Brahma Purana· Brahma Purāṇa
214
अध्याय 214 / 246

Adhyaya 214

128 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ128 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१४

श्लोक 1

न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः

na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपु बोला--लोकपितामह ! देवता,

English

Getting a loophole somewhere Indra took away the horse. Those sons searched for the horse but could not find it.

अध्याय २१४

श्लोक 2

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम्

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim

हिन्दी अर्थ

न सकें। तपस्वी ऋषि भी क्रोधमें आकर मुझे शाप न दें। किसी अस्त्र या शस्त्रसे, वृक्ष या पर्वतसे अथवा सूखी या गीली वस्तुसे, ऊपर या नीचे--कहीं भी मेरी मृत्यु न हो। जो मेरे सेवक,

English

Not being able to see the horse, the powerful sons of Sagara wandered here and there. Even then they did not find the horse.

अध्याय २१४

श्लोक 3

श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः

śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

सेना और वाहनोंसहित मुझे एक ही थप्पड़से मार डालनेमें समर्थ हो, उसीके हाथसे मेरी मृत्यु हो ।

English

They went to the world of gods then. Searching the mountains, lakes and forests, they did not see the horse then.

अध्याय २१४

श्लोक 4

कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर

kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--तात ! ये दिव्य और अदभुत वर मैंने तुम्हें दिये। इन सम्पूर्ण अभीष्टोंको तुम निःसन्देह प्राप्त करोगे।

English

The holy rite for the safe journey and other similar auspicious rites were performed by the officiating priests on behalf of the king. Unable to see that beautiful creature, the king became worried.

अध्याय २१४

श्लोक 5

मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने

mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune

हिन्दी अर्थ

यों कहकर पितामह ब्रह्माजी ब्रह्मर्षिगणोंसे सेवित वैराजपद--ब्रह्मधामको चले गये । तदनन्तर

English

Wandering (here and there) the sons of Sagara went to the world of Devas in their search for the horse. The horse was not there.

अध्याय २१४

श्लोक 6

केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम्

kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram

हिन्दी अर्थ

कर दिया। तब आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव

English

Thereafter the sons of the king came to the Earth and searched the mountains and forests. There also they did not see the horse then.

अध्याय २१४

श्लोक 7

कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च

kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुकी शरणमें गये और इस प्रकार बोले--' देवेश्वर! आप हिरण्यकशिपुके भयसे हमारी रक्षा करें। आप ही हमारे परम देवता, परम गुरु और परम विधाता हें । सुरश्रेष्ठ! आप ब्रह्मा आदि

English

Distressed by hunger they went on eating dry soil day and night. They dug up hurriedly and rushed to the nether world.

अध्याय २१४

श्लोक 8

कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः

kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ

हिन्दी अर्थ

कमलदलके समान शोभा पाते हैं। आप शत्रुपक्षका नाश करनेवाले हैं। भगवन्! हमें शरण दीजिये और हैत्योंका संहार कीजिये।'

English

On hearing that the powerful princes, the sons of Sagara who had accomplished their tasks had come (to the nether world) the asuras became frightened and they went near Kapila. 1

अध्याय २१४

श्लोक 9

शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate

हिन्दी अर्थ

भगवान् वासुदेवने कहा--देवताओ! भय

English

He had achieved that success by continuous wofk without any sleep. Therefore he was tired. When the task had been accomplished the glorious Kapila said to Devas, "Give me a place for sleeping."

अध्याय २१४

श्लोक 10

सो ऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति

so 'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati

हिन्दी अर्थ

पहलेकी भाँति स्वर्गलोकको प्राप्त करोगे । मैं वरदानसे उन्मत्त दानवराज हिरण्यकशिपुको, जो देवेश्वरोंके

English

Then the sons of Sagara entered the nether regions. They saw the tethered horse and the man lying down.

अध्याय २१४

श्लोक 11

स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च

svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca

हिन्दी अर्थ

उस वरदानकी बात सुनकर देवता, नाग, गन्धर्व लिये अवध्य हो रहा है, उसके सेवकगणोंसहित

English

A celebrated sage and propounder of the Sarfikhya system of philosophy. He is said Jto be the son of Karandama-Prajapati and Devahuti. The Brah- magdapuraa (ch. 93) mentions him as an incarnation of Vijpu.

अध्याय २१४

श्लोक 12

योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम्

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam

हिन्दी अर्थ

और मनुष्य ब्रह्माजीकी सेवामें उपस्थित हुए और बोले--' भगवन्! इस वरदानसे तो वह असुर हम- लोगोंको सदा ही कष्ट पहुँचाता रहेगा, अत: हमारे ऊपर प्रसन्न हो उसके वधका भी उपाय सोचिये।'

English

Then Kapila the excellent sage stared at the sons of Sagara with great fury. With his anger he reduced them to ashes.

अध्याय २१४

श्लोक 13

तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसंज्ञकैः पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो ऽधमाः

tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasaṃjñakaiḥ puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto 'dhamāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा-देवताओ! उसे अपनी तपस्याका फल अवश्य प्राप्त होगा। उसका भोग समाप्त होनेपर वह साक्षात् भगवान् विष्णुके हाथसे

English

Then all the sons of Sagara were burnt up. But the king Sagara who was initiated to the sacrifice did not know these things.

