Brahma Purana· Brahma Purāṇa
213
अध्याय 213 / 246

Adhyaya 213

171 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ171 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१३

श्लोक 1

अहो कृष्णस्य माहात्म्यम् अद्भुतं चातिमानुषम् रामस्य च मुनिश्रेष्ठ त्वयोक्तं भुवि दुर्लभम्

aho kṛṣṇasya māhātmyam adbhutaṃ cātimānuṣam rāmasya ca muniśreṣṭha tvayoktaṃ bhuvi durlabham

हिन्दी अर्थ

सोमदत्त, शल तथा अन्यान्य कौरवोंको उनके हाथी, घोड़े और रथोंके सहित मार डालूँगा और वीरवर साम्बको उनको पत्नीके साथ द्वारकापुरीमें

English

I shall speak truthfully on behalf of all. Let the sages as well as Gautama accept my suggestion.

अध्याय २१३

श्लोक 2

न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो भगवत्कथाम् तस्माद् ब्रूहि महाभाग भूयो देवस्य चेष्टितम्

na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvanto bhagavatkathām tasmād brūhi mahābhāga bhūyo devasya ceṣṭitam

हिन्दी अर्थ

कृपाचार्य आदि बलरामजीको प्रणाम करके प्रिय देता है। यह बलवान् और शूरवीर बलरामका ही वचन कहने लगे। तब बलवानोंमें श्रेष्ठ बलरामने प्रभाव है । तदनन्तर कौरवोंने बलरामजीके सहित कहा--' अच्छा, मैंने क्षमा कर दिया।' इस समय साम्बका पूजन करके बहुत-से दहेज और नववधूके भी हस्तिनापुर गङ्गाको ओर कुछ झुका-सा दिखायी साथ उन्हें द्वारकापुरी भेज दिया।

English

We have heard that the water that had been in the jar of Brahma born of the unmanifest one, is now staying within the matted hair of Lord Siva.

अध्याय २१३

श्लोक 3

प्रादुर्भावः पुराणेषु विष्णोर् अमिततेजसः सतां कथयताम् एव वराह इति नः श्रुतम्

prādurbhāvaḥ purāṇeṣu viṣṇor amitatejasaḥ satāṃ kathayatām eva varāha iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

—— -"ग्वहकितिकीकरिक टोके”

English

Bring it quickly by means of austerities and holy rites. O holy sage, pour that water over this cow that has fallen on the ground. After that all of us shall stay in your house as before.

अध्याय २१३

श्लोक 4

न जानीमो ऽस्य चरितं न विधिं न च विस्तरम् न कर्मगुणसद्भावं न हेतुत्वमनीषितम्

na jānīmo 'sya caritaṃ na vidhiṃ na ca vistaram na karmaguṇasadbhāvaṃ na hetutvamanīṣitam

हिन्दी अर्थ

द्विविदका वध, यदुकुलका संहार, अर्जुनका पराभव और पाण्डवोंका महाप्रस्थान

English

When that leading brahmin said thus in the assembly of the brahmins, there was a shower of flowers there. Cries of "Victory" rose up. Then the humble Gautama spoke these words with palms joined in reverence.

अध्याय २१३

श्लोक 5

किमात्मको वराहो ऽसौ का मूर्तिः का च देवता किमाचारप्रभावो वा किं वा तेन तदा कृतम्

kimātmako varāho 'sau kā mūrtiḥ kā ca devatā kimācāraprabhāvo vā kiṃ vā tena tadā kṛtam

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--मुनियो ! बलशाली भगवान् थे। उनके साथ और भी सुन्दर स्त्रियाँ थीं । बलभद्रजी

English

Let the desire in my mind be fulfilled due to my power of penance, by the grace of Fire god, by the grace of gods and Brahma as well as by your grace.

अध्याय २१३

श्लोक 6

यज्ञार्थे समवेतानां मिषतां च द्विजन्मनाम् महावराहचरितं सर्वलोकसुखावहम्

yajñārthe samavetānāṃ miṣatāṃ ca dvijanmanām mahāvarāhacaritaṃ sarvalokasukhāvaham

हिन्दी अर्थ

बलरामजीने जो और पराक्रम किया था, वह भी सुनो। द्विविद नामसे प्रसिद्ध एक महापराक्रमी वानर था, जो देवद्रोही हैत्यपति नरकासुरका मित्र था। उसने देवताओंसे वैर बाँध लिया था। वह

English

After saying "Let it be so," the brahmins took leave of the leading sage and went to their abodes that were now rich in food and water.

अध्याय २१३

श्लोक 7

यथा नारायणो ब्रह्मन् वाराहं रूपम् आस्थितः दंष्ट्रया गां समुद्रस्थाम् उज्जहारारिमर्दनः

yathā nārāyaṇo brahman vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthām ujjahārārimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

कहता था--'श्रीकृष्णने देवताओंके कहनेसे ही बलवान् नरकासुरका वध किया है, अतः मैं समस्त

English

When those brahmins had gone, Ganesvara returned accompanied by his brother and Jaya. After fulfilling his task he was extremely delighted.

अध्याय २१३

श्लोक 8

विस्तरेणैव कर्माणि सर्वाणि रिपुघातिनः श्रोतुं नो वर्तते बुद्धिर् हरेः कृष्णस्य धीमतः

vistareṇaiva karmāṇi sarvāṇi ripughātinaḥ śrotuṃ no vartate buddhir hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार वह यज्ञोंका विध्वंस और मर्त्यलोकका विनाश करने लगा। आज्ञानसे मोहित होनेके कारण उसने साधु पुरुषोंको मर्यादा तोड़ डाली और देहधारी जीवोंका संहार आरम्भ कर दिया। वह

English

After going to the peak of Kailasa what did the holy lord, Sage Gautama do? Did he perform any penance? What excellent method did he adopt for attaining the goal?

अध्याय २१३

श्लोक 9

कर्मणाम् आनुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश् च ये विभो या वास्य प्रकृतिर् ब्रह्मंस् ताश् चाख्यातुं त्वम् अर्हसि

karmaṇām ānupūrvyā ca prādurbhāvāś ca ye vibho yā vāsya prakṛtir brahmaṃs tāś cākhyātuṃ tvam arhasi

हिन्दी अर्थ

चञ्चल वानर देश, नगर और गाँवोंमें आग लगाने लगा। कहीं-कहीं पर्वत गिराकर गाँवों आदिको कुचल डालता था। पर्वतोंको उखाड़्कर समुद्रके जलमें डाल देता था और स्वयं भी समुद्रके भीतर

English

(Lord Siva) accompanied by Uma assumes eight cosmic bodies that are always beneficial to the people. It is to bestow the desired enjoyment of worldly pleasures to those who seek it that the lord assumes these bodies. Hence the people eulogize the lord as the Great God.

अध्याय २१३

श्लोक 10

प्रश्नभारो महान् एष भवद्भिः समुदाहृतः यथाशक्त्या तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः

praśnabhāro mahān eṣa bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ yathāśaktyā tu vakṣyāmi śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

घुसकर उसका मन्थन आरम्भ कर देता था। इससे क्षुब्ध होकर समुद्र अपनी सीमा लाँघकर आगे बढ़ जाता और तटपर बसे हुए गाँवों तथा नगरोंको

English

Ilvara assumes the body of the Earth for this purpose viz. in order to create happiness by means of its own objects of pleasure and to sustain the entire (universe consisting of) mobile and immobile beings. It is conducive to the prosperity of the universe and its increase.

अध्याय २१३

श्लोक 11

विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या वो मतिर् उत्थिता तस्माद् विष्णोः समस्ता वै शृणुध्वं याः प्रवृत्तयः

viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe diṣṭyā vo matir utthitā tasmād viṣṇoḥ samastā vai śṛṇudhvaṃ yāḥ pravṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

रूप धारण करके खेतोंमें लोटता, घूमता और खेतीको कुचलकर नष्ट कर डालता था। उस दुरात्माने सम्पूर्ण जगतूके विरुद्ध कार्य आरम्भ कर दिया था। कहीं कोई स्वाध्याय और वषट्कारका नाम

English

The form of waters (of Siva with eight cosmic bodies) is for creation, sustenance and annihilation of the Earth and also in order to provide for support to the Earth. For granting hap¬ piness Mid piety to the people, Siva of tranquil body assumed the form of waters that is well established in the universe.

अध्याय २१३

श्लोक 12

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरम् अव्ययम्

sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ sahasracaraṇaṃ ca yam sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrakaram avyayam

हिन्दी अर्थ

लेनेवाला नहीं था। सब संसार अत्यन्त दुःखित

English

Siva'* cosmic bodies of Sun, Moon and Fire caused the following viz., the demarcation of the units of time, the oozing current of nectar, sustenance, creation and destruction of living beings and joy, happiness and progress of the subjects.

अध्याय २१३

श्लोक 13

सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजम् अव्ययम्

sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ sahasramukuṭaṃ prabhum sahasradaṃ sahasrādiṃ sahasrabhujam avyayam

हिन्दी अर्थ

रमणियोंके बीचमें विराजमान थे और वे उनके सुयशका गान कर रही थीं। इसी समय द्विविद भी वहाँ आया और उनके सम्मुख खड़ा हो उन्हींकी नकल करने लगा। वह दुष्ट वानर उन युवतियोंकी

English

Without mutual differences there cannot be action and piety, a thing that is one's own and not one's own, neither dire¬ ctions nor atmosphere, neither heaven nor Earth, neither worldly pleasures nor salvation. Hence, O Isa, this ethereal body of yours.

अध्याय २१३

श्लोक 14

हवनं सवनं चैव होतारं हव्यम् एव च पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां समित् स्रुवम्

havanaṃ savanaṃ caiva hotāraṃ havyam eva ca pātrāṇi ca pavitrāṇi vediṃ dīkṣāṃ samit sruvam

हिन्दी अर्थ

ओर देख-देखकर जोर-जोरसे हँसने लगा। यह देखकर बलभद्रजीने कुपित होकर उसे डाँटा, किंतु उनके डॉटनेकी परवा न करके वह किलकारी मारने लगा। तब बलरामजीने उठकर बड़े रोषके

English

(This ethereal body) assumes the form of word. In order to establish virtue the Vedas are divided into Rk, Yajus and Saman. In the world (i.e. among non-Vedic sacred litera¬ ture) the Gathas (songs), Smjrtis, Puranas etc. (also flourish).

अध्याय २१३

श्लोक 15

स्रुक्सोमसूर्यमुशलं प्रोक्षणीं दक्षिणायनम् अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सदः

sruksomasūryamuśalaṃ prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ sadasyaṃ sadanaṃ sadaḥ

हिन्दी अर्थ

साथ मूसल हाथमें लिया। उधर वानरने भी एक भयंकर शिलाखण्ड उठा लिया और उसे बलभद्रजीपर चलाया; किंतु उन्होंने मूसलसे मारकर उस शिलाके सहस्रो टुकड़े कर दिये। द्विविदने बलरामजीके

English

The various ancillary objects pertaining to sacrifice constitute the sacrificial body of Siva. The sacrifice and the instruments of sacrifice, the form of the Rtvik, time, space and result, O Sambhu, you are all these things. They say that your sacrificial body is the ultimately real entity.

अध्याय २१३

श्लोक 16

यूपं चक्रं ध्रुवां दर्वीं चरूंश् चोलूखलानि च प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं च परं च यत्

yūpaṃ cakraṃ dhruvāṃ darvīṃ carūṃś colūkhalāni ca prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca hotāraṃ ca paraṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

मूसलका वार बचाकर उनको छातीमें बड़े वेग और रोषके साथ घूसा मारा। यह देख बलरामजीने भी क्रोधमें भरकर मुकेसे उसके मस्तकपर प्रहार किया। इससे वह रक्त वमन करता हुआ निर्जीव

English

You are everything. You are the maker, donor, surety, charitable offering, the omniscient witness, the great Puru§a, the supreme soul and the ultimate reality. You are everything. Of what avail are the verbal outpourings?

अध्याय २१३

श्लोक 17

ह्रस्वाण्य् अतिप्रमाणानि स्थावराणि चराणि च प्रायश्चित्तानि वार्घ्यं च स्थण्डिलानि कुशास् तथा

hrasvāṇy atipramāṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca prāyaścittāni vārghyaṃ ca sthaṇḍilāni kuśās tathā

हिन्दी अर्थ

होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा। गिरते समय उसके शरीरके आघातसे उस पर्वत-शिखरके सैकड़ों टुकड़े

English

You are not pointed out by the Vedas and other sac¬ red literature or preceptors. Nor are you accessible by means of intellect etc. You alone are unborn, unmeasurable and the lord expressed by the word Siva. You alone are the Truth. O holy lord, obeisance unto you.

अध्याय २१३

श्लोक 18

मन्त्रयज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् अग्रासिनं सोमभुजं हुतार्चिषम् उदायुधम्

mantrayajñavahaṃ vahniṃ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat agrāsinaṃ somabhujaṃ hutārciṣam udāyudham

हिन्दी अर्थ

भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे और बोले-- वीर! आपने यह बड़ा अच्छा कार्य किया, यह दुष्ट वानर हैत्य-पक्षका सहायक था। इसने सम्पूर्ण जगतूको संकटमें डाल रखा था। सौभाग्यको बात

English

(Defective Text) Once Siva saw his Prakfti in unison with the Atman as "This is my asset." At that same time, the Prakj-ti that cannot be imagined or argued upon stood separate. The lord of cosmic form is one of unimaginable power.

