुकका वध और बलरामजीके द्वारा हस्तिनापुरका आकर्षण

English

Or have you been touched by water from a nail, or sprinkled with water from a pot, or defeated in battle by inferior persons, that you are so exceedingly without lustre?"

अध्याय २१२

श्लोक 42

ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम्

tataḥ pārtho viniḥśvasya śrūyatāṃ bhagavann iti prokto yathāvad ācaṣṭa viprā ātmaparābhavam

हिन्दी अर्थ

पौण्ड्रकका वध और बलरामजीके द्वारा हस्तिनापुरका आकर्षण

English

Then Partha, sighing, said "Hear, revered one," and being asked, Brahmins, told truly of his own defeat:

अध्याय २१२

श्लोक 43

यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः

yad balaṃ yac ca nas tejo yad vīryaṃ yat parākramaḥ yā śrīś chāyā ca naḥ so 'smān parityajya harir gataḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--भगवान् श्रीकृष्णने मानव- शरीर धारण करके बहुत बडा पराक्रम किया, जो उन्होंने लीलापूर्वक ही इन्द्र, महादेवजी तथा सम्पूर्ण देवताओंको जीत लिया । मुनिश्रेष्ठ! देवताओंकी

English

"The strength, brilliance, vigour and valour that we had, the fortune and lustre — Hari has abandoned us and gone.

अध्याय २१२

श्लोक 44

इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव

itareṇeva mahatā smitapūrvābhibhāṣiṇā hīnā vayaṃ mune tena jātās tṛṇamayā iva

हिन्दी अर्थ

चेष्टाका विघात करनेवाले भगवानूने और भी जो कर्म किये थे, वे सब हमसे कहिये। हमें उन्हें सुननेके लिये बड़ा कौतूहल हो रहा है।

English

Deprived of him, sage, who was great and spoke with a smile first, we have become like straw.

अध्याय २१२

श्लोक 45

अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः

astrāṇāṃ sāyakānāṃ ca gāṇḍīvasya tathā mama sāratā yābhavan mūrtā sa gataḥ puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--मुनिवरो! बतलाता हूं; मनुष्यावतारमें श्रीहरिने जो लीलाएँ की थीं, उन्हें आदरपूर्वक सुनो। पुण्ड्कवंशी वासुदेव नामक एक राजा था। वह ' भगवान् वासुदेव' बन बैठा

English

The essence of weapons, arrows, the Gandiva and me, which was embodied, has gone, the Purushottama.

अध्याय २१२

श्लोक 46

यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः

yasyāvalokanād asmāñ śrīr jayaḥ saṃpad unnatiḥ na tatyāja sa govindas tyaktvāsmān bhagavān gataḥ

हिन्दी अर्थ

था। कुछ अआज्ञानमोहित मनुष्योंने उससे यह कहा था कि आप ही इस पृथ्वीपर वासुदेवके रूपमें अवतीर्ण हुए हैं।' उनकी बातोंमें आकर वह स्वयं भी अपनेको अवतार मानने लगा था। वासुदेव

English

By whose glance we had fortune, victory, wealth and elevation; that Govinda has not abandoned us, the revered one has gone abandoning us.

अध्याय २१२

श्लोक 47

भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्

bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ yatprabhāvena nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam

हिन्दी अर्थ

बननेको धुनमें वह अपने वास्तविक स्वरूपको भूल गया और भगवान् विष्णुके जितने चिह हैं, उन सबको धारण करने लगा। इतना ही नहीं, उसने भगवान् श्रीकृष्णके पास अपना दूत भी

English

Krishna, by whose power Bhishma, Drona, Anga's king and Duryodhana and others were burnt, has abandoned the earth.