अध्याय २१४

श्लोक 14

द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक्

dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीका यह वचन सुनकर सब देवता प्रसन्न हो अपने-अपने दिव्य स्थानोंको चले गये। वर पाते ही हैत्यराज हिरण्यकशिपु अभिमानमें आकर समस्त प्रजाको कष्ट देने लगा। आश्रममें रहनेवाले

English

On hearing those words of Sagara, the ministers hur¬ riedly abandoned the son of the king. Asamafijas went to the forest.

अध्याय २१४

श्लोक 15

नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलो ऽथ विमोहनः

narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo 'tha vimohanaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यधर्मपरायण, जितेन्द्रिय एवं उत्तम व्रतधारी महाभाग मुनियोंको भी उसने सताना आरम्भ कर

English

Propitiating Kapila, the boy Am&iman gave the horse to Sagara. Thus was the sacrifice completed.

अध्याय २१४

श्लोक 16

कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च

kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यों कहकर भगवान् उन देवेश्वरोंको विदा करके स्वयं हिरण्यकशिपुके स्थानपर आये। उस समय उन्होंने आधा शरीर मनुष्यका और आधा सिंहका बना रखा था। इस प्रकार नृसिंहदेह धारण किये

English

On hearing about the sad end of all of his grandfathers he became very distressed. The humble prince asked the great king,

अध्याय २१४

श्लोक 17

अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा

agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśaḥ śunabhojanaḥ ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हाथ-में-हाथ मिलाये हुए आये। उनके शरीरका वर्ण मेघके समान श्याम था। शब्द भी मेघकी गर्जनाके समान ही गम्भीर था। ओज और वेगमें भी वे मेघके ही सदृश थे। मतवाले सिंहके समान

English

"How shall I accomplish the expiation of the Sagaras?" The king said to Bhagiratha, "Dear son, Kapila knows it".

अध्याय २१४

श्लोक 18

न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा

na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā

हिन्दी अर्थ

उनको चाल थी। यद्यपि हिरण्यकशिपु बलाभिमानी हैत्योंसे सुरक्षित और अत्यन्त बलशाली था तो भी भगवानूने उसे एक ही थप्पडसे मारकर यमलोक

English

On hearing his words the boy went to the nether world. After bowing down to the sage, he intimated everything to him.

अध्याय २१४

श्लोक 19

न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि

na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ na kiṃcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani

हिन्दी अर्थ

यह नृसिंह अवतारको कथा कही गयी। अब

English

On hearing the words of the sage that boy whose acti¬ vities were those of children bowed down to the sage and went to the mountain Kailasa. Becoming pure (in mind and body) he decided to perform penance. (Then) Bhagiratha said:

अध्याय २१४

श्लोक 20

यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो ऽतीवकर्षितः अवश्यम् एव गन्तव्यः स सर्वैस् तु महापथः

yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo 'tīvakarṣitaḥ avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया। स्वर्गके देवताओंको हराकर तीनों लोकोंको वामन-अवतारका वर्णन सुनो । भगवानका वामनरूप अपने अधीन करके वह महाबली असुर स्वयं ही देत्योंका विनाश करनेवाला था। उस रूपको धारणकर स्वर्गमें रहने लगा। वरदानके मदसे उन्मत्त होकर श्रीहरि बलवान् बलिके यज्ञमें गये और वहाँ उन्होंने पृथ्वीपर विचरते हुए उस दानवने हैत्योंको तो अपने तीन ही पगोंसे त्रिलोकीको नापकर सम्पूर्ण

English

O lord, wearing crescent moon, I am a boy and my intellect too is puerile. I do not know anything. Even then, be pleased, O lord.

अध्याय २१४

श्लोक 21

प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजाश् चोद्भिजास् तथा

prāpte kāle tu saṃtyajya suhṛdbandhudhanādikam jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā

हिन्दी अर्थ

यज्ञका भागी बनाया और देवताओंको उससे वञ्चित हैत्योंको क्षुब्ध कर डाला। बलिके हाथसे समूची

English

May Siva bring about things desired by those by whom I have been begot and nurtured, those whose Gotra (lineage) is the same as mine and those whose duties are also the same. I bow down to lord Siva with the crescent moon on his head.

अध्याय २१४

श्लोक 22

जङ्गमाजङ्गमाश् चैव गमिष्यन्ति महापथम् देवासुरमनुष्यैश् च वैवस्वतवशानुगैः

jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी लेकर भगवानूने इन्द्रको दे दी। यही महात्मा श्रीविष्णुका वामन अवतार है। वेदवेत्ता ब्राह्मण भगवान् वामनके यशका सदा गान करते हें ।

English

O Bhagiratha of great intellect, what cannot be given by

अध्याय २१४

श्लोक 23

स्त्रीपुंनपुंसकैश् चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः

strīpuṃnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भगवान् विष्णुने दत्तात्रेय नामक अवतार धारण किया । दत्तात्रेयजीमें क्षमाकी पराकाष्ठा थी । उस समय वेद, वेदोंकी प्रक्रिया और यज्ञ--सभी नष्टप्राय हो गये थे। चारों वर्णोमें संकरता आ

English

O goddess, my ancestors have fallen as a result of the curse of sage Kapila. O mother, it behoves you to save them therefrom.