अध्याय २१३

श्लोक 19

आहुर् वेदविदो विप्रा यं यज्ञे शाश्वतं प्रभुम् तस्य विष्णोः सुरेशस्य श्रीवत्साङ्कस्य धीमतः

āhur vedavido viprā yaṃ yajñe śāśvataṃ prabhum tasya viṣṇoḥ sureśasya śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

हो गया था। एक दिन रैवत पर्वतके उद्यानमें है कि आज यह मारा गया।'

English

The eternal Siva whether possessed of all excellent virtues "or devoid of any trait is the power of the creator of the

अध्याय २१३

श्लोक 20

प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्य् अनेकशः भूयश् चैव भविष्यन्ति ह्य् एवम् आह पितामहः

prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ bhūyaś caiva bhaviṣyanti hy evam āha pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

बलभद्रजी तथा महाभागा रेवती विहार कर रहे

English

Production, sustenance, increase and destruction of food—these are the eternal laws of nature. There is nothing which the beloved of Siva cannot accomplish.

अध्याय २१३

श्लोक 21

यत् पृच्छध्वं महाभागा दिव्यां पुण्याम् इमां कथाम् प्रादुर्भावाश्रितां विष्णोः सर्वपापहरां शिवाम्

yat pṛcchadhvaṃ mahābhāgā divyāṃ puṇyām imāṃ kathām prādurbhāvāśritāṃ viṣṇoḥ sarvapāpaharāṃ śivām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार इस पृथ्वीको धारण करनेवाले

English

Even Indra yearns for her benign glance. One shall acquire auspiciousness from her names. Pervading the Universe she makes it free from impurities. That Uma has always a form similar to the form of the Moon.

अध्याय २१३

श्लोक 22

शृणुध्वं तां महाभागास् तद्गतेनान्तरात्मना प्रवक्ष्याम्य् आनुपूर्व्येण यत् पृच्छध्वं ममानघाः

śṛṇudhvaṃ tāṃ mahābhāgās tadgatenāntarātmanā pravakṣyāmy ānupūrvyeṇa yat pṛcchadhvaṃ mamānaghāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विविदका वध, यदुकुलका संहार, अर्जुनका पराभव और पाण्डवोंका महाप्रस्थान

English

"The mind of even the four-faced lord (Brahma) has become defiled. Why not that of other creatures." Thinking thus, the goddess should perform the descent of Ganga by means of different methods in order to sanctify the universe.

अध्याय २१३

श्लोक 23

वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महामतेः हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ prabhavāya ca

हिन्दी अर्थ

परम बुद्धिमान् बलरामजीके अनेक अद्भुत पराक्रम यौवनके मदसे उन्मत्त थे, अत: भावीकी प्रेरणासे

English

By means of all testimonies and by going through the Vedic passages, people came to believe in the lordship of Siva. They performed all pious rites and enjoyed all worldly pleasures. This is the perpetual power and glory of Siva.

अध्याय २१३

श्लोक 24

बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति वीर्यवान् प्रादुर्भावांश् च वक्ष्यामि पुण्यान् दिव्यान् गुणान्वितान्

bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati vīryavān prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi puṇyān divyān guṇānvitān

हिन्दी अर्थ

हैं, जिनकी कोई गणना नहीं हो सकती।

English

The things to be accomplished, the most excellent and pleasing to be evolved, the rite, the performer of the rite and the instruments of the rite are expressed in the Vedas and found in the world—those are said to be the achievements of the primordial lord.

अध्याय २१३

श्लोक 25

सुप्तो युगसहस्रं यः प्रादुर्भवति कार्यतः पूर्णे युगसहस्रे ऽथ देवदेवो जगत्पतिः

supto yugasahasraṃ yaḥ prādurbhavati kāryataḥ pūrṇe yugasahasre 'tha devadevo jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने जाम्बवतीकुमार साम्बको स्त्रीके वेषमें

English

The primordial matter, the inert stuff of the universe as opposed to spirit, more usually known as Prakfti.

अध्याय २१३

श्लोक 26

ब्रह्मा च कपिलश् चैव त्र्यम्बकस् त्रिदशास् तथा देवाः सप्तर्षयश् चैव नागाश् चाप्सरसस् तथा

brahmā ca kapilaś caiva tryambakas tridaśās tathā devāḥ saptarṣayaś caiva nāgāś cāpsarasas tathā

हिन्दी अर्थ

इस तरह इस जगत्का उपकार करनेके लिये विभूषित किया और मुनियोंको प्रणाम करके

English

As and when Sambhu assumes the forms of the immea¬ surable Maya 1 for the welfare of the universe, you too assume forms befitting contact with him. O Mother, that is your chastity.

अध्याय २१३

श्लोक 27

सनत्कुमारश् च महानुभावो मनुर् महात्मा भगवान् प्रजाकरः पुराणदेवो ऽथ पुराणि चक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

sanatkumāraś ca mahānubhāvo manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ purāṇadevo 'tha purāṇi cakre pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ

हिन्दी अर्थ

बलरामसहित भगवान् श्रीकृष्णने हैत्यों और दुष्ट

English

What shall I give you, O Gautama? I am delighted at your devotion, eulogy and splendid holy rites. You may ask anything, even for those things that are not easily accessible to the gods.

अध्याय २१३

श्लोक 28

यो ऽसौ चार्णवमध्यस्थो नष्टे स्थावरजङ्गमे नष्टे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे

yo 'sau cārṇavamadhyastho naṣṭe sthāvarajaṅgame naṣṭe devāsuranare pranaṣṭoragarākṣase

हिन्दी अर्थ

विनीत भावसे पूछा--' महर्षियो ! यह स्त्री पुत्रको

English

On hearing these words of Siva having the universe for his body, Gautama was overwhelmed by the tears of delight. Expert in making statements, Gautama thought thus.

अध्याय २१३

श्लोक 29

योद्धुकामौ दुराधर्षौ ताव् उभौ मधुकैटभौ हतौ भगवता तेन तयोर् दत्त्वामितं वरम्

yoddhukāmau durādharṣau tāv ubhau madhukaiṭabhau hatau bhagavatā tena tayor dattvāmitaṃ varam

हिन्दी अर्थ

राजाओंका वध किया। फिर अर्जुनके साथ मिलकर अभिलाषा रखती है। बताइये, यह अपने पेटसे भगवानूने अनेक अक्षौहिणी सेनाओंका वध कराकर क्या जनेगी ?' वे महर्षि दिव्य ज्ञानसे सम्पन्न थे,

English

O fate! O piety! O the worship of brahmins, O the wonderful way of che world! O creator, obeisance to you.

अध्याय २१३

श्लोक 30

पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि पुष्करे तत्र संभूता देवाः सर्षिगणास् तथा

purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi puṣkare tatra saṃbhūtā devāḥ sarṣigaṇās tathā

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीका भार उतारा। इस प्रकार सम्पूर्ण दुष्ट

English

O lord of Devas honoured by the gods, if you are plea¬ sed with me give me the splendid Ganga stationed within your matted hair. O lord with the Vedas for abode, obeisance be to you.

अध्याय २१३

श्लोक 31

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः पुराणं कथ्यते यत्र देवश्रुतिसमाहितम्

eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ purāṇaṃ kathyate yatra devaśrutisamāhitam

हिन्दी अर्थ

तथापि यदुकुमारोंने उनके साथ छल किया। यह

English

"So, be it", said the lord of Devas who was delighted, "Free from all ailments you may request for other boons from me."

अध्याय २१३

श्लोक 32

वाराहस् तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भावो महात्मनः यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपम् आस्थितः

vārāhas tu śrutimukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंका संहार करके भूभार उतारनेके पश्चात् देख उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन महर्षियोंने

English

The cosmic power which creates illusory appearances.

अध्याय २१३

श्लोक 33

वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने ब्राह्मणोके शापको निमित्त बनाकर अपने

English

A particular position of the sun and moon.

अध्याय २१३

श्लोक 34

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः आज्यनासः स्रुवतुण्डः सामघोषस्वरो महान्

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvaro mahān

हिन्दी अर्थ

यादवोंके नाशके लिये शाप देते हुए कहा-- यह

English

The first of the four cosmic ageshaving a duration of 1728000, 1296000,864000 and 432000 human yean equivalent respectively to 4800,3600, 2400 and 1200 divine yean.

अध्याय २१३

श्लोक 35

सत्यधर्ममयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर् मुखाकृतिः

satyadharmamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānur mukhākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

कुलका भी संहार कर डाला। अन्तमें स्वयम्भू स्त्री एक मुसल पैदा करेगी, जिससे सम्पूर्ण यदुकुलका

English

After leading the Ganga from the matted hair of Mahes- vara and coming to the holy mountain Brahmagiri, what did Gautama do?

अध्याय २१३

श्लोक 36

उद्गतान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः वाद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः

udgatāntro homaliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ vādyantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण द्वारकापुरी छोड़कर अपने अंशभूत बलराम आदिके साथ पुनः अपने आश्रयभूत परम धामको

English

O mother born of the matted hair of the three-eyed lord, O goddess bestowing all desired things, forgive. You are calm. Go happily, carry out what is conducive to the welfare of all.

अध्याय २१३

श्लोक 37

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर् अन्वितः

vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir anvitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा ब्रह्मन्! भगवानूने ब्राह्मणोंके शापको निमित्त बनाकर किस प्रकार अपने कुलका

English

On being spoken to thus by Gautama, the Ganga who assumed a divine form and wore a divine garland and unguent, said to Gautama.

अध्याय २१३

श्लोक 38

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्त्रमयो महान् उपाकर्माष्टरुचकः प्रवर्गावर्तभूषणः

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsattramayo mahān upākarmāṣṭarucakaḥ pravargāvartabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले एक समयकी बात है- पिण्डारक नामके महातीर्थमें विश्वामित्र, कण्व तथा महामुनि नारद पधारे थे। वहाँ यदुकुलके

English

Where shall I go? To the abode of Devas, or to the water-jar or to the nether worlds? It is known that you are truthful of speech.

अध्याय २१३

श्लोक 39

नानाच्छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः छायापत्नीसहायो ऽसौ मणिशृङ्ग इवोत्थितः

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ chāyāpatnīsahāyo 'sau maṇiśṛṅga ivotthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कुमारोंने उनका दर्शन किया। वे सभी कुमार

English

O goddess, you have been requested by me for helping the three worlds. You have been given to me by &ambhu. O goddess, let it not be otherwise.

अध्याय २१३

श्लोक 40

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् एकार्णवजलभ्रष्टाम् एकार्णवगतः प्रभुः

mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām ekārṇavajalabhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

संहार हो जायगा।' उनके यों कहनेपर यदुकुमारोंने पुरीमें आकर राजा उग्रसेनको सब हाल कह सुनाया। साम्बके पेटसे मुसल पैदा हुआ। उग्रसेनने उस मुसलके लोहेको कुटवाकर चूर्ण बना दिया

English

Everywhere it has the power of everyone of the chan¬ nels. It destroys all sins. It bestows all desired things always. It is thus alone that she is sung about in the Vedas.

अध्याय २१३

श्लोक 41

दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया सहस्रशीर्षो लोकादिश् चकार जगतीं पुनः

daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā sahasraśīrṣo lokādiś cakāra jagatīṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

और उसे समुद्रमें फेंक दिया। वह चूर्ण एरका नामको घासके रूपमें उत्पन्न हो गया। मुसलका जो लोहा था, उसे चूर्ण कर देनेपर भी उसका एक टुकड़ा बचा रह गया। उसे यादवगण किसी

English

Human beings see only the part of Ganga that flows over the mortal world and not that which flows over the nether worlds. Nor do the human beings of ignorant intellect see Ganga flowing in heaven.

अध्याय २१३

श्लोक 42

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुधरा पुरा

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā

हिन्दी अर्थ

प्रकार भी चूर्ण न कर सके। उसकी आकृति तोमरके समान थी। वह टुकड़ा भी समुद्रमें फेंक

English

Then Gautama the great among the sages circumam¬ bulated Ganga, the splendid mother of the Universe fre¬ quented by Devas and Sages.

अध्याय २१३

श्लोक 43

वाराह एष कथितो नारसिंहस् ततो द्विजाः यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर् हतः

vārāha eṣa kathito nārasiṃhas tato dvijāḥ yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ

हिन्दी अर्थ

04 क दिया गया, किंतु उसे एक मत्स्यने निगल लिया

English

O MaheSana, lord of Devas, with a desire for the

अध्याय २१३

श्लोक 44

पुरा कृतयुगे नाम सुरारिर् बलदर्पितः दैत्यानाम् आदिपुरुषश् चकार सुमहत् तपः

purā kṛtayuge nāma surārir baladarpitaḥ daityānām ādipuruṣaś cakāra sumahat tapaḥ

हिन्दी अर्थ

उस मत्स्यको मछेरोंने जाल बिछाकर पकड लिया । जब उसका पेट चीरा गया, तब वह लोहा निकला

English

The devotee should abandon vicious nature. He should closely abide by his own duty. He should massage the limbs of the tired people. He should give them food in the proper manner.

अध्याय २१३

श्लोक 45

दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जपोपवासनिरतस् तस्थौ मौनव्रतस्थितः

daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca japopavāsaniratas tasthau maunavratasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

€ और उसे जरा नामक व्याधने ले लिया। भगवान्

English

The holy centres are within distances of two hands of one another. O Gautama, I am present everywhere and I am the bestower of all desired things.