अध्याय २१२

श्लोक 48

निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः

niryauvanā hataśrīkā bhraṣṭacchāyeva me mahī vibhāti tāta naiko 'haṃ virahe tasya cakriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भेजा और उसके मुखसे कहलाया- ओ मूढ़! तूने जो चक्र आदि मेरे चिह्न और मेरा वासुदेव नाम धारण किया है, वह सब शीघ्र ही त्याग दे और अपने जीवनको रक्षाके लिये मेरी शरणमें

English

The earth seems to me, father, deprived of youth, of fortune, of lustre, and I am not alone in the absence of that discus-bearer.

अध्याय २१२

श्लोक 49

यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः

yasyānubhāvād bhīṣmādyair mayy agnau śalabhāyitam vinā tenādya kṛṣṇena gopālair asmi nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

आ जा।' यह सुनकर भगवान् श्रीकृष्ण हँस पड़े और दूतसे बोले-- तुम जाकर राजा पौण्ड़कसे मेरी यह बात कहना--' राजन्! मैंने तुम्हारे बचनोंका तात्पर्य भलीभाँति समझ लिया है। अब तुम्हें जो

English

By whose power Bhishma and others were like moths to me, fire — without that Krishna today I have been defeated by cowherds.

अध्याय २१२

श्लोक 50

गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम्

gāṇḍīvaṃ triṣu lokeṣu khyātaṃ yad anubhāvataḥ mama tena vinābhīrair laguḍais tu tiraskṛtam

हिन्दी अर्थ

कुछ करना हो, वह करो। मैं अपने चिहूको साथ लेकर ही तुम्हारे नगरमें आऊँगा और उस चिहस्वरूप

English

The Gandiva, famed in the three worlds by whose power, without him was scorned by cowherds with clubs.

अध्याय २१२

श्लोक 51

स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः

strīsahasrāṇy anekāni hy anāthāni mahāmune yatato mama nītāni dasyubhir laguḍāyudhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कल सबेरे ही तुम्हारी पुरीमें पहुँच जाऊँगा। तुम्हारे वहाँ आकर मैं वह कार्य करूँगा, जिससे फिर तुमसे कोई भय नहीं रह जायगा।'

English

Many thousands of women without protectors, great sage, while I strove, were taken away by robbers with clubs as weapons.

अध्याय २१२

श्लोक 52

आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम

ānīyamānam ābhīraiḥ sarvaṃ kṛṣṇāvarodhanam hṛtaṃ yaṣṭipraharaṇaiḥ paribhūya balaṃ mama

हिन्दी अर्थ

श्रीकुष्णके यों कहनेपर दूत चला गया, तब भगवानूने गरुड्का स्मरण किया। गरुड़ तुरंत आ पहुँचे। भगवान् उनकी पीठपर सवार हुए और पौण्ड्रकके नगरमें गये। श्रीकुष्णके आक्रमणको

English

All Krishna's harem was being brought away by cowherds, taken with staff-blows, my strength overcome.

अध्याय २१२

श्लोक 53

निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह

niḥśrīkatā na me citraṃ yaj jīvāmi tad adbhutam nīcāvamānapaṅkāṅkī nirlajjo 'smi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

बात सुनकर काशिराज अपनी समस्त सेनाओंके साथ पौण्ड्रककी सहायतामें आ गया। तब अपनी और काशिराजकी विशाल सेना लेकर पौण्ड्रक वासुदेव श्रीकृष्णका सामना करनेके लिये गया।

English

It is no wonder that I am without fortune; it is a wonder that I live; I am smeared with the mire of insults from the low, shameless, grandfather."