अध्याय २१४

श्लोक 24

संध्याकाले ऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्य् उपस्थिते वृद्धैर् वा मध्यमैर् वापि यौवनस्थैस् तथैव च

saṃdhyākāle 'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गयी थी। धर्म शिथिल हो चला था। अधर्म बडे जोरोंके साथ बढ् रहा था। सत्य मिटता जाता था और सब ओर असत्यका बोलबाला था। प्रजा क्षीण हो रही थी और धर्म पाखण्डमिश्रित हो

English

A class of inferior deities who, according to Vi$nupurapa, were the grandchildren of Dak$a-Prajapati.

अध्याय २१४

श्लोक 25

गर्भवासे ऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः प्रवासस्थैर् गृहस्थैर् वा पर्वतस्थैः स्थले ऽपि वा

garbhavāse 'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale 'pi vā

हिन्दी अर्थ

गया था। ऐसे समयमें भगवान् दत्तात्रेयने यज्ञों तथा क्रियाओंसहित वेदाँका पुनरुद्धार किया और चारों वर्णोको पृथक्-पृथक् करके उन्हें व्यवस्थितरूप

English

At the outset recount to me in proper sequence how Ganga was brought by the brahmin. Tell me the holy benefit of the holy centres separately in the proper sequence together with its legends.

अध्याय २१४

श्लोक 26

क्षेत्रस्थैर् वा जलस्थैर् वा गृहमध्यगतैस् तथा आसीनैश् चास्थितैर् वापि शयनीयगतैस् तथा

kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā

हिन्दी अर्थ

थे; उन्होंने हैहयराज कार्तवीर्यको यह वर दिया अश्वमेध-यज्ञका अनुष्ठान किया । उस यज्ञमें भृगुनन्दन था कि ' राजन्! तुम्हारी ये दो भुजाएँ मेरी कृपासे परशुरामने कश्यपजीको सारी पृथ्वी दक्षिणारूपमें एक हजार हो जायंगी। वसुधापते! तुम सम्पूर्ण दे दी। साथ ही बहुत-से हाथी, घोड़े, सुन्दर रथ वसुधाका पालन करोगे। जिस समय तुम युद्धमें और गौएँ भी दान कों। आज भी वे विश्वका

English

The sage Agastya drank up the ocean because, according to Mahabha- rata, the. latter was hiding demons who could be killed by the gods only after this act of Agastya.

अध्याय २१४

श्लोक 27

जाग्रद्भिर् वा प्रसुप्तैर् वा गन्तव्यः स महापथः इहानुभूय निर्दिष्टम् आयुर् जन्तुः स्वयं तदा

jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

खड़े होगे, तुम्हारे शत्रु तुम्हें आँख उठाकर देख कल्याण करनेके लिये घोर तपस्या करते हुए भी नहीं सकेंगे-तुम उनके लिये अजेय हो जाओगे ।' महेन्द्र पर्वतपर निवास करते हैं।

English

I am not able to recount entirely the benefit, greatness and the individual importance of the holy centres. Nor are you capable of listening to it.

अध्याय २१४

श्लोक 28

तस्यान्ते च स्वयं प्राणैर् अनिच्छन्न् अपि मुच्यते जलम् अग्निर् विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः

tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ

हिन्दी अर्थ

यह श्रीविष्णुके दत्तात्रयावतारकी चर्चा की यह सनातन परमात्मा श्रीहरिके परशुरामावतारका गयी। इसके बाद भगवानूने परशुरामावतार ग्रहण परिचय दिया गया। चौबीसवें त्रेतायुगमें भगवानूने किया। राजा कार्तवीर्य अर्जुन अपनी सहस्र भुजाओंके दशरथनन्दन कमलनयन श्रीरामके रूपमै अवतार कारण युद्धमें शत्रुओंके लिये दुर्जय था तो भी लिया। भगवान् विष्णु उस समय चार रूपोंमें

English

When sacrifice perishes one shall have neither this world nor the other. At that time, the situation was thus.

अध्याय २१४

श्लोक 29

निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम्

nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam

हिन्दी अर्थ

परशुरामजीने उसे सेनाके बीचमें मार डाला। राजा प्रकट हुए थे। उनका तेज सूर्यके समान था। वे अर्जुन रथपर बैठा था, किंतु परशुरामजीने उसे लोकमें श्रीरामके नामसे विख्यात हुए और धरतीपर गिरा दिया और छातीपर चढ़कर तीखे विश्वामित्रके यज्ञकी रक्षाके लिये उनके पीछे- फरसेके द्वारा उसकी हजारों भुजाएँ काट डालीं। पीछे गये । महायशस्वी श्रीराम सब लोगोंको प्रसन्न

English

I am not competent to recount to you the greatness of Kusavarta. Merely by remembering it one's purpose is accom¬ plished.