अध्याय २१३

श्लोक 46

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चैव हि प्रीतो ऽभवत् ततस् तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa caiva hi prīto 'bhavat tatas tasya tapasā niyamena ca

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण इन सभी बातोंको अच्छी तरह जानते थे तो भी उन्होंने विधाताके विधानको बदलना नहीं चाहा। इसी बीचमें देवताओंने भगवान् श्रीकृष्णके पास अपना दूत भेजा। उसने एकान्तमें भगवानको

English

Plunging into and performing ablution in the Ganga for sixty thousand years is on a par with taking bath once when Bjrhaspati (Jupiter) is in the Leo (zodiac).

अध्याय २१३

श्लोक 47

तं वै स्वयंभूर् भगवान् स्वयम् आगम्य भो द्विजाः विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bho dvijāḥ vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

हिन्दी अर्थ

प्रणाम करके कहा--' भगवन्! वसु, अश्विनीकुमार,

English

That sage said to the king, "To one of your wives a son will be born and he will sustain the family. To the other wife there will be born sixty thousand sons."

अध्याय २१३

श्लोक 48

आदित्यैर् वसुभिः सार्धं मरुद्भिर् दैवतैस् तथा रुद्रैर् विश्वसहायैश् च यक्षराक्षसकिंनरैः

ādityair vasubhiḥ sārdhaṃ marudbhir daivatais tathā rudrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ

हिन्दी अर्थ

) है मरुद्रण, आदित्य, रुद्र तथा साध्य आदि देवताओंके

English

When the sage went away after bestowing the boon, thousands of sons were born. The king performed horse and other sacrifices and distributed plenty of gifts to the deserving.

अध्याय २१३

श्लोक 49

दिशाभिः प्रदिशाभिश् च नदीभिः सागरैस् तथा नक्षत्रैश् च मुहूर्तैश् च खेचरैश् च महाग्रहैः

diśābhiḥ pradiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś ca mahāgrahaiḥ

हिन्दी अर्थ

104 साथ इन्द्रने मुझे दूत बनाकर भेजा है। प्रभो!

English

In one horse sacrifice the king got himself duly initia¬ ted. He employed his sons along with their armies in the work of protecting the horse.

अध्याय २१३

श्लोक 50

देवर्षिभिस् तपोवृद्धैः सिद्धैर् विद्वद्भिर् एव च राजर्षिभिः पुण्यतमैर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः

devarṣibhis tapovṛddhaiḥ siddhair vidvadbhir eva ca rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार है; सुनिये । देवताओंके प्रार्थना करनेपर आपने जो इस पृथ्वीका भार उतारनेके लिये

English

by divine sages rich in austerity, Siddhas, the learned, and the holiest royal sages, Gandharvas and hosts of Apsarases,

अध्याय २१३

श्लोक 51

चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस् तथा ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनम् अब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanam abravīt

हिन्दी अर्थ

अवतार लिया था, उसे आज सौ वर्षसे अधिक देनेवाले हैं।'

English

the teacher of the moving and unmoving, the glorious one, surrounded by all the gods, Brahma, best of Brahman-knowers, said to the Daitya:

अध्याय २१३

श्लोक 52

प्रीतो ऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं कामम् आप्नुहि

prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi

हिन्दी अर्थ

हो गये। दुराचारी हैत्य मारे गये। पृथ्वीका भार उतर गया। अब देवता आपसे सनाथ होकर स्वर्गमे निवास करें। जगन्नाथ ! यदि आपको स्वीकार हो तो अब अपने परमधामको पधारेँ।'

English

"I am pleased with you, devotee, by this austerity, good vow-holder; choose a boon, may you be well; obtain the desire as you wish."

अध्याय २१३

श्लोक 53

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ऋषयो वाथ मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ ṛṣayo vātha māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--' दूत! तुम जो कुछ कहते हो, वह सब मैं जानता हूँ । इसीलिये मैंने यादवोंके संहारका कार्य आरम्भ कर दिया है। यदि यदुवंशियोंका संहार न हो तो यह पृथ्वीपर बहुत बड़ा भार रह

English

"Neither gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, serpents nor Rakshasas, nor sages, angry, joined with austerity, would curse me with curses, grandfather of the world; this boon is chosen by me:

अध्याय २१३

श्लोक 54

शपेयुस् तपसा युक्ता वर एष वृतो मया न शस्त्रेण न वास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा

śapeyus tapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā na śastreṇa na vāstreṇa giriṇā pādapena vā

हिन्दी अर्थ

जायगा; अतः मैं सात रातके भीतर जल्दी ही इस भारको भी उतार डालूँगा। जिस प्रकार मैंने द्वारकापुरी बसानेके लिये समुद्रसे भूमि माँगी थी, उसी प्रकार उसे वह भूमि लौटा भी दूँगा और यादवोंका

English

not by weapon, nor missile, nor mountain, nor tree, not dry, not wet, not above, not below,

अध्याय २१३

श्लोक 55

न शुष्केण न चार्द्रेण न चैवोर्ध्वं न चाप्य् अधः पाणिप्रहारेणैकेन सभृत्यबलवाहनम्

na śuṣkeṇa na cārdreṇa na caivordhvaṃ na cāpy adhaḥ pāṇiprahāreṇaikena sabhṛtyabalavāhanam

हिन्दी अर्थ

संहार करके अपने परमधामको जाऊँगा। देवराज

English

only by one blow of a hand together with servants, army and vehicle,

अध्याय २१३

श्लोक 56

यो मां नाशयितुं शक्तः स मे मृत्युर् भविष्यति भवेयम् अहम् एवार्कः सोमो वायुर् हुताशनः

yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ sa me mṛtyur bhaviṣyati bhaveyam aham evārkaḥ somo vāyur hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले--उद्धव ! तुम मेरी कृपासे प्राप्त हुई दिव्य गतिके द्वारा गन्धमादन पर्वतपर परम पवित्र बदरिकाश्रमतीर्थमें चले जाओ। वह श्रीनर-नारायणका स्थान है। वहाँकी भूमि बड़ी

English

he who is able to destroy me shall be my death. May I myself be the sun, moon, wind and fire,

अध्याय २१३

श्लोक 57

सलिलं चान्तरिक्षं च आकाशं चैव सर्वशः अहं क्रोधश् च कामश् च वरुणो वासवो यमः धनदश् च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

salilaṃ cāntarikṣaṃ ca ākāśaṃ caiva sarvaśaḥ ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र है। उस तीर्थमें मेरा चिन्तन करते हुए निवास करो, फिर मेरी कृपासे तुम्हें उत्तम सिद्धि प्राप्त होगी। में इस कुलका संहार करके अपने धामको जाऊँगा। मेरे त्याग देनेपर समुद्र इस

English

water, atmosphere and space in all ways, I myself anger and desire, Varuna, Vasava and Yama, the giver of wealth and lord of wealth, Yaksha and lord of Kimpurushas."

अध्याय २१३

श्लोक 58

एते दिव्या वरास् तात मया दत्तास् तवाद्भुताः सर्वान् कामान् इमांस् तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ sarvān kāmān imāṃs tāta prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारकापुरीको डुबो देगा।

English

"These wondrous divine boons, dear, have been given to you by me; all these desires you will obtain, no doubt."

अध्याय २१३

श्लोक 59

एवम् उक्त्वा तु भगवाञ् जगामाशु पितामहः वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

evam uktvā tu bhagavāñ jagāmāśu pitāmahaḥ vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam

हिन्दी अर्थ

भगवानूके यों कहनेपर उद्धवजी उन्हें प्रणाम करके नर-नारायणके आश्रममें चले गये। तदनन्तर

English

Having said so, the revered Grandfather quickly went to the Vairaja abode of Brahma, served by hosts of Brahmin sages.

अध्याय २१३

श्लोक 60

ततो देवाश् च नागाश् च गन्धर्वा मुनयस् तथा वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहम् उपस्थिताः

tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā varapradānaṃ śrutvaiva pitāmaham upasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

और श्रीकृष्ण आदिके साथ प्रभासक्षेत्रमें गये।

English

Then the gods, Nagas, Gandharvas and sages, hearing of the granting of the boon, approached the Grandfather:

अध्याय २१३

श्लोक 61

वरेणानेन भगवन् बाधिष्यति स नो ऽसुरः तत् प्रसीदाशु भगवन् वधो ऽप्य् अस्य विचिन्त्यताम्

vareṇānena bhagavan bādhiṣyati sa no 'suraḥ tat prasīdāśu bhagavan vadho 'py asya vicintyatām

हिन्दी अर्थ

इन्द्र तथा देवताओंको यों मानना चाहिए कि मैं वहाँ पहुँचकर कुकुर और अन्धकवंशके सब बलरामजीके साथ अब अपने धाममें आ ही लोगोंने प्रसन्नतापूर्वक मदिरा-पान किया। पीते गया। इस पृथ्वीके भाररूप जो जरासंध आदि समय उनमें परस्पर संघर्ष हो गया, जिससे विनाश राजा थे, वे मारे गये; तथापि इन यदुवंशियोंका करनेवाली कलहाग्रि प्रज्वलित हो उठी। हैवके

English

"By this boon, revered one, that Asura will harass us; therefore be gracious quickly, lord, and think of his killing."

अध्याय २१३

श्लोक 62

भगवन् सर्वभूतानां स्वयंभूर् आदिकृत् प्रभुः स्रष्टा च हव्यकव्यानाम् अव्यक्तं प्रकृतिर् ध्रुवम्

bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛt prabhuḥ sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaṃ prakṛtir dhruvam

हिन्दी अर्थ

भार उनसे भी बढ़कर है, अतः पृथ्वीके इस महाभारको उतारकर ही मैं देवलोककी रक्षाके लिये अपने धाममें जाऊँगा।'

English

"Revered one, of all beings the self-born, primal maker, lord, creator of oblations and funeral offerings, the unmanifest, Prakriti, the firm —"

अध्याय २१३

श्लोक 63

ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वदेवगणांस् तथा

tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ provāca bhagavān vākyaṃ sarvadevagaṇāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् वासुदेवके यों कहनेपर देवदूत उन्हें प्रणाम करके दिव्य गतिसे देवराजके समीप चला

English

Then, hearing the word for the benefit of the world, the god Prajapati, the revered one, spoke to all the hosts of gods:

अध्याय २१३

श्लोक 64

अवश्यं त्रिदशास् तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् तपसो ऽन्ते च भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam tapaso 'nte ca bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

अधीन होकर उन्होंने एक-दूसरेको शस्त्रोंसे मारना

English

"Surely, gods, he must obtain the fruit of his austerity; and at the end of the austerity the revered Vishnu will kill him."

अध्याय २१३

श्लोक 65

एतच् छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस् ते वै मुदान्विताः

etac chrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

पास ही जमी हुई एरका नामकी घास सबने उखाड़ ली। उनके हाथोंमें आनेपर वह एरका वज्रकी भाँति दिखायी देने लगी। उसके द्वारा वे

English

Hearing this word of the lotus-born, all the gods went joyfully to their divine abodes.

अध्याय २१३

श्लोक 66

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः हिरण्यकशिपुर् दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cāpi sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ

हिन्दी अर्थ

गया। इधर द्वारकापुरीमें दिन-रात विनाशके सूचक एक-दूसरेपर भयंकर प्रहार करने लगे। प्रद्युम्न,

English

As soon as he got the boon, he afflicted all creatures: the Daitya Hiranyakashipu, proud with the boon.

अध्याय २१३

श्लोक 67

आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै संशितव्रतान् सत्यधर्मरतान् दान्तांस् तदा धर्षितवांस् तथा

āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān satyadharmaratān dāntāṃs tadā dharṣitavāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

लगे उन्हें देखकर भगवानूने यादवोंसे कहा-- 'देखो, ये अत्यन्त भयंकर महान् उत्पात हो रहे हैं। इनकी शान्तिके लिये हम सब लोग शीघ्र ही प्रभासक्षेत्रमें चलें।' उस समय महान् भगवद्भक्त

English

He then harassed the fortunate sages in hermitages, of firm vows, devoted to truth and dharma, self-controlled.

अध्याय २१३

श्लोक 68

त्रिदिवस्थांस् तथा देवान् पराजित्य महाबलः त्रैलोक्यं वशम् आनीय स्वर्गे वसति सो ऽसुरः

tridivasthāṃs tathā devān parājitya mahābalaḥ trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati so 'suraḥ

हिन्दी अर्थ

उद्धवजीने श्रीहरिको प्रणाम करके कहा--' भगवन्! अब मुझे क्या करना चाहिए ? इसके लिये आज्ञा दें। में समझता हुँ आप इस समस्त यादवकुलका संहार करना चाहते हैं; क्योंकि मुझे ऐसे निमित्त

English

Having conquered the gods dwelling in heaven, the very mighty Asura, bringing the three worlds under control, lived in heaven.

अध्याय २१३

श्लोक 69

यदा वरमदोन्मत्तो विचरन् दानवो भुवि यज्ञीयान् अकरोद् दैत्यान् अयज्ञीयाश् च देवताः

yadā varamadonmatto vicaran dānavo bhuvi yajñīyān akarod daityān ayajñīyāś ca devatāḥ

हिन्दी अर्थ

दिखायी देते हैं, जो इस कुलके विनाशकी सूचना

English

When the Danava, intoxicated by the boon, wandering on earth, made Daityas worthy of sacrifice and the gods unworthy of sacrifice,

अध्याय २१३

श्लोक 70

आदित्या वसवः साध्या विश्वे च मरुतस् तथा शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुर् महाबलम्

ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutas tathā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum upatasthur mahābalam

हिन्दी अर्थ

एरकारूप वज्रसे एक-दूसरेको मारने लगे। श्रीहरिने यादवोंको ऐसा करनेसे रोका; किंतु वे उन्हें अपने विपक्षीका सहायक मानने लगे और उनकी अवहेलना करके परस्पर प्रहार करते ही रहे।

English

the Adityas, Vasus, Sadhyas, Vishvedevas and Maruts approached Vishnu, the refuge, the mighty refuge.