अध्याय २१२

श्लोक 54

श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः

śrutvāhaṃ tasya tad vākyam abravaṃ dvijasattamāḥ duḥkhitasya ca dīnasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानूने दूरसे ही देखा पौण्ड्क एक विशाल रथपर बैठा है। उसने अपने हाथोंमें कृत्रिम शङ्क, चक्र और गदा ले रखे हैं। एक हाथमें कमल भी है। गलेमें वनमालाके स्थानपर एक बहुत बड़ा

English

Hearing his words, I said to the distressed and wretched great-souled Pandava, Brahmins:

अध्याय २१२

श्लोक 55

अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी

alaṃ te vrīḍayā pārtha na tvaṃ śocitum arhasi avehi sarvabhūteṣu kālasya gatir īdṛśī

हिन्दी अर्थ

हार लटक रहा है। शार्ङ्गधनुषकी तरहका एक धनुष भी है। रथपर गरुड्चिहसे अङ्कित एक ध्वजा फहरा रही है और उसकी छातीमें श्रीवत्सका कृत्रिम चिह्न भी बना हुआ है। उसने मस्तकपर

English

"Enough of your shame, Partha; you ought not to grieve. Know that such is the course of Time among all beings.

अध्याय २१२

श्लोक 56

कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन

kālo bhavāya bhūtānām abhavāya ca pāṇḍava kālamūlam idaṃ jñātvā kuru sthairyam ato 'rjuna

हिन्दी अर्थ

किरीट, कानोंमें कुण्डल और शरीरपर पीताम्बर धारण कर रखा है। उसे देखकर भगवान् श्रीकृष्ण गम्भीरभावसे हँसे और उसकी सेनाके साथ युद्ध करने लगे। शाङ्गधनुषसे छूटे हुए बाणोंसे, गदासे

English

Time is for the existence of beings and for their non-existence, Pandava; knowing this has Time as its root, therefore, Arjuna, be steady.

अध्याय २१२

श्लोक 57

नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः

nadyaḥ samudrā girayaḥ sakalā ca vasuṃdharā devā manuṣyāḥ paśavas taravaś ca sarīsṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

और चक्रको मारसे उन्होंने काशिराजको सेनाका संहार कर डाला और अपने समान चिह्न धारण करनेवाले अज्ञानी पौण्ड़कसे कहा-'पौण्ड़क ! तुमने जो दूतके मुखसे मुझे कहला भेजा था कि

English

Rivers, oceans, mountains, the whole earth, gods, men, animals, trees and reptiles

अध्याय २१२

श्लोक 58

सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति संक्षयम् कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि

sṛṣṭāḥ kālena kālena punar yāsyanti saṃkṣayam kālātmakam idaṃ sarvaṃ jñātvā śamam avāpnuhi

हिन्दी अर्थ

आदेशका पालन करता हूँ। लो, यह चक्र छोड़ा;

English

are created by Time and again go to destruction. Knowing all this is of the nature of Time, attain peace.

अध्याय २१२

श्लोक 59

यथात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम्

yathāttha kṛṣṇamāhātmyaṃ tat tathaiva dhanaṃjaya bhārāvatārakāryārtham avatīrṇaḥ sa medinīm

हिन्दी अर्थ

चक्रको तुम्हारे ऊपर ही छोड़ँगा, इसमें तनिक भी यह गदा छोड़ दी और इस गरुडको भी छोड़ा। संदेह नहीं है। तुमने जो आज्ञापूर्वक आनेका यह तुम्हारी भुजापर आरूढ़ हो जाय।' यों कहकर संदेश दिया है, उसका मैं अविलम्ब पालन करूँगा । भगवानूने अपने छोड़े हुए चक्रसे पौण्ड्रकको विदीर्ण

English

As you have spoken of Krishna's greatness, Dhananjaya, so it is; he descended on earth for the work of removing the burden.

अध्याय २१२

श्लोक 60

भाराक्रान्ता धरा याता देवानां संनिधौ पुरा तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ कामरूपी जनार्दनः

bhārākrāntā dharā yātā devānāṃ saṃnidhau purā tadartham avatīrṇo 'sau kāmarūpī janārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

कर डाला। गदाके आघातसे उसे पृथ्वीपर गिरा दिया और गरुडने उसके कृत्रिम गरुडको भी तोड-फोड डाला। पौण्ड़कके मारे जानेपर वहाँ लोगोंमें हाहाकार मच गया। तब काशिराज अपने

English

The earth, oppressed by burden, went in the presence of the gods formerly; for this the taker of forms at will, Janardana, has descended.