अध्याय २१४

श्लोक 30

अन्यच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये

anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye

हिन्दी अर्थ

उस समय कार्तवीर्य बड़े जोर-जोरसे चीखता, रखने, राक्षसोंको मारने और धर्मकी वृद्धि करनेके चिल्लाता रहा। उन्होंने मेरुगिरिसे विभूषित समस्त लिये अवतीर्ण हुए थे। कहते हैं, राजा श्रीराम पृथ्वीपर करोड़ों क्षत्रियोंकी लाशें बिछा दीं, इक्कीस सदा सब भूतोंका हित करनेके लिये तत्पर रहते बार भूतलको क्षत्रियोंसे शून्य कर दिया और थे। वे सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता थे। उन्होंने लक्ष्मणको

English

The sage brought the river after stirring it with Kusa. Performing ablution and offering charitable gifts there bestows satisfaction to the manes.

अध्याय २१४

श्लोक 31

तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये

tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye

हिन्दी अर्थ

अपने समस्त पापोंका नाश करनेके लिये उन्होंने साथ ले चौदह वर्षोतक वनमें निवास किया था।

English

A sacred" grass used in religious rites; also known as darbha in older texts.

अध्याय २१४

श्लोक 32

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके अनेक अवतारोंका संक्षिप्त वर्णन ३४९

English

That sinner killed animals and birds of many forms. Some of them, both living and dead, he put inside a cage.

अध्याय २१४

श्लोक 33

उदानो नाम पवनस् ततश् चोर्ध्वं प्रवर्तते भुज्यताम् अम्बुभक्ष्याणाम् अधोगतिनिरोधकृत्

udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt

हिन्दी अर्थ

उनके साथ उनकी पत्नी सीता भी गयी थीं, जो देवताओंके लिये भी दुर्धर्ष हैत्योंका वध करनेके मूर्तिमती लक्ष्मी थीं। जनस्थानमें निवास करते लिये श्रीरघुनाथजीको अनेक दिव्य अस्त्र-शस्त्र हुए श्रीरामने देवताओंके अनेक कार्य सिद्ध किये। प्रदान किये थे। पूर्वकालमें, जब कि महात्मा उन्होंने रावणके द्वारा अपहृत सीताका पता लगाकर राजा जनकके यहाँ यज्ञ हो रहा था, श्रीरामने

English

He returned home scorched and distressed due to hunger and thirst after wandering through many places.

अध्याय २१४

श्लोक 34

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्य् अन्नरसास् तथा दत्ताः स तस्याम् आह्लादम् आपदि प्रतिपद्यते

tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate

हिन्दी अर्थ

उन्हें प्राप्त किया और रावणका वध किया पुलस्त्यवंशी खेलमें ही महेश्वरके धनुषको तोड़ डाला था। राक्षसराज रावण देवता, असुर, यक्ष, राक्षस और धर्मात्माओमें श्रेष्ठ श्रीरघुनाथजीने ये सब अलौकिक नागोंके लिये भी अवध्य था। युद्धमें उसको जीतना कर्म करके दस अश्वमेध-यज्ञ भी किये थे, जो बहुत ही कठिन था। उसका शरीर कज्जलराशिके बिना किसी विध्न-बाधाके पूर्ण हुए थे।

English

He thought of his wife and children wondering whether they were alive or not. In the meantime the sun also set.

अध्याय २१४

श्लोक 35

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा सो ऽपि तृप्तिम् अवाप्नोति विनाप्य् अन्नेन वै तदा

annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā so 'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā

हिन्दी अर्थ

समान काला था। उसे कोटि-कोटि राक्षस सदा श्रीरामचन्द्रजीके राज्य करते समय कभी अमङ्गलकी घेरे रहते थे। वह तीनों लोकोंको मार भगानेवाला, बात नहीं सुनी गयी। हवा तेज नहीं चलती थी। क्रूर, दुर्जय, दुर्धर, गर्वयुक्त, सिंहके समान पराक्रमी कोई किसीका धन नहीं चुराता था। न कभी और वरदानसे उन्मत्त था। देवताओंके लिये तो विधवाओंके विलाप सुने जाते और न अनर्थकी

English

He lived there happily well-contented, delighted and free from fear. Many years passed by since that bird began to live there.

अध्याय २१४

श्लोक 36

येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च आस्तिकः श्रद्दधानश् च सुखमृत्युं स गच्छति

yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

उसकी ओर देखना भी कठिन था। ऐसे रावणको ही प्राप्ति होती थी। उस समय सब कुछ शुभ- भगवान् श्रीरामने सेना और सचिवोंसहित संग्राममें ही-शुभ होता था। प्राणियोंको जल, अग्नि अथवा मार डाला। इसके पहले उन्होंने और भी कई आँधीसे कभी भय नहीं होता था। बूढ़ोंको बालकोंकी अलौकिक कर्म किये थे। अपने मित्र सुग्रीवके प्रेतक्रिया नहीं करनी पड़ती थी। क्षत्रिय ब्राह्मणोंकी

English

"Even now my beloved wife, the source of my welfare, who increases my joy, the mother of my virtue and the control¬ ling mistress of my body, has not come back.