अध्याय २१३

श्लोक 71

देवब्रह्ममयं यज्ञं ब्रह्मदेवं सनातनम् भूतं भव्यं भविष्यं च प्रभुं लोकनमस्कृतम् नारायणं विभुं देवं शरण्यं शरणं गताः

devabrahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ sanātanam bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca prabhuṃ lokanamaskṛtam nārāyaṇaṃ vibhuṃ devaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

इससे भगवान् श्रीकृष्णको भी क्रोध हो आया। अतः उन्होंने भी उनका वध करनेके लिये मुट्ठी भर एरका उखाड़ ली। हाथमें आते ही वह एरका लोहेका मुसल बन गयी। उस मुसलसे भगवानूने

English

The sacrifice consisting of Brahma and gods, the eternal god of Brahma, the past, future and present, the lord bowed to by the world, Narayana, the pervading god, they went to for refuge.

अध्याय २१३

श्लोक 72

त्रायस्व नो ऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर् भयात् त्वं हि नः परमो देवस् त्वं हि नः परमो गुरुः

trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor bhayāt tvaṃ hi naḥ paramo devas tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ

हिन्दी अर्थ

द्विविदका वध, यदुकुलका संहार, अर्जुनका पराभव और पाण्डवोंका महाप्रस्थान

English

"Save us today, lord of gods, from fear of Hiranyakashipu; you are our supreme god, you our supreme teacher.

अध्याय २१३

श्लोक 73

त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम उत्फुल्लामलपत्त्राक्ष शत्रुपक्षक्षयंकर क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः

tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama utphullāmalapattrākṣa śatrupakṣakṣayaṃkara kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ

हिन्दी अर्थ

सहसा समस्त यादवोंका संहार कर डाला तथा अन्य यादव आपसमें ही लडकर नष्ट हो गये

English

You are our supreme creator, of Brahma and the rest, best of gods; lotus-petal-eyed, pure, destroyer of the enemy side, for the destruction of the Diti's line be our refuge."

अध्याय २१३

श्लोक 74

भयं त्यजध्वम् अमरा अभयं वो ददाम्य् अहम् तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिलप्स्यथ मा चिरम्

bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham tathaiva tridivaṃ devāḥ pratilapsyatha mā ciram

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार बलरामजीका प्रयाण देखकर श्रीकृष्णने दारुकसे कहा-- तुम द्वारकामें जाकर यह सब

English

"Give up fear, immortals; I give you fearlessness. You will regain heaven, gods, soon.

अध्याय २१३

श्लोक 75

एषो ऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् अवध्यम् अमरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्मि तम्

eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmi tam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्णका जैत्र नामक रथ दारुकके वृत्तान्त वसुदेवजी तथा राजा उग्रसेनसे कहो--

English

Here I am; I shall kill that Daitya with his host, proud with his boon, unslayable by lords of immortals, the lord of Danavas."

अध्याय २१३

श्लोक 76

एवम् उक्त्वा तु भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् हिरण्यकशिपोः स्थानम् आजगाम महाबलः

evam uktvā tu bhagavān visṛjya tridaśeśvarān hiraṇyakaśipoḥ sthānam ājagāma mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

देखते-देखते समुद्रके मध्यवर्ती मार्गद्वारा शीघ्र ही चला गया। उसमें जुते हुए घोडे उस रथको लेकर

English

Having said so, the revered one, dismissing the lords of the thirty, the very mighty one came to Hiranyakashipu's place.

अध्याय २१३

श्लोक 77

नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना

narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā

हिन्दी अर्थ

शस्त्र भगवानूको परिक्रमा करके सूर्यके मार्गसे चले गये। क्षणभरमें वहाँ सम्पूर्ण यदुवंशियोंका संहार हो गया। केवल महाबाहु श्रीकृष्ण और दारुक रह गये। उन दोनोंने घूमते हुए आगे

English

Making half his body a man's and half a lion's, the lord, in the Narasimha form, touching his hand with hand,

अध्याय २१३

श्लोक 78

घनजीमूतसंकाशो घनजीमूतनिस्वनः घनजीमूतदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्

ghanajīmūtasaṃkāśo ghanajīmūtanisvanaḥ ghanajīmūtadīptaujā jīmūta iva vegavān

हिन्दी अर्थ

जाकर देखा, बलरामजी एक वृक्षके नीचे आसन लगाकर बैठे हैं और उनके मुँहसे एक विशाल नाग निकल रहा है। वह महाकाय सर्प उनके मुखसे निकलकर सिद्धों और नागोंसे पूजित हो

English

dark as dense cloud, with a voice like dense cloud, with radiance like dense cloud, swift like a cloud,

अध्याय २१३

श्लोक 79

दैत्यं सो ऽतिबलं दृष्ट्वा दृप्तशार्दूलविक्रमः दृप्तैर् दैत्यगणैर् गुप्तं हतवान् एकपाणिना

daityaṃ so 'tibalaṃ dṛṣṭvā dṛptaśārdūlavikramaḥ dṛptair daityagaṇair guptaṃ hatavān ekapāṇinā

हिन्दी अर्थ

समुद्रको ओर चला गया। समुद्रने सामने आकर उसे अर्घ्य दिया। तत्पश्चात् वह श्रेष्ठ नागोंसे पूजित हो समुद्रके जलमें प्रवेश कर गया।

English

seeing the extremely strong Daitya, with the valour of a proud tiger, he killed him, guarded by proud hosts of Daityas, with one hand.

अध्याय २१३

श्लोक 80

नृसिंह एष कथितो भूयो ऽयं वामनः परः यत्र वामनम् आस्थाय रूपं दैत्यविनाशनम्

nṛsiṃha eṣa kathito bhūyo 'yaṃ vāmanaḥ paraḥ yatra vāmanam āsthāya rūpaṃ daityavināśanam

हिन्दी अर्थ

“बलरामजी चले गये। यदुवंशियोंका संहार हो गया और मैं भी योगस्थ होकर परमधामको चला जाऊँगा।' ये सब बातें बताकर द्वारकावासी मनुष्यों और उग्रसेनसे यह भी कहना कि ' अब

English

This Narasimha has been told; hear again another, Vamana, in which, taking Vamana's form, the destroyer of Daityas

अध्याय २१३

श्लोक 81

बलेर् बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा विक्रमैस् त्रिभिर् अक्षोभ्याः क्षोभितास् ते महासुराः

baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

इस सम्पूर्ण द्वारकापुरीको समुद्र डुबो देगा, अतः आपलोग यहाँसे जानेके लिये रथोंको सुसज्जित करके अर्जुनके आगमनको प्रतीक्षा करें। जब अर्जुन द्वारकासे निकलें तब कोई भी वहाँ न रहे।

English

at the sacrifice of the mighty Bali formerly, the great Asuras who were unshakable by Vishnu with his three strides were shaken:

अध्याय २१३

श्लोक 82

विप्रचित्तिः शिवः शङ्कुर् अयःशङ्कुस् तथैव च अयःशिरा अश्वशिरा हयग्रीवश् च वीर्यवान्

vipracittiḥ śivaḥ śaṅkur ayaḥśaṅkus tathaiva ca ayaḥśirā aśvaśirā hayagrīvaś ca vīryavān

हिन्दी अर्थ

सब लोग अर्जुनके साथ ही चले जाये।' दारुक! तुम कुन्तीनन्दन अर्जुनसे भी जाकर मेरी ये बातें कहो-- 'द्वारकामें जो मेरी स्त्रियाँ हैं, उनकी वे यथाशक्ति रक्षा करेंगे।' यह कहकर अर्जुनको

English

Vipracitti, Shiva, Shanku, Ayahshanku, Ayahshira, Ashvashira, and the mighty Hayagriva,

अध्याय २१३

श्लोक 83

वेगवान् केतुमान् उग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः पुष्करः पुष्कलश् चैव शाश्वो ऽश्वपतिर् एव च

vegavān ketumān ugraḥ sogravyagro mahāsuraḥ puṣkaraḥ puṣkalaś caiva śāśvo 'śvapatir eva ca

हिन्दी अर्थ

साथ ले तुम द्वारकामें आना और सबको बाहर निकाल ले जाना। अब यदुकुलमें अनिरुद्धकुमार वज्रनाभ राजा होंगे।''

English

Vegavan, Ketuman, Ugra, Sogravyagra the great Asura, Pushkara and Pushkala, Shashva, and Ashvapati,

अध्याय २१३

श्लोक 84

प्रह्लादो ऽश्वपतिः कुम्भः संह्रादो गमनप्रियः अनुह्रादो हरिहयो वाराहः संहरो ऽनुजः

prahlādo 'śvapatiḥ kumbhaḥ saṃhrādo gamanapriyaḥ anuhrādo harihayo vārāhaḥ saṃharo 'nujaḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर दारुकने भगवान् श्रीकृष्णको बारंबार प्रणाम किया और अनेक बार उनकी परिक्रमा करके वह उनके कथनानुसार वहाँसे चला गया उसने जाकर भगवानूकी आज्ञाके अनुसार सब

English

Prahlada, Ashvapati, Kumbha, Samhrada, Gamanapriya, Anuhrada, Harihaya, Varaha, Samhara, Anuja,

अध्याय २१३

श्लोक 85

शरभः शलभश् चैव कुपथः क्रोधनः क्रथः बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः

śarabhaḥ śalabhaś caiva kupathaḥ krodhanaḥ krathaḥ bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ

हिन्दी अर्थ

कार्य किया। वह अर्जुनको द्वारकामें बुला ले आया और महाबुद्धिमान् वज्रको यदुबंशियोंका राजा बनाया उधर भगवान् श्रीकृष्णने वासुदेवस्वरूप

English

Sharabha, Shalabha, Kupatha, Krodhana, Kratha, Brihatkirti, Mahajihva, Shankukarna, Mahasvana,

अध्याय २१३

श्लोक 86

दीप्तजिह्वो ऽर्कनयनो मृगपादो मृगप्रियः वायुर् गरिष्ठो नमुचिः सम्बरो विस्करो महान्

dīptajihvo 'rkanayano mṛgapādo mṛgapriyaḥ vāyur gariṣṭho namuciḥ sambaro viskaro mahān

हिन्दी अर्थ

परब्रह्मको अपने आत्मामें आरोपित करके सम्पूर्ण

English

Diptajihva, Arkanayana, Mrigapada, Mrigapriya, Vayu, Garishtha, Namuchi, Sambara, Viskara the great,

अध्याय २१३

श्लोक 87

चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च कालकः कालकोपश् च वृत्रः क्रोधो विरोचनः

candrahantā krodhahantā krodhavardhana eva ca kālakaḥ kālakopaś ca vṛtraḥ krodho virocanaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतोंमें उनके व्याप्त होनेकी धारणा को और

English

Chandrahanta, Krodhahanta, Krodhavardhana, Kalaka, Kalakopa, Vritra, Krodha, Virochana,

अध्याय २१३

श्लोक 88

गरिष्ठश् च वरिष्ठश् च प्रलम्बनरकाव् उभौ इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः

gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca pralambanarakāv ubhau indratāpanavātāpī ketumān baladarpitaḥ

हिन्दी अर्थ

ुँ योगयुक्त होकर अपने एक पैरको दूसरे पैरके

English

Garishtha, Varishtha, Pralamba and Naraka, Indratapana, Vatapi, Ketuman, proud of strength,

अध्याय २१३

श्लोक 89

असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः स्वमिश्रः कालवदनः करालः केशिर् एव च

asilomā pulomā ca bāṣkalaḥ pramado madaḥ svamiśraḥ kālavadanaḥ karālaḥ keśir eva ca

हिन्दी अर्थ

घुरनेपर रखकर बैठे। वे ब्राह्मण दुर्वासाके वचनका मान रखना चाहते थे। उसी समय जरा नामका

English

Asiloma, Puloma, Bashkala, Pramada, Mada, Svamishra, Kalavadana, Karala, Keshi,

अध्याय २१३

श्लोक 90

एकाक्षश् चन्द्रमा राहुः संह्रादः सम्बरः स्वनः शतघ्नीचक्रहस्ताश् च तथा मुशलपाणयः

ekākṣaś candramā rāhuḥ saṃhrādaḥ sambaraḥ svanaḥ śataghnīcakrahastāś ca tathā muśalapāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

न्ट व्याध उस ओर आ निकला उसने मुसलके बचे

English

Ekaksha, Chandrama, Rahu, Samhrada, Sambara, Svana, holders of shataghnis and discuses in hand, and pestle-handed,

अध्याय २१३

श्लोक 91

अश्वयन्त्रायुधोपेता भिन्दिपालायुधास् तथा शूलोलूखलहस्ताश् च परश्वधधरास् तथा

aśvayantrāyudhopetā bhindipālāyudhās tathā śūlolūkhalahastāś ca paraśvadhadharās tathā

हिन्दी अर्थ

हुए लोहखण्डका बाण बनाकर उसे धारण कर

English

armed with horse-machines and weapons, with bhindipalas, with spears and mortars in hand, with axes,