अध्याय २१२

श्लोक 61

तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम्

tac ca niṣpāditaṃ kāryam aśeṣā bhūbhṛto hatāḥ vṛṣṇyandhakakulaṃ sarvaṃ tathā pārthopasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

मित्रका बदला चुकानेके लिये श्रीकृष्णके साथ युद्ध करने लगे। श्रीकृष्णने शार्ङ्गधनुषद्वारा छोड़े

English

That work has been accomplished; all the earth-kings were slain; and the whole Vrishni-Andhaka family has been withdrawn by Partha (Krishna).

अध्याय २१२

श्लोक 62

न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितले ऽर्जुन ततो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया

na kiṃcid anyat kartavyam asya bhūmitale 'rjuna tato gataḥ sa bhagavān kṛtakṛtyo yathecchayā

हिन्दी अर्थ

सुनो । दुर्योधनको पुत्री कुमारी लक्ष्मणा स्वयंवरमें जा रही थी। उस समय जाम्बवतीके पुत्र वीरवर साम्बने उसे बलपूर्वक हर लिया। यह देख महापराक्रमी कर्ण, दुर्योधन, भीष्म और द्रोण

English

Nothing else remains to be done by him on the surface of the earth, Arjuna; so the revered one has gone, his work done, as he wished.

अध्याय २१२

श्लोक 63

सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम्

sṛṣṭiṃ sarge karoty eṣa devadevaḥ sthitiṃ sthitau ante tāpasamartho 'yaṃ sāṃprataṃ vai yathā kṛtam

हिन्दी अर्थ

आदि बहुत कुपित हुए। उन्होंने साम्बको युद्धमें जीतकर कैद कर लिया। यह सुनकर सम्पूर्ण

English

This god of gods in creation makes creation, in preservation preservation, and at the end he is capable of burning, as he has just done.

अध्याय २१२

श्लोक 64

तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः

tasmāt pārtha na saṃtāpas tvayā kāryaḥ parābhavāt bhavanti bhavakāleṣu puruṣāṇāṃ parākramāḥ

हिन्दी अर्थ

उनका विनाश कर डालनेके लिये भारी तैयारी को । तब बलरामजीने यादवोंको रोककर कहा-- “मैं अकेला ही कौरवोंके यहाँ जाता हं । वे मेरे

English

Therefore, Partha, you need not grieve at defeat; men's prowess comes at the times of becoming.

अध्याय २१२

श्लोक 65

यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः

yatas tvayaikena hatā bhīṣmadroṇādayo nṛpāḥ teṣām arjuna kālotthaḥ kiṃ nyūnābhibhavo na saḥ

हिन्दी अर्थ

ई” कहनेसे साम्बको छोड़ देंगे।' तदनन्तर बलरामजी

English

By you alone were Bhishma, Drona and other kings slain; was that not an overcoming of them arisen from Time?

अध्याय २१२

श्लोक 66

विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः

viṣṇos tasyānubhāvena yathā teṣāṃ parābhavaḥ tvattas tathaiva bhavato dasyubhyo 'nte tadudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

हस्तिनापुरमें जाकर बाहरके उद्यानमें ठहर गये, नगरमें नहीं गये। बलरामजीको आया जान दुर्योधन आदि कोरवोंने उन्हें गौ, अर्घ्य और जल भेंट

English

As their defeat was by the power of Vishnu, so your arising at the end from robbers is also by the same.

अध्याय २१२

श्लोक 67

स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः

sa devo 'nyaśarīrāṇi samāviśya jagatsthitim karoti sarvabhūtānāṃ nāśaṃ cānte jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

2 ॥ किये। वह सब विधिपूर्वक स्वीकार करके 11 बलरामजीने कौरवोंसे कहा--' राजा उग्रसेनकी आज्ञा

English

That god, entering other bodies, brings about the world's maintenance, and at the end the destruction of all beings, as lord of the world.