अध्याय २१४

श्लोक 37

देवब्राह्मणपूजायां निरताश् चानसूयकाः शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस् ते नराः सुखमृत्यवः

devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये उन्होंने महाबली वानरराज वालीको मारा परिचर्या करते थे। वैश्य क्षत्रियोंके प्रति श्रद्धा और सुग्रीवको किष्किन्धाके राज्यपर अभिषिक्त रखते थे और शूद्र अहंकार छोड़कर ब्राह्मण आदि किया। मधुका पुत्र लवण नामका दानव मधुवनमें तीनों वर्णोकी सेवा करते थे। श्रीरामके राज्यमें रहता था। वह वीर तो था ही, वर पाकर मतवाला स्त्रियाँ अपने पतिके सिवा दूसरे किसी पुरुषमें

English

~She is a comrade unto me; she helps me by her counsels. She abides by my words and suggestions. Even after the sun has

अध्याय २१४

श्लोक 38

यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् यथोक्तकारी सौम्यश् च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति

yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati

हिन्दी अर्थ

हो उठा था। उसे भगवानूने शत्रुघ्नके रूपमै जाकर आसक्त नहीं होती थीं और पुरुष भी अपनी मारा। मारीच और सुबाहु नामक दो बलवान् पत्नीको छोड़ किसी दूसरी स्त्रीपर कुदृष्टि नहीं राक्षस थे, जो शुद्ध अन्तःकरणवाले मुनियोंके डालते थे। उस समय सारा जगत् जितेन्द्रिय था। यज्ञोंमें विघ्न डाला करते थे। उनको और उनके पृथ्वीपर डाकुओंका कहीं नाम भी नहीं था।

English

One who does not abandon dharma out of desire, anger or hatred, who acts as said, and is gentle, meets a happy death.

अध्याय २१४

श्लोक 39

वारिदास् तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम्

vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam

हिन्दी अर्थ

साथी अन्य राक्षसोंको भी युद्धकुशल महात्मा एकमात्र श्रीराम ही सबके स्वामी और संरक्षक श्रीरामने मार गिराया। विराध और कबन्ध दो थे। उनके शासनकालमें मनुष्य हजारों वर्ष जीवित बड़े भयंकर राक्षस थे। वे पूर्वजन्ममें गन्धर्व थे, रहते और वे सहस्रं पुत्रोंके पिता होते थे। किसी किन्तु शापसे मोहित होकर राक्षसभावको प्राप्त भी प्राणीको रोग नहीं सताता था। रामराज्यमें इस

English

Men who give water to the thirsty and food to the hungry meet in time a death joined with happiness.

अध्याय २१४

श्लोक 40

शीतं जयन्ति धनदास् तापं चन्दनदायिनः प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः

śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए थे। उन्हें भी नरश्रेष्ठ श्रीरामने मारकर शापमुक्त भूतलपर देवता, ऋषि और मनुष्य एक साथ कर दिया। श्रीरामके बाण अग्नि, सूर्यकिरण और एकत्रित होते थे। पुराणवेत्ता पुरुष इस विषयमें विद्युत्के समान तेजस्वी, तपाये हुए स्वर्णसे युक्त एक गाथा कहा करते हैं-'' श्रीरघुनाथजीका वर्ण विचित्र पंखोंसे सुशोभित तथा महेन्द्र-वञ्रके सदृश श्याम और अवस्था युवा है, उनके नेत्र कुछ-कुछ

English

Givers of wealth conquer cold, givers of sandal conquer heat, and those who bear another's anxiety conquer painful, life-destroying pain.

अध्याय २१४

श्लोक 41

मोहं ज्ञानप्रदातारस् तथा दीपप्रदास् तमः कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर् नानुशास्ति वै

mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai

हिन्दी अर्थ

सारयुक्त थे । उन्हींके द्वारा उन्होंने युद्धमें शत्रुओंका लालिमा लिये हुए हैँ, मुखसे तेज बरसता रहता नाश किया। परम बुद्धिमान् महर्षि विश्वामित्रने है, वे बहुत कम बोलते हैं। उनको लंबी भुजाएँ

English

Givers of knowledge conquer delusion, and givers of lamps darkness; a false witness, a liar, and a teacher who does not instruct —

अध्याय २१४

श्लोक 42

ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः

te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

३५० » संक्षिप्त ब्रहापुराण

English

all these meet the death of delusion, and so do reviLers of the Veda. Terrifying, foul-smelling, with deceitful clubs in hand,

अध्याय २१४

श्लोक 43

आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास् तथा प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः

āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ

हिन्दी अर्थ

घुटनोंतक पहुँचती हैं। उनका मुख बडा सुन्दर कंस, द्विविद, अरिष्ट, वृषभ, केशी, हैत्यकन्या है। कंधे सिंहके सदृश हें । महाबाहु श्रीरामने दस पूतना, कुवलयापीड़ हाथी तथा चाणूर और मुष्टिक हजार वर्षांतक राज्य किया। उनके राज्यमें सदा नामके मल्लोंका वध किया। अद्भुत कर्म करनेवाले ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेदका घोष सुनायी बाणासुरकी हजार भुजाएँ काट डालीं। युद्धमें

English

the evil-souled servants of Yama come; when they come within sight, trembling arises in him.