अध्याय २१३

श्लोक 92

पाशमुद्गरहस्ताश् च तथा परिघपाणयः महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश् च दानवाः

pāśamudgarahastāś ca tathā parighapāṇayaḥ mahāśilāpraharaṇāḥ śūlahastāś ca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

महाभारतमें प्रसङ्ग आया है कि एक बार महर्षि दुर्वासा भगवान् श्रीकृष्णके यहाँ पधारे। भगवान्ने उनका बड़ा स्वागत-सत्कार किया दुर्वासाने कहा--' आप मेरी जूठन अपने सारे शरीरमें लगाइये।' भगवानूने ऐसा ही

English

with nooses and hammers in hand, with clubs in hand, with great rocks as weapons, the Danavas with spears in hand,

अध्याय २१३

श्लोक 93

नानाप्रहरणा घोरा नानावेशा महाबलाः कूर्मकुक्कुटवक्त्राश् च शशोलूकमुखास् तथा

nānāpraharaṇā ghorā nānāveśā mahābalāḥ kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā

हिन्दी अर्थ

रखा था। भगवानूका चरण उसे मृगके आकारका दिखायी दिया। उसे देखकर वह खडा हो गया और उसी तोमरसे उसने भगवानूके पैरको बींध डाला। जब वह उनके समीप गया तब वे उसे

English

terrible, with many weapons, in many guises, very mighty, with faces of tortoises and cocks, hares and owls,

अध्याय २१३

श्लोक 94

खरोष्ट्रवदनाश् चैव वराहवदनास् तथा मार्जारशिखिवक्त्राश् च महावक्त्रास् तथा परे

kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā mārjāraśikhivaktrāś ca mahāvaktrās tathā pare

हिन्दी अर्थ

चार भुजाधारी मनुष्यके रूपमें दृष्टिगोचर हुए भगवानूको देखते ही वह उनके चरणोंमें पड गया

English

with faces of asses and camels, boars, cats, peacocks and great faces, others,

अध्याय २१३

श्लोक 95

नक्रमेषाननाः शूरा गोजाविमहिषाननाः गोधाशल्लकिवक्त्राश् च क्रोष्टुवक्त्राश् च दानवाः

nakrameṣānanāḥ śūrā gojāvimahiṣānanāḥ godhāśallakivaktrāś ca kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने अनजानमें हरिणके धोखेसे यह अपराध किया है, अतः क्षमा कोजिये।'

English

heroes with faces of crocodiles and rams, cows, goats, buffaloes, with faces of iguanas and porcupines and jackals, the Danavas,

अध्याय २१३

श्लोक 96

आखुदर्दुरवक्त्राश् च घोरा वृकमुखास् तथा भीमा मकरवक्त्राश् च क्रौञ्चवक्त्राश् च दानवाः

ākhudarduravaktrāś ca ghorā vṛkamukhās tathā bhīmā makaravaktrāś ca krauñcavaktrāś ca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

तब भगवानूने उससे कहा--' व्याध! तुझे तनिक भी भय नहीं है। तू मेरे प्रसादसे इन्द्रलोकमें चला जा।' भगवानूके इतना कहते ही वहाँ विमान आ पहुँचा और वह व्याध उसपर बैठकर भगवान्की

English

with faces of rats and frogs, terrible, with wolf faces, fearsome, with makara faces and heron faces, the Danavas,

अध्याय २१३

श्लोक 97

अश्वाननाः खरमुखा मयूरवदनास् तथा गजेन्द्रचर्मवसनास् तथा कृष्णाजिनाम्बराः

aśvānanāḥ kharamukhā mayūravadanās tathā gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ

हिन्दी अर्थ

कृपासे स्वर्गलोकको चला गया। उसके चले जानेपर भगवान् श्रीकृष्णने त्रिविध गतिको पार करके अपने आत्माको अव्यय, अचिन्त्य, अमल, अजन्मा, अजर, अविनाशी, अप्रमेय, अखिलात्मा एवं ब्रह्मभूत

English

with horse faces, ass faces, peacock faces, wearing the hides of king-elephants and black antelope skins,

अध्याय २१३

श्लोक 98

चीरसंवृतगात्राश् च तथा नीलकवाससः उष्णीषिणो मुकुटिनस् तथा कुण्डलिनो ऽसुराः

cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā nīlakavāsasaḥ uṣṇīṣiṇo mukuṭinas tathā kuṇḍalino 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने ही वासुदेवस्वरूपमें लीन कर लिया।

English

with bodies covered by bark, and wearing blue garments, turbaned, crowned, with earrings, the Asuras,

अध्याय २१३

श्लोक 99

किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः नानावेशधरा दैत्या नानामाल्यानुलेपनाः

kirīṭino lambaśikhāḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ nānāveśadharā daityā nānāmālyānulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अर्जुनने सम्पूर्ण यादवोंका विधिपूर्वक प्रेतकर्म (और्ध्वहैहिक संस्कार) किया। फिर वज्र आदि सब लोगोंको साथ ले वे द्वारकासे बाहर निकले । श्रीकृष्णकी हजारों पत्नियाँ भी साथ ही

English

wearing diadems, long-crested, conch-necked, of fine lustre, Daityas in many dresses, with many garlands and unguents,

अध्याय २१३

श्लोक 100

स्वान्य् आयुधानि संगृह्य प्रदीप्तानि च तेजसा क्रममाणं हृषीकेशम् उपावर्तन्त सर्वशः

svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptāni ca tejasā kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam upāvartanta sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

थीं। उन सबको रक्षा करते हुए कुन्तीनन्दन अर्जुन धीरे-धीरे चले । भगवान् श्रीकृष्णने मर्त्यलोकमें जो सुधर्मा सभा मँगवायी थी, वह और पारिजात वृक्ष दोनों ही पुनः स्वर्गको चले गये श्रीहरि जिस

English

taking their own weapons blazing with brilliance, surrounded Hrishikesha on all sides as he strode.

अध्याय २१३

श्लोक 101

प्रमथ्य सर्वान् दैतेयान् पादहस्ततलैर् विभुः रूपं कृत्वा महाभीमं जहाराशु स मेदिनीम्

pramathya sarvān daiteyān pādahastatalair vibhuḥ rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm

हिन्दी अर्थ

दिन इस पृथ्वीको छोडकर अपने धामको पधारे, उसी दिन यह मलिनकाय कलियुग भूतलपर प्रकट हुआ । समुद्रने मनुष्योंसे सूनी द्वारकाको डुबो दिया केवल भगवान् श्रीकृष्णका मन्दिर वह अब भी

English

Having crushed all the Daityas with the soles of his feet and hands, the Lord took a very terrible form and quickly seized the earth.

अध्याय २१३

श्लोक 102

तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल तथा स्थितौ

tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila tathā sthitau

हिन्दी अर्थ

नहीं डुबाता। वहाँ भगवान् श्रीकृष्ण नित्य विराजमान रहते हैं। वह परम पवित्र भगवद्धाम सम्पूर्ण पातकोंका नाश करनेवाला है । भगवान् श्रीकृष्णकी लीलाओंसे युक्त उस पवित्र स्थानका दर्शन करनेसे

English

As he strode over the earth, the moon and sun stood between his breasts; as he strode across the sky, they stood at his navel;

अध्याय २१३

श्लोक 103

परम् आक्रममाणस्य जानुदेशे व्यवस्थितौ विष्णोर् अमितवीर्यस्य वदन्त्य् एवं द्विजातयः

param ākramamāṇasya jānudeśe vyavasthitau viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ।

English

as he strode beyond, they stood at his knee region; so the twice-born say of Vishnu of immeasurable valour.

अध्याय २१३

श्लोक 104

हृत्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान् ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर् बलवतां वरः

hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ hatvā cāsurapuṃgavān dadau śakrāya vasudhāṃ viṣṇur balavatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुन द्वारकावासियोंको साथ ले प्रचुर धन- धान्यसे सम्पन्न पञ्चनद (पंजाब) देशमें जा पहुंचे ।

English

Having seized the entire earth and killed the foremost Asuras, Vishnu, best of the mighty, gave the earth to Shakra.

अध्याय २१३

श्लोक 105

एष वो वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः वेदविद्भिर् द्विजैर् एतत् कथ्यते वैष्णवं यशः

eṣa vo vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँ उन्होंने सब लोगोंके साथ एक स्थानपर

English

This is your Vamana, the manifestation of the great-souled one; this is told by Veda-knowing Brahmins as the Vaishnava glory.

अध्याय २१३

श्लोक 106

भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः

bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ dattātreya iti khyātaḥ kṣamayā parayā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

पड़ाव डाला। वहाँ बहुत-से लुटेरे रहते थे। उन्होंने

English

Again there is the manifestation of the great-souled Vishnu, the Self of beings, famed as Dattatreya, endowed with supreme forbearance;

अध्याय २१३

श्लोक 107

तेन नष्टेषु वेदेषु प्रक्रियासु मखेषु च चातुर्वर्ण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

tena naṣṭeṣu vedeṣu prakriyāsu makheṣu ca cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

स्त्रियोंको साथ लिये जाता है। तब उनके मनमें लोभ उत्पन्न हुआ। लोभसे उनकी विचारशक्ति नष्ट हो गयी, अतः वे अत्यन्त दुर्मद पापाचारी आभीर एकत्रित होकर आपसमें सलाह करने

English

by him, when the Vedas were lost and the procedures and sacrifices, and the four varnas mixed, and dharma had grown lax —

अध्याय २१३

श्लोक 108

अतिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे ऽनृते स्थिते प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते

ativardhati cādharme satye naṣṭe 'nṛte sthite prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

लगे--' भाइयो! यह अर्जुन अकेला हम सब लोगोंको

English

unrighteousness grew exceedingly, truth was lost and falsehood stood, the people were perishing and dharma fell into confusion,

अध्याय २१३

श्लोक 109

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै चातुर्वर्ण्यम् असंकीर्णं कृतं तेन महात्मना

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

अवहेलना करके इन अनाथ स््त्रियोंको लिये जाता है। इसके हाथमें केवल धनुष है। इसीके बलपर यह हमें कुछ नहीं समझता। यह हमारे लिये धिक्कारको बात है। तुम सब लोग बल लगाओ।'

English

he brought back the Vedas with their sacrifices and rites, and by that great-souled one the four varnas were made unmixed.

अध्याय २१३

श्लोक 110

तेन हैहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता

tena haihayarājasya kārtavīryasya dhīmataḥ varadena varo datto dattātreyeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

ऐसा निश्चय करके लाठी और ढेले चलानेवाले

English

By the wise Dattatreya, the boon-giver, a boon was given to the wise Kartavirya, king of the Haihayas:

अध्याय २१३

श्लोक 111

एतद् बाहुद्वयं यत् ते तत् ते मम कृते नृप शतानि दश बाहूनां भविष्यन्ति न संशयः

etad bāhudvayaṃ yat te tat te mama kṛte nṛpa śatāni daśa bāhūnāṃ bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

किया। किंतु उसे पैरके नीचे नहीं लगाया, इसलिये कि ब्राह्मणको जूठनका अपमान न हो जाय। दुर्वासाने कहा, “जहाँ-जहाँ जूठन लगी है, वह सारा अङ्ग दुर्भेद्य होगा और जहाँ नहीं लगी है, बह किसी शस्त्रसे बिंध जायगा।'

English

"These two arms of yours, king, for my sake will become a thousand arms, no doubt.

अध्याय २१३

श्लोक 112

पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधेश्वर दुर्निरीक्ष्यो ऽरिवृन्दानां युद्धस्थश् च भविष्यसि

pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca vasudhāṃ vasudheśvara durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ yuddhasthaś ca bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

द्विविदका वध, यदुकुलका संहार, अर्जुनका पराभव और पाण्डवोंका महाप्रस्थान

English

You will protect the whole earth, lord of the earth, and be hard for hosts of enemies to look at when you stand in battle."

अध्याय २१३

श्लोक 113

एष वो वैष्णवः श्रीमान् प्रादुर्भावो ऽद्भुतः शुभः भूयश् च जामदग्न्यो ऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa vo vaiṣṇavaḥ śrīmān prādurbhāvo 'dbhutaḥ śubhaḥ bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

डाकू हजारोंकी संख्यामें उन स्त्रियोंपर टूट पड़े। बिना आज सब कुछ निःसार हो गया। मेरा अर्जुनत्व

English

This is your glorious, wondrous, auspicious Vaishnava manifestation. Again there is this manifestation of the great-souled Jamadagni's son,

अध्याय २१३

श्लोक 114

यत्र बाहुसहस्रेण द्विषतां दुर्जयं रणे रामो ऽर्जुनम् अनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः

yatra bāhusahasreṇa dviṣatāṃ durjayaṃ raṇe rāmo 'rjunam anīkasthaṃ jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यह देख कुन्तीनन्दन अर्जुनने उनका उपहास-सा करते हुए कहा--' ओ पापियो ! यदि तुम्हारी मरनेकी इच्छा न हो तो लौट जाओ।' आभीरोंपर उनकी धमकोका कुछ भी असर न हुआ । उन्होंने अर्जुनके

English

in which Rama, the lord, killed King Arjuna, hard to conquer in battle by foes, who had a thousand arms, standing in his army.