अध्याय २१२

श्लोक 68

भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः

bhavodbhave ca kaunteya sahāyas te janārdanaḥ bhavānte tvadvipakṣās te keśavenāvalokitāḥ

हिन्दी अर्थ

22 है कि तुम सब लोग साम्बको शीघ्र छोड़ दो।'

English

At the origin of existence, son of Kunti, Janardana was your helper; at the end of existence, your opponents were looked on by Keshava.

अध्याय २१२

श्लोक 69

कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम्

kaḥ śraddadhyāt sagāṅgeyān hanyās tvaṃ sarvakauravān ābhīrebhyaś ca bhavataḥ kaḥ śraddadhyāt parābhavam

हिन्दी अर्थ

हुए बाणोंसे काशिराजका मस्तक काटकर उसे काशीपुरीमें फेंक दिया। यह लोगोंके लिये बड़े विस्मयका कार्य था। इस प्रकार पौण्ड्रक और काशिराजको सेवकोंसहित मारकर भगवान् श्रीकृष्ण

English

Who would believe that you killed all the Kauravas with Bhishma, or that you were defeated by cowherds?

अध्याय २१२

श्लोक 70

पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः

pārthaitat sarvabhūteṣu harer līlāviceṣṭitam tvayā yat kauravā dhvastā yad ābhīrair bhavāñ jitaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारकामें चले आये और वहाँ स्वर्गलोकमें स्थित

English

Partha, this is Hari's playful activity in all beings: that the Kauravas were destroyed by you and that you were conquered by cowherds,

अध्याय २१२

श्लोक 71

गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन

gṛhītā dasyubhir yac ca rakṣitā bhavatā striyaḥ tad apy ahaṃ yathāvṛttaṃ kathayāmi tavārjuna

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा--मुने! अब हम परम बुद्धिमान् बलरामजीके शौर्य और पराक्रमका वृत्तान्त सुनना चाहते हैं। आप उसीका वर्णन कीजिये।

English

and that the women were taken by robbers though protected by you; that too I tell you as it was, Arjuna.

अध्याय २१२

श्लोक 72

अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम्

aṣṭāvakraḥ purā vipra udavāsarato 'bhavat bahūn varṣagaṇān pārtha gṛṇan brahma sanātanam

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले-मुनियो! बलरामजी इस पृथ्वीको धारण करनेवाले साक्षात् भगवान् शेष

English

Formerly there was a Brahmin named Ashtavakra, devoted to standing in water, chanting the eternal Brahman for many years, Partha.

अध्याय २१२

श्लोक 73

जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः

jiteṣv asurasaṃgheṣu merupṛṣṭhe mahotsavaḥ babhūva tatra gacchantyo dadṛśus taṃ surastriyaḥ

हिन्दी अर्थ

बलदेवजीकी यह बात सुनकर भीष्म, द्रोण, कर्ण और दुर्योधन आदिके क्रोधकी सीमा न

English

When the Asura hosts were conquered, there was a great festival on the back of Meru; the goddess-women going there saw him.

अध्याय २१२

श्लोक 74

रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव

rambhātilottamādyāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ tuṣṭuvus taṃ mahātmānaṃ praśaśaṃsuś ca pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

से अर कै रही। राजा बाहीक आदि भी कुपित हो उठे।

English

Rambha, Tilottama and others, by hundreds and thousands, praised that great-souled one, Pandava, and extolled him.

अध्याय २१२

श्लोक 75

आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः

ākaṇṭhamagnaṃ salile jaṭābhāradharaṃ munim vinayāvanatāś caiva praṇemuḥ stotratatparāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने यदुकुलको राज्यके अधिकारसे वञ्चित जान बलरामजीसे कहा-- बलदेव ! तुमने यह कैसी बात कह डाली। कौन ऐसा यदुवंशी है, जो कौरवोंको आज्ञा देगा। यदि उग्रसेन भी कौरवोंको

English

The sage, immersed in water up to his neck, bearing a load of matted hair — they bowed with humility, intent on praise.