अध्याय २१४

श्लोक 44

क्रन्दत्य् अविरतः सो ऽथ भ्रातृमातृपितृंस् तथा सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते

krandaty avirataḥ so 'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

देता था। धनुषकी टंकार भी सर्वदा कानोंमें आती नरकासुरका संहार किया और महाबली कालयवनको रहती थी। “दान करो और स्वयं भी भोगो' का भी भस्म करा दिया। भगवानूने अपने तेजसे दुष्ट उपदेश कभी बंद नहीं होता था। दशरथनन्दन दुराचारी राजाओंके समस्त रत्न हर लिये और श्रीराम सत्त्ववान् और गुणवान् होनेके साथ ही उन्हें मौतके घाट उतार दिया। यह अवतार सम्पूर्ण

English

He cries out incessantly for his brother, mother and father; that speech, Brahmins, is indistinct and appears of one syllable.

अध्याय २१४

श्लोक 45

दृष्टिर् विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्य् अत्य् अथाननम् ततः स वेदनाविष्टं तच् छरीरं विमुञ्चति

dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati

हिन्दी अर्थ

सदा अपने तेजसे देदीप्यमान रहते थे। उनकी लोकोंका हित-साधन करनेके लिये हुआ था। सूर्य और चन्द्रमासे भी अधिक शोभा होती थी।'' इसके बाद विष्णुयशा नामसे प्रसिद्ध कल्कि-

English

His sight whirls from fear, his mouth is parched by cough; then, seized by pain, he leaves that body.

अध्याय २१४

श्लोक 46

वाय्वग्रसारी तद्रूपदेहम् अन्यत् प्रपद्यते तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसंभवम्

vāyvagrasārī tadrūpadeham anyat prapadyate tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

यह श्रीरामावतारका वर्णन हुआ। इसके बाद अवतार होनेवाला है। भगवान् कल्कि शम्भल श्रीहरिंका अवतार मथुरामें हुआ था। वह श्रीकृष्णके नामक गाँवमें अवतीर्ण होंगे। उनके अवतारका नामसे विख्यात हुआ। भगवान् श्रीकृष्ण समस्त उद्देश्य भी सब लोकोंका हित करना ही है। ये संसारका हित करनेके लिये अवतीर्ण हुए थे। तथा और भी अनेक दिव्य अवतार हैं, जो पुराणोंमें

English

Following the wind's front, he takes another body of that form, for the torment of his actions, not born of mother and father.

अध्याय २१४

श्लोक 47

तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राप्यते व्यथा ततो दूतो यमस्याथ पाशैर् बध्नाति दारुणैः

tatpramāṇavayovasthāsaṃsthānaiḥ prāpyate vyathā tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

नको द. र उ च ह्र ०4 ब्रह्मवादी पुरुषोंद्वारा वर्णित हें । भगवान्के अवतारोंका वर्णन करनेमें देवता भी मोहित हो जाते हैं। पुराण वेदोंकी श्रुतियोंद्वारा समर्थित हें । इस प्रकार यह अवतार-कथा संक्षेपसे कही गयी । जो सम्पूर्ण

English

By the measure of age, stage and constitution of that body he suffers pain; then Yama's messenger binds him with terrible nooses.

अध्याय २१४

श्लोक 48

जन्तोः संप्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च

jantoḥ saṃprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam bhūtaiḥ saṃtyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca

हिन्दी अर्थ

लोकोंके गुरु और सदा कीर्तन करनेयोग्य हैं, उन भगवान् विष्णुके अवतारोंका वर्णन किया गया। इसके कोर्तनसे पितरोंको प्रसन्नता होती है। जो हाथ जोड़कर अमितपराक्रमी श्रीविष्णुके अवतारकी

English

Of a creature whose time has come, greatly afflicted with pain, his body abandoned by the elements, his breath reaching the throat,

अध्याय २१४

श्लोक 49

शरीराच् च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् निर्गतो वायुभूतस् तु षाट्कौशिककलेवरे

śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare

हिन्दी अर्थ

कथा सुनता है, उसके पितर भी अत्यन्त तृप्त होते हैं। योगेश्वर भगवान् श्रीहरिकी योगमायाका वर्णन सुनकर मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है और भगवानूकी कृपासे शीघ्र ही उसे ऋद्धि, समृद्धि

English

the soul, made to leave the body, cries loudly; gone out as wind, in a body of six sheaths,