अध्याय २१३

श्लोक 115

रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि धर्षयित्वार्जुनं रामः क्रोशमानं च मेघवत्

rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvārjunaṃ bhuvi dharṣayitvārjunaṃ rāmaḥ krośamānaṃ ca meghavat

हिन्दी अर्थ

वचनोंकी अवहेलना करके सारा धन लूट लिया। तब अर्जुनने अपने दिव्य गाण्डीव धनुषको चढ़ाना आरम्भ किया; किंतु बलवान् होनेपर भी वे उसे चढ़ा न सके। बड़ी कठिनाईसे किसी तरह उन्होंने

English

Rama felled the king Arjuna on the earth as he stood in his chariot, and having overpowered Arjuna who roared like a cloud,

अध्याय २१३

श्लोक 116

कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै

kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunandanaḥ paraśvadhena dīptena jñātibhiḥ sahitasya vai

हिन्दी अर्थ

धनुषपर प्रत्यञ्चा चढायी भी तो वह पुनः ढीली हो गयी तथा उनके बहुत स्मरण करनेपर भी उन्हें किसी अस्त्र-शस्त्रकी याद न आयी । उन्होंने

English

the Bhrigu's delight cut off all his thousand arms with his blazing axe, together with his kinsmen.

अध्याय २१३

श्लोक 117

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर् मेरुमन्दरभूषणा त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

हिन्दी अर्थ

न कर सके। अग्निदेवके दिये हुए अक्षय बाण उन ग्वालोंके साथ युद्ध करनेमें नष्ट हो गये अर्जुनकी शक्ति भी क्षीण हो गयी। उस समय अर्जुनके मनमें यह निश्चय हुआ कि “मैंने अपने

English

The earth, adorned with Meru and Mandara, filled with ten million Kshatriyas, was made free of Kshatriyas by him twenty-one times.

अध्याय २१३

श्लोक 118

कृत्वा निःक्षत्रियां चैनां भार्गवः सुमहायशाः सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caināṃ bhārgavaḥ sumahāyaśāḥ sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān

हिन्दी अर्थ

बाण-समूहोंसे जो बडे-बडे बलवान् राजाओंको परास्त किया है, वह श्रीकृष्णका ही बल था ।' बाणोंके नष्ट हो जानेपर अर्जुनने धनुषको नोकसे डाकुओंको मारना आरम्भ किया, किंतु वे उनके

English

Having made her free of Kshatriyas, the greatly famed Bhargava performed the horse-sacrifice for the destruction of all sin.

अध्याय २१३

श्लोक 119

यस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुंधराम्

yasmin yajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasuṃdharām

हिन्दी अर्थ

इस प्रहारकी हँसी उड़ाने लगे। वे म्लेच्छ लुटेरे अर्जुनके देखते-देखते वृष्णि और अन्धकवंशकी सुन्दरी स्त्रियोंको लेकर चारों ओर चम्पत हो गये। तब अर्जुनने दुःखी होकर कहा--'हाय !

English

In that sacrifice of great giving, the Bhrigu's delight, pleased, gave the earth as fee to Marichi's son Kashyapa.

अध्याय २१३

श्लोक 120

वारणांस् तुरगाञ् शुभ्रान् रथांश् च रथिनां वरः हिरण्यम् अक्षयं धेनुर् गजेन्द्रांश् च महीपतिः

vāraṇāṃs turagāñ śubhrān rathāṃś ca rathināṃ varaḥ hiraṇyam akṣayaṃ dhenur gajendrāṃś ca mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यह बड़े कष्टकी बात हुई। अहो! भगवान् श्रीकृष्णने मुझे अकेला छोड़ दिया।' यों कहकर वे फूट- फूटकर रोने लगे और रोते-रोते ही बोले-- हाय ! यह वही धनुष है, वे ही बाण हैं, वही रथ और

English

Elephants, white horses and chariots, the best of charioteers, imperishable gold, cows and king-elephants the king gave

अध्याय २१३

श्लोक 121

ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः

dadau tasmin mahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ adyāpi ca hitārthāya lokānāṃ bhṛgunandanaḥ

हिन्दी अर्थ

वे ही घोड़े हैं; किंतु आज सब एक साथ ही नष्ट हो गये। अहो ! हैव बड़ा प्रबल है। महात्मा श्रीकृष्णके बिना मुझे सामर्थ्य रहते हुए नीच पुरुषोंसे अपमानित होना पड़ा। वे ही मेरी भुजाएँ, वही मुष्टि और

English

in that great horse-sacrifice, greatly famed; and even today, for the good of the worlds, the Bhrigu's delight,

अध्याय २१३

श्लोक 122

चरमाणस् तपो घोरं जामदग्न्यः पुनः प्रभुः आस्ते वै देववच् छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

caramāṇas tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ punaḥ prabhuḥ āste vai devavac chrīmān mahendre parvatottame

हिन्दी अर्थ

और भीमसेनका भीमत्व भगवानूके ही कारण था, तभी तो आज उनके न रहनेपर मुझे आभीरोंने जीत लिया। अन्यथा यह कैसे सम्भव था।' इस प्रकार कहते हुए अर्जुन अपने श्रेष्ठ नगर इन्द्रप्रस्थमें

English

practising fierce austerity, the lord Jamadagni's son again lives, glorious, like a god on the best of mountains, Mahendra.

अध्याय २१३

श्लोक 123

एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa viṣṇoḥ sureśasya śāśvatasyāvyayasya ca jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

गये। वहाँ उन्होंने यादवकुमार वज्रको यदुवंशियोंका राजा बनाया। तदनन्तर वे वनमें आकर मुझसे मिले और मुझे विनयपूर्वक प्रणाम किया। अर्जुनको अपने चरणोंकी वन्दना करते देख मैंने पूछा--

English

This manifestation of the great-souled Vishnu, lord of gods, eternal and imperishable, is famed as Jamadagnya.

अध्याय २१३

श्लोक 124

चतुर्विंशे युगे वापि विश्वामित्रपुरःसरः जज्ञे दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः

caturviṃśe yuge vāpi viśvāmitrapuraḥsaraḥ jajñe daśarathasyātha putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'पार्थ! तुम इस प्रकार अत्यन्त उदास क्यों हो रहे हो? तुमसे किसी ब्राह्मणको हत्या तो नहीं हो गयी है? अथवा विजयकी आशा भङ्ग होनेसे तुम्हें दुःख हो रहा है? इस समय तुम सर्वथा

English

In the twenty-fourth yuga, with Vishvamitra in front, was born a son of Dasharatha, lotus-eyed.

अध्याय २१३

श्लोक 125

कृत्वात्मानं महाबाहुश् चतुर्धा प्रभुर् ईश्वरः लोके राम इति ख्यातस् तेजसा भास्करोपमः

kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā prabhur īśvaraḥ loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहीन हो गये हो। तुमने किसी अगम्या स्त्रीसे रमण तो नहीं किया, जिससे तुम्हारी कान्ति फीकी पड़ गयी है? या कहीं निम्न श्रेणीके मनुष्योंने तुम्हें युद्धमें परास्त कर दिया है?'

English

The mighty-armed lord, dividing himself fourfold, was famed in the world as Rama, like the sun in brilliance.

अध्याय २१३

श्लोक 126

प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निग्रहाय च धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः

prasādanārthaṃ lokasya rakṣasāṃ nigrahāya ca dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ jajñe tatra mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे ऐसा प्रश्‍न करनेपर अर्जुने लंबी साँस छोड़ते हुए कहा--' भगवन्! सुनिये-जो हमारे तेज, बल, वीर्य, पराक्रम, श्री और कान्ति थे, वे भगवान् श्रीकृष्ण हमलोगोंको छोड़कर चले गये।

English

For the pleasure of the world, the subjugation of Rakshasas and the growth of dharma, the greatly famed one was born there.

अध्याय २१३

श्लोक 127

तम् अप्य् आहुर् मनुष्येन्द्रं सर्वभूतहिते रतम् यः समाः सर्वधर्मज्ञश् चतुर्दश वने ऽवसत्

tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtahite ratam yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane 'vasat

हिन्दी अर्थ

मुने! जो महान् होकर भी साधारण मनुष्योंको भाँति हमसे हँस-हँसकर बातें किया करते थे, उन्हींके बिना आज हम तिनकोंके पुतलेकी भाँति

English

They call him the king of men, devoted to the welfare of all beings, who knew all dharma and lived in the forest fourteen years.

अध्याय २१३

श्लोक 128

लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः चतुर्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः

lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

और गाण्डीव धनुषके जो मूर्तिमान् सार थे, वे भगवान् पुरुषोत्तम हमें छोड़कर चले गये। जिनकी कृपादृष्टिसे लक्ष्मी, विजय, सम्पत्ति और उन्नतिने कभी हमारा साथ नहीं छोड़ा, वे भगवान् गोविन्द

English

Rama, with Lakshmana as follower, devoted to the welfare of all beings, practised austerity in the forest for fourteen years, the Raghava.

अध्याय २१३

श्लोक 129

रूपिणी तस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जने पूर्वोदिता तु या लक्ष्मीर् भर्तारम् अनुगच्छति

rūpiṇī tasya pārśvasthā sīteti prathitā jane pūrvoditā tu yā lakṣmīr bhartāram anugacchati

हिन्दी अर्थ

हमें छोड़कर चले गये। जिनके प्रभावरूपी अग्निसे भीष्म, द्रोण, कर्ण और दुर्योधन आदि वीर जलकर भस्म हो गये, उन भगवान् श्रीकृष्णने इस भूमण्डलको त्याग दिया। तात! चक्रपाणि गोविन्दके विरहमें

English

Beside him stood in form the one famed among people as Sita, who is the Lakshmi mentioned before, following her husband.

अध्याय २१३

श्लोक 130

जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः तस्यापकारिणं क्रूरं पौलस्त्यं मनुजर्षभः

janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ tasyāpakāriṇaṃ krūraṃ paulastyaṃ manujarṣabhaḥ

हिन्दी अर्थ

वही मैं अर्जुन; किंतु उन पुण्यपुरुष श्रीकृष्णके केवल मैं ही नहीं, यह सारी पृथ्वी ही यौवन,

English

Living in Janasthana he did the work of the gods; the best of men, to the cruel descendant of Pulastya who wronged him,

अध्याय २१३

श्लोक 131

सीतायाः पदम् अन्विच्छन् निजघान महायशाः देवासुरगणानां च यक्षराक्षसभोगिनाम्

sītāyāḥ padam anvicchan nijaghāna mahāyaśāḥ devāsuragaṇānāṃ ca yakṣarākṣasabhoginām

हिन्दी अर्थ

श्री और कान्तिसे हीन प्रतीत होती है। जिनकी कार्य पूरा हो गया। सम्पूर्ण दुष्ट राजा मारे गये कृपासे भीष्म आदि वीर आगमें पतड़ोंकी भाँति तथा वृष्णि और अन्धकवंशका भी संहार हो मेरे पास आकर भस्म हो गये, आज उन्हीं श्रीकृष्णके गया। अब इस भूतलपर भगवानूके करनेयोग्य बिना मुझे ग्वालोंने हरा दिया। जिनके प्रभावसे कोई कार्य शेष नहीं रह गया था, अतः अवतार-

English

seeking Sita's trace, the greatly famed one killed (Rakshasas); of the gods and Asuras, Yakshas, Rakshasas and serpents,

अध्याय २१३

श्लोक 132

यत्रावध्यं राक्षसेन्द्रं रावणं युधि दुर्जयम् युक्तं राक्षसकोटीभिर् नीलाञ्जनचयोपमम्

yatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam yuktaṃ rākṣasakoṭībhir nīlāñjanacayopamam

हिन्दी अर्थ

मेरा गाण्डीव धनुष तीनों लोकोंमें विख्यात हो कार्य पूरा करके वे इच्छानुसार अपने धामको चुका था, उन्हीं श्रीहरिके बिना उसे आभीरोंने चले गये हैं। देवदेव भगवान् श्रीकृष्ण ही सृष्टिके डंडोंसे तिरस्कृत कर दिया । महामुने! मेरे साथ समय संसारको सृष्टि और पालनके समय पालन कई हजार अनाथ स्त्रिया थीं और मैं उनकी करते हैं तथा वे ही संहारकालमें सम्पूर्ण जगत्का

English

in which battle he killed Ravana, the Rakshasa-king unslayable, hard to conquer, attended by ten million Rakshasas, like a heap of dark collyrium,

अध्याय २१३

श्लोक 133

त्रैलोक्यद्रावणं क्रूरं रावणं राक्षसेश्वरम् दुर्जयं दुर्धरं दृप्तं शार्दूलसमविक्रमम्

trailokyadrāvaṇaṃ krūraṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram durjayaṃ durdharaṃ dṛptaṃ śārdūlasamavikramam

हिन्दी अर्थ

रक्षाके लिये पूर्ण यल कर रहा था तो भी संहार करनेमें समर्थ होते हैं, जैसा कि इस समय डाकुओंने केवल लाठीके बलपर उन्हें छीन लिया । भी उन्होंने दुष्ट राक्षसोंका संहार किया था। अत: पितामह ! ऐसी अवस्थामें मेरा श्रीहीन होना कोई पार्थ! तुम्हें अपनी पराजयसे दुःख नहीं मानना आश्चर्यको बात नहीं है। आश्चर्य तो यह है कि चाहिए; क्योंकि अभ्युदयका समय आनेपर ही

English

the cruel Ravana, lord of Rakshasas, the terror of the three worlds, hard to conquer, hard to withstand, proud, with the valour of a tiger,

अध्याय २१३

श्लोक 134

दुर्निरीक्ष्यं सुरगणैर् वरदानेन दर्पितम् जघान सचिवैः सार्धं ससैन्यं रावणं युधि

durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi

हिन्दी अर्थ

मैं नीच पुरुषोंद्वारा अपमानके पङ्कमें साना जाकर पुरुषोंद्वारा बड़े-बड़े पराक्रम होते हैं। जिस समय

English

hard for the hosts of gods to look at, proud of his boon: he killed Ravana in battle together with his ministers and army.