अध्याय २१२

श्लोक 76

यथा यथा प्रसन्नो ऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम्

yathā yathā prasanno 'bhūt tuṣṭuvus taṃ tathā tathā sarvās tāḥ kauravaśreṣṭha variṣṭhaṃ taṃ dvijanmanām

हिन्दी अर्थ

आज्ञा दें, तब तो हमें राजाओंके योग्य श्वेत-छत्र धारण करनेसे क्या लाभ होगा। अत: तुम लौट जाओ। साम्बने अन्यायपूर्ण कार्य किया है, अतः तुम्हारे या उग्रसेनके कहनेसे हम उसे छोड़ नहीं

English

As he became pleased, so they praised him more, all of them, best of Kauravas, that best of the twice-born.

अध्याय २१२

श्लोक 77

प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम्

prasanno 'haṃ mahābhāgā bhavatīnāṃ yad iṣyate mattas tad vriyatāṃ sarvaṃ pradāsyāmy api durlabham

हिन्दी अर्थ

सकते । हमलोग यदुवंशियोंके माननीय हैं। कुकुर और अन्धक-वंशोंके लोग सदा हमको प्रणाम किया करते थे। अब वे ऐसा नहीं करते तो न सही; किंतु स्वामीको सेवककी ओरसे यह आज्ञा

English

'I am pleased, fortunate ones; ask of me whatever you desire; I shall give it, even if hard to get.'

अध्याय २१२

श्लोक 78

रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसो ऽब्रुवन्

rambhātilottamādyāś ca divyāś cāpsaraso 'bruvan

हिन्दी अर्थ

हैं। उनकी महिमा अनन्त है। वे अप्रमेय हैं । देनेकी बात कैसी हमने तुमलोगोंको अपने समान उन्होंने जो कार्य किया, उसका वर्णन करता हूँ; आसन और भोजन देकर जो सम्मानित किया,

English

Rambha, Tilottama and the other divine apsarases said:

अध्याय २१२

श्लोक 79

प्रसन्ने त्वय्य् असंप्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः

prasanne tvayy asaṃprāptaṃ kim asmākam iti dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

» पौण्डुकका वध और बलरामजीके द्वारा हस्तिनापुरका आकर्षण

English

'When you are pleased, Brahmins, what is not obtained by us?'

अध्याय २१२

श्लोक 80

इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम्

itarās tv abruvan vipra prasanno bhagavan yadi tad icchāmaḥ patiṃ prāptuṃ viprendra puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

उससे तुम्हारा अहंकार बहुत बढ़ गया है । इसमें तुम्हारा क्या दोष है । हमने ही प्रेमवश नीति नहीं देखी । बलराम! हमने तुम्हारे लिये जो यह अर्घ्य निवेदित किया है, इसमें केवल प्रेम ही कारण

English

The others said, 'Brahmin, if you, revered one, are pleased, we wish to obtain the Purushottama as husband, best of Brahmins.'

अध्याय २१२

श्लोक 81

एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा

evaṃ bhaviṣyatīty uktvā uttatāra jalān muniḥ tam uttīrṇaṃ ca dadṛśur virūpaṃ vakram aṣṭadhā

हिन्दी अर्थ

है। हमारे कुलकी ओरसे तुम्हारे कुलको अर्घ्य देना कदापि उचित नहीं है।'

English

Saying 'So it will be,' the sage came up out of the water. They saw him come out, ugly, eightfold crooked.