अध्याय २१४

श्लोक 50

मातृभिः पितृभिश् चैव भ्रातृभिर् मातुलैस् तथा दारैः पुत्रैर् वयस्यैश् च गुरुभिस् त्यज्यते भुवि

mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

तथा प्रचुर भोगोंकी प्राप्ति होती है। मुनिवरो! इस

English

he is abandoned on earth by mothers, fathers, brothers, maternal uncles, wives, sons, friends and elders,

अध्याय २१४

श्लोक 51

दृश्यमानश् च तैर् दीनैर् अश्रुपूर्णेक्षणैर् भृशम् स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस् तु गच्छति

dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati

हिन्दी अर्थ

"व्योम प्रकार मैंने अमिततेजस्वी श्रीहरिके सर्वपापहारी उन्होंने मानव-शरीर धारण करके शाल्व, शिशुपाल, पवित्र अवतारोंका वर्णन किया ।

English

looked at greatly by those wretched ones with eyes full of tears; leaving his own body he goes as wind.

अध्याय २१४

श्लोक 52

अन्धकारम् अपारं च महाघोरं तमोवृतम् सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम्

andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः। दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्॥

English

Into a boundless, very terrible darkness covered with gloom, giver of pleasure and pain, hard to traverse for those of sinful deeds,

अध्याय २१४

श्लोक 53

दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् दुरापम् अतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम्

duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam

हिन्दी अर्थ

यमलोकके मार्ग और चारों द्वारोंका वर्णन

English

unbearable and endless, hard to look at, hard to approach, hard to reach, very hard to pass, always hostile to the most sinful —

अध्याय २१४

श्लोक 54

कृष्यमाणाश् च तैर् भूतैर् याम्यैः पाशैस् तु संयताः मुद्गरैस् ताड्यमानाश् च नीयन्ते तं महापथम्

kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham

हिन्दी अर्थ

यमलोकके मार्ग और चारों द्वारोंका वर्णन

English

dragged by those beings, Yama's men, bound with nooses and struck with hammers, they are led along that great road.

अध्याय २१४

श्लोक 55

क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः

kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṃkarāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले--ब्रह्मन्! आपके मुखसे निकले पुष्करिणी है, न कूप हैं न पौंसले हैं, न धर्मशाला हुए पुण्यधर्ममय वचनामृतोंसे हमें तृप्ति नहीं होती, है न मण्डप है, न घर है न नदी एवं पर्वत हैं अपितु अधिकाधिक सुननेकी उत्कण्ठा बढती और न ठहरनेके योग्य कोई स्थान ही है, जहाँ जाती है। मुने! आप परम बुद्धिमान् हैं और अत्यन्त कष्टमें पड़ा हुआ थका-माँदा जीव विश्राम

English

Seeing a creature whose life is exhausted at the end of life, the fearsome messengers of Yama come, wishing to lead him.

अध्याय २१४

श्लोक 56

आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च उष्ट्रेषु वानरेष्व् अन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च

ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंकी उत्पत्ति, लय और कर्मगतिको जानते कर सके। उस महान् पथपर सब पापियोंको हैं; इसलिये हम आपसे और भी प्रश्न करते हैं। निश्चय ही जाना पड़ता है। जीवकी यहाँ जितनी सुननेमें आता है कि यमलोकका मार्ग बडा दुर्गम आयु नियत है, उसका भोग पूरा हो जानेपर इच्छा है। वह सदा दुःख और क्लेश देनेवाला है तथा न रहते हुए भी उसे प्राणोंका त्याग करना पड़ता

English

At the time of going they are mounted on bears, tigers and asses, others on camels, monkeys, scorpions and wolves,

अध्याय २१४

श्लोक 57

उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः श्येनशृगालम् आरूढाः सरघाकङ्कवाहनाः

ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियोंके लिये भयंकर है। उस मार्गकी है। जल, अग्नि, विष, क्षुधा, रोग अथवा पर्वतसे लंबाई कितनी है तथा मनुष्य उस मार्गसे यमलोककी गिरने आदि किसी भी निमित्तको लेकर देहधारी यात्रा किस प्रकार करते हैं ? मुने! कौन-सा ऐसा जीवकी मृत्यु होती है। पाँच भूतोंसे बने हुए इस उपाय है, जिससे नरकके दु:खोंकी प्राप्ति न हो ? विशाल शरीरको छोड़कर जीव अपने कर्मानुसार

English

on owls, snakes and cats, others with vultures as vehicles, on hawks and jackals, with sarasa-birds and herons as vehicles,

अध्याय २१४

श्लोक 58

वराहपशुवेतालमहिषास्यास् तथा परे नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः

varāhapaśuvetālamahiṣāsyās tathā pare nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--उत्तम ब्रतका पालन यातना भोगनेके योग्य दूसरा शरीर धारण करता करनेवाले मुनिवरो! सुनो । यह संसारचक्र प्रवाहरूपसे है। उसे सुख और दुःख भोगनेके लिये सुदृढ़

English

others with the faces of boars, animals, vetalas and buffaloes, bearing many forms, terrible, terrifying to all beings,