अध्याय २१३

श्लोक 135

महाभ्रगणसंकाशं महाकायं महाबलम् रावणं निजघानाशु रामो भूतपतिः पुरा

mahābhragaṇasaṃkāśaṃ mahākāyaṃ mahābalam rāvaṇaṃ nijaghānāśu rāmo bhūtapatiḥ purā

हिन्दी अर्थ

भी निर्लज्ञतापूर्वक जीवन धारण कर रहा हूँ।'

English

Resembling a mass of great clouds, huge-bodied, very strong, Ravana was quickly killed by Rama, lord of beings, formerly,

अध्याय २१३

श्लोक 136

सुग्रीवस्य कृते येन वानरेन्द्रो महाबलः वाली विनिहतः संख्ये सुग्रीवश् चाभिषेचितः

sugrīvasya kṛte yena vānarendro mahābalaḥ vālī vinihataḥ saṃkhye sugrīvaś cābhiṣecitaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी कहते हैं--द्विजवरो! पाण्डुनन्दन

English

by whom, for Sugriva's sake, the monkey-lord, mighty Vali, was slain in battle, and Sugriva was consecrated;

अध्याय २१३

श्लोक 137

मधोश् च तनयो दृप्तो लवणो नाम दानवः हतो मधुवने वीरो वरमत्तो महासुरः

madhoś ca tanayo dṛpto lavaṇo nāma dānavaḥ hato madhuvane vīro varamatto mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

थे। उनको बात सुनकर मैंने कहा-- पार्थ! तुम लज्जा न करो। शोकमें भी न पड़ो। सोचो और समझो; सम्पूर्ण भूतोंमें कालकी ऐसी ही गति है। पाण्डुनन्दन! प्राणियोंको उन्नति और अवनतिका

English

and the proud son of Madhu, the Danava named Lavana, was killed in Madhuvana, the hero and great Asura, intoxicated with a boon;

अध्याय २१३

श्लोक 138

यज्ञविघ्नकरौ येन मुनीनां भावितात्मनाम् मारीचश् च सुबाहुश् च बलेन बलिनां वरौ

yajñavighnakarau yena munīnāṃ bhāvitātmanām mārīcaś ca subāhuś ca balena balināṃ varau

हिन्दी अर्थ

कारण काल ही है। यह जो कुछ होता है और हुआ है, सब कालमूलक ही है-यह जानकर तुम धैर्य धारण करो। नदी, समुद्र, पर्वत, सम्पूर्ण पृथ्वी, देवता, मनुष्य, पशु, वृक्ष और साँप, बिच्छू

English

by whom Maricha and Subahu, the best of the strong, who obstructed the sacrifice of the purified-souled sages,

अध्याय २१३

श्लोक 139

निहतौ च निराशौ च कृतौ तेन महात्मना समरे युद्धशौण्डेन तथान्ये चापि राक्षसाः

nihatau ca nirāśau ca kṛtau tena mahātmanā samare yuddhaśauṇḍena tathānye cāpi rākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि सब भूतोंको कालने ही उत्पन्न किया है और कालके द्वारा ही पुनः उनका संहार होगा।

English

were killed and made hopeless in battle by that great-souled one, skilled in fighting, and other Rakshasas too.

अध्याय २१३

श्लोक 140

विराधश् च कबन्धश् च राक्षसौ भीमविक्रमौ जघान पुरुषव्याघ्रो गन्धर्वौ शापमोहितौ

virādhaś ca kabandhaś ca rākṣasau bhīmavikramau jaghāna puruṣavyāghro gandharvau śāpamohitau

हिन्दी अर्थ

तुमने अकेले ही भीष्म-जैसे वीरोंका वध किया था, उस समय उनका भी क्या अपनेसे न्यून पुरुषके द्वारा पराभव नहीं हुआ था? किंतु यह पराजय कालको ही देन थी। भगवान् विष्णुके

English

Viradha and Kabandha, the two Rakshasas of terrible valour, deluded by a curse as Gandharvas, the tiger among men killed.

अध्याय २१३

श्लोक 141

हुताशनार्कांशुतडिद्गुणाभैः प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः महेन्द्रवज्राशनितुल्यसारै रिपून् स रामः समरे निजघ्ने

hutāśanārkāṃśutaḍidguṇābhaiḥ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ mahendravajrāśanitulyasārai ripūn sa rāmaḥ samare nijaghne

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे जिस प्रकार तुम्हारे द्वारा उनको पराजय हुई, उसी प्रकार लुटेरोंके हाथसे तुम्हें भी पराजित होना पड़ा। वे जगत्पति भगवान् श्रीकृष्ण भिन्न- भिन्न शरीरोंमें प्रवेश करके संसारका पालन करते

English

With arrows resembling fire, sun-rays and lightning in splendour, with golden-glittering varied feathers, of strength like Indra's thunderbolt, Rama killed his enemies in battle.

अध्याय २१३

श्लोक 142

तस्मै दत्तानि शस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धर्षाणां सुरैर् अपि

tasmai dattāni śastrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durdharṣāṇāṃ surair api

हिन्दी अर्थ

हैं और अन्तमें सब जीवोंका संहार कर डालते हैं। जब तुम्हारे अभ्युदयका समय था, तब भगवान् श्रीकृष्ण तुम्हारे सहायक हो गये थे और जब वह समय बीत गया, तब तुम्हारे विपक्षियोपर भगवान्की

English

Weapons were given to him by the wise Vishvamitra for the killing of the gods' enemies, unassailable even by gods.

अध्याय २१३

श्लोक 143

वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा

vartamāne makhe yena janakasya mahātmanaḥ bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā purā

हिन्दी अर्थ

कृपादृष्टि हुई है। तुम गङ्गानन्दन भीष्मके साथ

English

By him, at the sacrifice in progress of the great-souled Janaka, Shiva's bow was broken in sport formerly.

अध्याय २१३

श्लोक 144

एतानि कृत्वा कर्माणि रामो धर्मभृतां वरः दशाश्वमेधाञ् जारूथ्यान् आजहार निरर्गलान्

etāni kṛtvā karmāṇi rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān

हिन्दी अर्थ

यह सारा प्रपञ्च कालस्वरूप ही है-यह जानकर सम्पूर्ण कौरवोंका संहार कर डालोगे-इस बातपर शान्त हो जाओ। धनंजय! तुमने श्रीकृष्णको जैसी पहले कौन विश्वास कर सकता था और फिर महिमा बतलायी है, वह वैसी ही है। उन्होंने तुम्हें आभीरोंसे परास्त होना पड़ेगा-यह बात पृथ्वीका भार उतारनेके लिये ही यहाँ अवतार कौन मान सकता था। परंतु दोनों ही बातें सम्भव

English

Having done these deeds, Rama, best of the upholders of dharma, performed ten horse-sacrifices with Jaruthya, unrestrained.

अध्याय २१३

श्लोक 145

नाश्रूयन्ताशुभा वाचो नाकुलं मारुतो ववौ न वित्तहरणं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

nāśrūyantāśubhā vāco nākulaṃ māruto vavau na vittaharaṇaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

लिया था। जब पृथ्वीपर भार अधिक हो गया हुई । पार्थ! यह सम्पूर्ण भूतोंमें श्रीहरिको लीलाका और वह दबने लगी, तब वह देवताओंके पास ही विलास है। अतः तुम्हें तनिक भी शोक नहीं गयी थी। उसीके लिये इच्छानुसार रूप धारण करना चाहिए सम्पूर्ण जगतूके स्वामी भगवान् करनेवाले श्रीहरिने अवतार ग्रहण किया था। वह श्रीकुष्णने ही सम्पूर्ण यादवोंका संहार किया है।

English

No inauspicious words were heard, the wind did not blow harmfully, and there was no theft of wealth when Rama ruled the kingdom.

अध्याय २१३

श्लोक 146

परिदेवन्ति विधवा नानर्थाश् च कदाचन सर्वम् आसीच् छुभं तत्र रामे राज्यं प्रशासति

paridevanti vidhavā nānarthāś ca kadācana sarvam āsīc chubhaṃ tatra rāme rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके अनेक अवतारोंका संक्षिप्त वर्णन ३४५

English

Widows lamented not, and misfortune never came; all was auspicious there when Rama ruled the kingdom.

अध्याय २१३

श्लोक 147

न प्राणिनां भयं चासीज् जलाग्न्यनिलघातजम् न चापि वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि चक्रिरे

na prāṇināṃ bhayaṃ cāsīj jalāgnyanilaghātajam na cāpi vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi cakrire

हिन्दी अर्थ

तुमलोगोंका संहार-काल भी समीप ही है; इसीलिये छोड़कर तपस्याके लिये वनमें जाना चाहिए भगवानूने तुम्हारे बल, तेज, पराक्रम और माहात्म्यका अब जाओ, धर्मराज युधिष्ठिरसे मेरी ये सारी बातें पहले ही संहार कर दिया है। जो जन्म ले चुका कहो। वीर! परसोंतक अपने भाइयोंके साथ जैसे है, उसकी मृत्यु निश्चित है। जो ऊँचे चढ़ चुका भी हो सके घरसे प्रस्थान कर दो।'

English

There was no fear for beings from water, fire or wind, nor did old people perform funeral rites for the young.

अध्याय २१३

श्लोक 148

ब्रह्मचर्यपरं क्षत्रं विशस् तु क्षत्रिये रताः शूद्राश् चैव हि वर्णांस् त्रीञ् शुश्रूषन्त्य् अनहंकृताः

brahmacaryaparaṃ kṣatraṃ viśas tu kṣatriye ratāḥ śūdrāś caiva hi varṇāṃs trīñ śuśrūṣanty anahaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हे, उसका नीचे गिरना भी अवश्यंभावी है । संयोगका। यह सुनकर अर्जुनने धर्मराजके पास जा अपनी अवसान वियोगमें ही होता है और संग्रह हो देखी और अनुभव की हुई सारी बातें कह सुनायीं । जानेके बाद उसका क्षय होना भी निश्चित बात अर्जुनके मुखसे मेरा संदेश सुनकर समस्त पाण्डव है। यह समझकर विद्वान् पुरुष हर्ष और शोकके परीक्षितृको राज्यपर अभिषिक्त करके वनमें चले

English

The Kshatriyas were devoted to celibacy, the Vaishyas devoted to the Kshatriyas, and the Shudras served the three varnas without egoism.

अध्याय २१३

श्लोक 149

नार्यो नात्यचरन् भर्तॄन् भार्यां नात्यचरत् पतिः सर्वम् आसीज् जगद् दान्तं निर्दस्युर् अभवन् मही

nāryo nātyacaran bhartṝn bhāryāṃ nātyacarat patiḥ sarvam āsīj jagad dāntaṃ nirdasyur abhavan mahī

हिन्दी अर्थ

वशीभूत नहीं होते और इतर मनुष्य भी उन्हींके गये। मुनिवरो! इस प्रकार मैंने आपलोगोंसे यदुकुलमें आचरणसे शिक्षा लेकर वैसे ही बनते हैं। नरश्रेष्ठ! अवतीर्ण भगवान् श्रीकृष्णको सम्पूर्ण लीलाओंका यह समझकर तुम्हें भाइयोंके साथ सारा राज्य विस्तारपूर्वक वर्णन किया

English

Women did not wrong husbands, and the husband did not wrong his wife; the whole world was self-controlled and the earth was without robbers.

अध्याय २१३

श्लोक 150

राम एको ऽभवद् भर्ता रामः पालयिताभवत् आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः

rāma eko 'bhavad bhartā rāmaḥ pālayitābhavat āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके अनेक अवतारोंका संक्षिप्त वर्णन मुनियोंने कहा - मुनिश्रेष्ठ। आपने श्रीकृष्ण लीला-कथाका श्रवण करो। भगवान् विष्णुके और बलरामका कैसा अद्भुत माहात्म्य बतलाया! प्रभावको सुननेमें जो तुम्हारा मन लगा है, यह उनकी महिमा अलौकिक है। इस पृथ्वीपर भगवानूके बहुत बड़े सौभाग्यको बात है। अत: श्रीविष्णुकी

English

Rama alone was the husband, Rama the protector; there were thousands of years and people with thousands of sons.