अध्याय २१२

श्लोक 82

तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन

taṃ dṛṣṭvā gūhamānānāṃ yāsāṃ hāsaḥ sphuṭo 'bhavat tāḥ śaśāpa muniḥ kopam avāpya kurunandana

हिन्दी अर्थ

यों कहकर कौरव चुप हो गये। उन्होंने श्रीकृष्णके पुत्रको बन्धनसे मुक्त नहीं किया। इस विषयमे उन सबने एक राय कर ली थी। वे सब-के-सब बलरामजीको वहीं छोड़ हस्तिनापुरमें चले गये।

English

Seeing him, those who were hiding laughed openly; the sage, falling into anger, cursed them, son of the Kurus:

अध्याय २१२

श्लोक 83

यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः

yasmād virūparūpaṃ māṃ matvā hāsāvamānanā bhavatībhiḥ kṛtā tasmād eṣa śāpaṃ dadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

कौरवोंद्वारा किये हुए आक्षेपसे बलरामजीको बड़ा क्रोध हुआ। वे घूरते हुए उठकर खड़े हो गये और पैरको एड़ीसे उन्होंने पृथ्वीपर प्रहार किया। महात्मा बलरामको एड़ीके आघातसे पृथ्वी विदीर्ण

English

'Since you have mocked me with laughter, thinking me ugly in form, therefore I give you a curse:

अध्याय २१२

श्लोक 84

मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ

matprasādena bhartāraṃ labdhvā tu puruṣottamam macchāpopahatāḥ sarvā dasyuhastaṃ gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

हो गयी। वे अपनी गर्जनासे सम्पूर्ण दिशाओंको गुँजाकर कम्पित करने लगे। वे आँखें लाल-लाल और भौहें टेढ़ी करके बोले--' अहो! इन सारहीन दुरात्मा कौरवोंको अपने राजा होनेका इतना मद,

English

having obtained the Purushottama as husband by my grace, you will, struck by my curse, all go into the hands of robbers.'

अध्याय २१२

श्लोक 85

इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ

ity udīritam ākarṇya munis tābhiḥ prasāditaḥ punaḥ surendralokaṃ vai prāha bhūyo gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

इतना अभिमान है! क्या कौरव ही सम्राट्-पदके अधिकारी हैं ? हमलोगोंका प्रभुत्व कुछ ही कालके लिये है? क्या बात है, जो ये महाराज उग्रसेनकी अलङ्घनीय आज्ञाको भी नहीं मानते। देवताओं

English

Hearing this, the sage was pacified by them again and said, 'You will go again to the world of the lord of gods.'

अध्याय २१२

श्लोक 86

एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः

evaṃ tasya muneḥ śāpād aṣṭāvakrasya keśavam bhartāraṃ prāpya tāḥ prāptā dasyuhastaṃ varāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

और धर्मके साथ शचीपति इन्द्र भी उनकी आज्ञाकी प्रतीक्षा करते हैं। इन्द्रको सुधर्मा सभामें इस समय

English

Thus by the curse of the sage Ashtavakra, having obtained Keshava as husband, those excellent women fell into the hands of robbers.

अध्याय २१२

श्लोक 87

तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम्

tat tvayā nātra kartavyaḥ śoko 'lpo 'pi hi pāṇḍava tenaivākhilanāthena sarvaṃ tad upasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

ले जाकर उग्रसेन आदि बन्धु-बान्धवोंका दर्शन करूंगा । अथवा देवराज इन्द्रकी प्रेरणासे हमें शीघ्र ही पृथ्वीका भार उतारना है, इसलिये समस्त कौरवोंके साथ उनके हस्तिनापुर नगरको अभी

English

Therefore, Pandava, you should have not even a little grief here; by the very Lord of all that was all withdrawn.

अध्याय २१२

श्लोक 88

भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम्

bhavatāṃ copasaṃhāram āsannaṃ tena kurvatā balaṃ tejas tathā vīryaṃ māhātmyaṃ copasaṃhṛtam

हिन्दी अर्थ

गङ्गामें डाले देता हूँ।'

English

And making your withdrawal near, he has withdrawn your strength, brilliance, valour and greatness.

अध्याय २१२

श्लोक 89

जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः

jātasya niyato mṛtyuḥ patanaṃ ca tathonnateḥ viprayogāvasānaṃ tu saṃyogaḥ saṃcayaḥ kṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर क्रोधसे लाल आँखें किये बलभद्रजीने अपने हलका मुख नीचेकी ओर किया और चहारदीवारीकी जड़में धँसाकर खींचा। इससे सम्पूर्ण हस्तिनापुर सहसा डगमगाता-सा जान पड़ा। यह

English

For the born death is fixed, and for the exalted a fall; separation ends in union, and accumulation in decay.

अध्याय २१२

श्लोक 90

विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः

vijñāya na budhāḥ śokaṃ na harṣam upayānti ye teṣām evetare ceṣṭāṃ śikṣantaḥ santi tādṛśāḥ

हिन्दी अर्थ

देख समस्त कौरव व्याकुलचित्त होकर हाहाकार करने लगे और बलरामजीके पास आकर बोले- “महाबाहु राम! बलराम! ! क्षमा कीजिये, क्षमा कीजिये; मुसलायुध! अपना क्रोध शान्त कीजिये

English

Those who, knowing this, do not feel grief or joy — others learn conduct from them; there are such people.

अध्याय २१२

श्लोक 91

तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम्

tasmāt tvayā naraśreṣṭha jñātvaitad bhrātṛbhiḥ saha parityajyākhilaṃ rājyaṃ gantavyaṃ tapase vanam

हिन्दी अर्थ

साम्ब आपकी सेवामें समर्पित हैं। हम आपका प्रभाव नहीं जानते; इसीसे हमलोगोंके द्वारा आपका अपराध हुआ है। अब कृपया उसे क्षमा करें।' यों कहकर कोरवोंने पत्नीसहित साम्बको बलभद्रजीके

English

Therefore, best of men, knowing this, with your brothers, abandoning the entire kingdom, you should go to the forest for austerity.

अध्याय २१२

श्लोक 92

तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु

tad gaccha dharmarājāya nivedyaitad vaco mama paraśvo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ gatiṃ vīra yathā kuru

हिन्दी अर्थ

सामने उपस्थित कर दिया। भीष्म, द्रोण और

English

So go, tell this my word to Dharmaraja; the day after tomorrow with your brothers do as you see fit, hero."

अध्याय २१२

श्लोक 93

इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः

ity ukto dharmarājaṃ tu samabhyetya tathoktavān dṛṣṭaṃ caivānubhūtaṃ vā kathitaṃ tad aśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

सदा महाराज उग्रसेन ही विराजमान होते हैं। इन . टि ia

English

Thus told, he went to Dharmaraja and said all that he had seen and experienced, fully.

अध्याय २१२

श्लोक 94

व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम्

vyāsavākyaṃ ca te sarve śrutvārjunasamīritam rājye parīkṣitaṃ kṛtvā yayuḥ pāṇḍusutā vanam

हिन्दी अर्थ

कौरवोंका राजसिंहासन तो सैकड़ों मनुष्योंकी जूठन है; उसीपर इनको संतोष है! धिक्कार है इन्हें! आजसे उग्रसेन ही समस्त राजाओंके भी राजा बनकर रहेँ । अब में इस पृथ्वीको कौरवोंसे

English

And all, hearing Vyasa's word reported by Arjuna, established Parikshit in the kingdom and the sons of Pandu went to the forest.

अध्याय २१२

श्लोक 95

इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम्

ity evaṃ vo muniśreṣṭhā vistareṇa mayoditam jātasya ca yador vaṃśe vāsudevasya ceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

हीन करके ही द्वारकापुरीको लौटूँगा। कर्ण, दुर्योधन,

English

Thus, best of sages, this has been told by me in detail: the birth in the Yadu line and the deeds of Vasudeva.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 212
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.