अध्याय २१३

श्लोक 151

अरोगाः प्राणिनश् चासन् रामे राज्यं प्रशासति देवतानाम् ऋषीणां च मनुष्याणां च सर्वशः

arogāḥ prāṇinaś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati devatānām ṛṣīṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यकी चर्चा अत्यन्त दुर्लभ है। महाभाग! जो-जो लीलाएँ हैं, उन सबका वर्णन सुनो। आपके मुखसे भगवत्कथा सुनते-सुनते हमें तृप्ति वेदवेत्ता ब्राह्मण जिन्हें सहस्रमुख, सहर्तनेत्र, नहीं होती, अतः उनकी लीलाओंका पुन: वर्णन सहस्रचरण, सहस्रशिरा, सहस्रकर, अविनाशी देव, कोजिये। हमने साधु पुरुषोंके मुखसे सुना है कि सहस्नजिह्न, भास्वान्, सहस्रमुकुट, प्रभु, सहस्रदाता,

English

Creatures were free of disease when Rama ruled the kingdom; of gods, sages and humans there was in all ways

अध्याय २१३

श्लोक 152

पृथिव्यां समवायो ऽभूद् रामे राज्यं प्रशासति गाथाम् अप्य् अत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः

pṛthivyāṃ samavāyo 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणोंमें अमिततेजस्वी भगवान् विष्णुके वाराह सहस्रादि, सहस्रबाहु, हवन, सवन, होता, हव्य, अवतारका वर्णन है । ब्रह्मन्! भगवान् नारायणने यज्ञपात्र, पवित्रक, वेदी, दीक्षा, समिधा, खुवा, किस प्रकार वाराहरूप धारण किया? और किस स्रुक, सोम, सूर्य, मूसल, प्रोक्षणी, दक्षिणायन, प्रकार अपनी दंष्टासे एकार्णवमें डूबी हुई पृथ्वीका अध्वर्यु, सामग ब्राह्मण, सदस्य, सदन, सभा,

English

a gathering on earth when Rama ruled the kingdom. Here those people who know the Puranas sing a verse,

अध्याय २१३

श्लोक 153

रामे निबद्धतत्त्वार्था माहात्म्यं तस्य धीमतः श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मितभाषितः

rāme nibaddhatattvārthā māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mitabhāṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

उद्धार किया ? सबको अपनी ओर आकृष्ट करनेवाले यूप, चक्र, ध्रुवा, दर्वी, चरु, उलूखल, प्राग्वंश, परम बुद्धिमान् भगवान् श्रीहरिको समस्त लीलाओंका यज्ञभूमि, छोटे-बड़े चराचर जीव, प्रायश्चित्त, अर्घ्य, हम विस्तारपूर्वक श्रवण करना चाहते हें । स्थण्डिल, कुश, मन्त्र, यज्ञको वहन करनेवाले व्यासजी बोले मुनिवरो तुमलोगोंने मुझपर अग्निदेव, यज्ञभाग, भागवाहक, अग्राशनभोजी,

English

bound to the truth in Rama, of his wise greatness: dark, young, red-eyed, bright-faced, of measured speech,

अध्याय २१३

श्लोक 154

आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यम् अकारयत्

ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat

हिन्दी अर्थ

यह बहुत बड़े प्रश्नका भार रख दिया। मैं यथाशक्ति सोमभोक्ता, हुतार्चि, उदायुध तथा यज्ञमें सनातन तुम्हारें प्रश्‍नोंका उत्तर दूँगा। भगवान् विष्णुको प्रभु कहते हैं, उन श्रीवत्सचिह्णविभूषित देवेश्वर

English

long-armed, fair-faced, lion-shouldered, mighty-armed, Rama ruled the kingdom for ten thousand years.

अध्याय २१३

श्लोक 155

ऋक्सामयजुषां घोषो ज्याघोषश् च महात्मनः अव्युच्छिन्नो ऽभवद् राष्ट्रे दीयतां भुज्यताम् इति

ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo jyāghoṣaś ca mahātmanaḥ avyucchinno 'bhavad rāṣṭre dīyatāṃ bhujyatām iti

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके सहस्तरों अवतार हो चुके हैं और समय-समयपर होते रहते हैं। उनका जो वाराह अवतार है, वह वेदप्रधान यज्ञस्वरूप है। चारों वेद उनके चरण और यूप उनकी दाढ़ें हैं। यज्ञ

English

The sound of the Rik, Sama and Yajus and the sound of the great-souled one's bowstring were unbroken in the kingdom, with "Give and eat."

अध्याय २१३

श्लोक 156

सत्त्ववान् गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा अति चन्द्रं च सूर्यं च रामो दाशरथिर् बभौ

sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā ati candraṃ ca sūryaṃ ca rāmo dāśarathir babhau

हिन्दी अर्थ

दॉत और चितियाँ मुख हैं। साक्षात् अग्नि ही उनको जिह्वा, कुश रोमावलि और ब्रह्म मस्तक है। उनका तप महान् है। दिन और रात्रि उनके नेत्र हैं। वे दिव्यस्वरूप हैं। वेद उनका अङ्ग और

English

Full of sattva, endowed with virtues, shining with his own brilliance, Rama, Dasharatha's son, outshone moon and sun.

अध्याय २१३

श्लोक 157

ईजे क्रतुशतैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः हित्वायोध्यां दिवं यातो राघवो हि महाबलः

īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto rāghavo hi mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रुतियाँ आभूषण हैं । हविष्य नासिका, स्रुवा थूथुन और सामवेदका गम्भीर घोष ही उनका स्वर है। वे सत्य धर्मस्वरूप, श्रीसम्पन्न तथा क्रम (गति) और विक्रम (पराक्रम)-के द्वारा सम्मानित हैं।

English

He sacrificed with a hundred holy sacrifices with the prescribed boons and fees, and the mighty Raghava, leaving Ayodhya, went to heaven.

अध्याय २१३

श्लोक 158

एवम् एव महाबाहुर् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः रावणं सगणं हत्वा दिवम् आचक्रमे विभुः

evam eva mahābāhur ikṣvākukulanandanaḥ rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ācakrame vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रायश्चित्त उनके नख, पशु उनके घुटने तथा यज्ञ उनका स्वरूप है। उद्वाता अन्त्र (आँत), होम लिङ्ग, ओषधि एवं महान् फल बीज हैं। वादी अन्तरात्मा, मन्त्र नितम्ब और सोमरस उनका रक्त

English

Thus the mighty-armed one, delight of the Ikshvaku family, having killed Ravana with his host, went to heaven, the lord.

अध्याय २१३

श्लोक 159

अपरः केशवस्यायं प्रादुर्भावो महात्मनः विख्यातो माथुरे कल्पे सर्वलोकहिताय वै

aparaḥ keśavasyāyaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ vikhyāto māthure kalpe sarvalokahitāya vai

हिन्दी अर्थ

है। वेदी कंधा, हविष्य गन्ध तथा हव्य और गव्य उनका प्रचण्ड वेग है। प्राग्ंश (यजमान-गृह) उनका शरीर है। वे परम कान्तिमान् और नाना प्रकारकी दीक्षाओंसे सम्पन्न हैं। दक्षिणा उनका

English

Another manifestation of Keshava, the great-souled one, is famed in the Mathura kalpa for the welfare of all worlds,

अध्याय २१३

श्लोक 160

यत्र शाल्वं च चैद्यं च कंसं द्विविदम् एव च अरिष्टं वृषभं केशिं पूतनां दैत्यदारिकाम्

yatra śālvaṃ ca caidyaṃ ca kaṃsaṃ dvividam eva ca ariṣṭaṃ vṛṣabhaṃ keśiṃ pūtanāṃ daityadārikām

हिन्दी अर्थ

हृदय है। वे महान् योगी और महायज्ञमय हैं। उपाकर्म (वेदोंका स्वाध्याय) उनका हार और प्रवर्ग (एक प्रकारको होमाग्नि) उनका आभूषण है। नाना प्रकारके छन्द उनके चलनेके मार्ग हैं।

English

in which he, the valiant, with a human body slew Shalva, Chaidya, Kamsa, Dvivida, Arishta, Vrishabha, Keshi, and the Daitya woman Putana,

अध्याय २१३

श्लोक 161

नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा दैत्यान् मानुषदेहेन सूदयाम् आस वीर्यवान्

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā daityān mānuṣadehena sūdayām āsa vīryavān

हिन्दी अर्थ

गूढ उपनिषद् उनके बैठनेके लिये आसन हैं। पृथ्वीको छायारूप पत्नी सदा उनके साथ रहती हैं, वे मणिमय शिखरकी भाँति पानीके ऊपर प्रकट हुए। समुद्र, पर्वत, वन और काननोंसहित

English

the elephant Kuvalayapida, Chanura and Mushtika, and Daityas;

अध्याय २१३

श्लोक 162

छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणः नरकश् च हतः संख्ये यवनश् च महाबलः

chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ narakaś ca hataḥ saṃkhye yavanaś ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त पृथ्वी एकार्णवके जलमें डूबी थी। सम्पूर्ण जगत्के आदि कारण और सहस्रो मस्तकोंवाले भगवानूने दाराहरूपमें प्रकट होकर एकार्णवमें प्रवेश किया तथा सब लोकोंका हित करनेको

English

Bana's thousand arms of wondrous deeds were cut off, and Naraka and the mighty Yavana were killed in battle,

अध्याय २१३

श्लोक 163

हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा दुराचाराश् च निहिताः पार्थिवा ये महीतले

hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā durācārāś ca nihitāḥ pārthivā ye mahītale

हिन्दी अर्थ

इच्छासे पृथ्वीको अपनी दाढ़पर उठा लिया इस प्रकार समस्त जीवोंके हितैषी भगवान् यज्ञवाराहने

English

and all the jewels of kings were taken by his brilliance, and the kings on earth of evil conduct were laid low.

अध्याय २१३

श्लोक 164

एष लोकहितार्थाय प्रादुर्भावो महात्मनः कल्की विष्णुयशा नाम शम्भलग्रामसंभवः

eṣa lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ kalkī viṣṇuyaśā nāma śambhalagrāmasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्र-जलको धारण करनेवाली समूची पृथ्वीका

English

This manifestation of the great-souled one for the world's welfare is Kalki, named Vishnuyashas, born in the village of Shambhala,

अध्याय २१३

श्लोक 165

सर्वलोकहितार्थाय भूयो देवो महायशाः एते चान्ये च बहवो दिव्या देवगणैर् वृताः

sarvalokahitārthāya bhūyo devo mahāyaśāḥ ete cānye ca bahavo divyā devagaṇair vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

द्विजवरो ! यह वाराह-अवतारका वर्णन हुआ। उसके बाद भगवानका नरसिंह अवतार हुआ। उस अवतारमें भगवानूने नरसिंहरूप धारण करके हिरण्यकशिपु नामक हैत्यका वध किया था। प्राचीन

English

again the god of great fame for the welfare of all worlds. These and many others, divine, surrounded by hosts of gods,

अध्याय २१३

श्लोक 166

प्रादुर्भावाः पुराणेषु गीयन्ते ब्रह्मवादिभिः यत्र देवा विमुह्यन्ति प्रादुर्भावानुकीर्तने

prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ yatra devā vimuhyanti prādurbhāvānukīrtane

हिन्दी अर्थ

कालके सत्ययुगकी बात है, हैत्योंके आदिपुरुष देवशत्रु बलाभिमानी हिरण्यकशिपुने बड़ी भारी तपस्या की । वह साढ़े ग्यारह हजार वर्षातक शम- दम तथा ब्रह्मचर्यका पालन करता हुआ मौनव्रत

English

manifestations are sung in the Puranas by the speakers of Brahman, in the recital of which manifestations the gods are bewildered.

अध्याय २१३

श्लोक 167

पुराणं वर्तते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम् एतद् उद्देशमात्रेण प्रादुर्भावानुकीर्तनम्

purāṇaṃ vartate yatra vedaśrutisamāhitam etad uddeśamātreṇa prādurbhāvānukīrtanam

हिन्दी अर्थ

लेकर जप और उपवासमें संलग्न रहा। उसको तपस्या और नियम-पालनसे स्वयम्भू भगवान् ब्रह्माजी बहुत प्रसन्न हुए। उन्होंने हंससे जुड़े हुए सूर्यके समान तेजस्वी विमानद्वारा स्वयं आकर हैत्यका

English

Where the Purana, consisting of Vedic heard tradition, is — by mere indication here, the recital of manifestations

अध्याय २१३

श्लोक 168

कीर्तितं कीर्तनीयस्य सर्वलोकगुरोर् विभोः प्रीयन्ते पितरस् तस्य प्रादुर्भावानुकीर्तनात्

kīrtitaṃ kīrtanīyasya sarvalokaguror vibhoḥ prīyante pitaras tasya prādurbhāvānukīrtanāt

हिन्दी अर्थ

वरदान दिया। उनके साथ आदित्य, वसु, मरुदरण.

English

of the praiseworthy lord, teacher of all worlds, has been told; by reciting the manifestations his ancestors are pleased.

अध्याय २१३

श्लोक 169

विष्णोर् अमितवीर्यस्य यः शृणोति कृताञ्जलिः

viṣṇor amitavīryasya yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ चराचरगुरु ब्रह्माजीने उस हैत्यसे कहा-- सुत्रत तुम मेरे भक्त हो। मैं तुम्हारी इस तपस्यासे बहुत प्रसन्न हूँ। तुम्हारा कल्याण हो। तुम कोई वर

English

He who with joined palms hears of Vishnu of immeasurable valour —

अध्याय २१३

श्लोक 170

एताश् च योगेश्वरयोगमायाः श्रुत्वा नरो मुच्यति सर्वपापैः ऋद्धिं समृद्धिं विपुलांश् च भोगान् प्राप्नोति शीघ्रं भगवत्प्रसादात्

etāś ca yogeśvarayogamāyāḥ śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃś ca bhogān prāpnoti śīghraṃ bhagavatprasādāt

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके अनेक अवतारोंका संक्षिप्त वर्णन

English

hearing these maya-yogas of the Lord of yogis a man is freed from all sins and quickly obtains prosperity, abundance and vast enjoyments by the Lord's grace.

अध्याय २१३

श्लोक 171

एवं मया मुनिश्रेष्ठा विष्णोर् अमिततेजसः सर्वपापहराः पुण्याः प्रादुर्भावाः प्रकीर्तिताः

evaṃ mayā muniśreṣṭhā viṣṇor amitatejasaḥ sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ prādurbhāvāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

माँगो और उसके द्वारा अभीष्ट वस्तु प्राप्त करो ।'

English

Thus, best of sages, the holy manifestations of Vishnu of immeasurable brilliance, removers of all sin, have been told by me.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 213
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.