अध्याय २१४

श्लोक 59

दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास् त्रिलोचनाः महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः

dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ

हिन्दी अर्थ

निरन्तर चलता रहता हे। अब मैं प्राणियोंकी मृत्युसे लेकर आगे जो अवस्था होती है, उसका वर्णन करूँगा। इसी प्रसड़में यमलोकके मार्गका भी निर्णय किया जायगा। यमलोक और

English

with long testicles, terrible mouths, crooked noses, three eyes, with huge jaws, cheeks and mouths, hanging teeth and lips,

अध्याय २१४

श्लोक 60

निर्गतैर् विकृताकारैर् दशनैर् अङ्कुरोपमैः मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर् भृशम् उल्बणैः

nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यलोकमें छियासी हजार योजनोंका अन्तर है। उसका मार्ग तपाये हुए ताँबेकी भाँति पूर्ण तप्त रहता है । प्रत्येक जीवको यमलोकके मार्गसे जाना पड़ता है । पुण्यात्मा पुरुष पुण्यलोकोंमें और नीच

English

with protruding teeth of distorted shape like sprouts, limbs smeared with flesh and blood, with fearfully projecting fangs,

अध्याय २१४

श्लोक 61

मुखैः पातालसदृशैर् ज्वलज्जिह्वैर् भयंकरैः नेत्रैः सुविकृताकारैर् ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः

mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṃkaraiḥ netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ

हिन्दी अर्थ

पापाचारी मानव पापमय लोकोंमें जाते हैं। यमलोकमें बाईस नरक हैं, जिनके भीतर पापी मनुष्योंको पृथक्-पृथक् यातनाएँ दी जाती हैं । उन नरकोंके नाम ये हैं--नरक, रौरव,रौद्र, शूकर,ताल, कुम्भीपाक,

English

with mouths like the nether world, flaming tongues, terrifying, with eyes of distorted shape, flaming, tawny, restless,

अध्याय २१४

श्लोक 62

मार्जारोलूकखद्योतशक्रगोपवद् उद्धतैः केकरैः संकुलैस् स्तब्धैर् लोचनैः पावकोपमैः

mārjārolūkakhadyotaśakragopavad uddhataiḥ kekaraiḥ saṃkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ

हिन्दी अर्थ

महाघोर, शाल्मल, विमोहन, कोटाद, कृमिभक्ष,

English

like cats, owls, fireflies and Indra's cochineal insects, rough, squinting, stiff, with eyes like fire,

अध्याय २१४

श्लोक 63

भृशम् आभरणैर् भीमैर् आबद्धैर् भुजगोपमैः शोणासरलगात्रैश् च मुण्डमालाविभूषितैः

bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

असिपत्रवन। यमलोकके मार्गमें न तो कहीं वृक्षकी छाया है न तालाब और पोखरे हैं, न बावड़ी न

English

greatly adorned with terrible ornaments, bound like serpents, with red and fine limbs, adorned with garlands of skulls,

अध्याय २१४

श्लोक 64

कण्ठस्थकृष्णसर्पैश् च फूत्काररवभीषणैः वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर् भयंकरैः

kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṃkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरको प्राप्ति होती है। पापाचारी मनुष्य उसी देहसे अत्यन्त कष्ट भोगता है और धर्मात्मा मनुष्य प्रसन्नतापूर्वक सुखका भागी होता है।

English

with black snakes on their necks, terrifying with hissing sounds, with hair like flames of fire, stiff and rough, fearsome,

अध्याय २१४

श्लोक 65

बभ्रुपिङ्गललोलैश् च कद्रुश्मश्रुभिर् आवृताः भुजदण्डैर् महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः

babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमें जो गर्मी या पित्त है, वह तीव्र वायुसे प्रेरित होकर जब अत्यन्त कुपित हो जाता है, उस समय बिना ईंधनके ही उद्दीप्त हुई अग्निकी भाँति बढ़कर मर्मस्थानोंको विदीर्ण कर देता है।

English

covered with brown, tawny, restless tawny beards, with very terrible long arms like iron clubs,

अध्याय २१४

श्लोक 66

केचिद् द्विबाहवस् तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः द्विरष्टबाहवश् चान्ये दशविंशभुजास् तथा

kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् उदान नामक वायु ऊपरको ओर उठता है और खाये-पीये हुए अन्न-जलको नीचेकी ओर जानेसे रोक देता है। उस आपत्तिकी अवस्थामें भी उसीको प्रसन्नता रहती है, जिसने पहले जल,

English

some two-armed there, others four-armed, others sixteen-armed, others with ten or twenty arms,

अध्याय २१४

श्लोक 67

असंख्यातभुजाश् चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः आयुधैर् विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर् भयानकैः

asaṃkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न एवं रसका दान किया है। जिस पुरुषने श्रद्धासे पवित्र किये हुए अन्तःकरणके द्वारा पहले अन्न-दान किया है, बह उस रुग्णावस्थामें अन्नके बिना भी तृस्तिलाभ करता है। जिसने कभी

English

others with innumerable arms, some with a thousand arms, with weapons of distorted shape, blazing, terrible,

अध्याय २१४

श्लोक 68

शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर् विविधायुधैः पाशशृङ्खलदण्डैश् च भीषयन्तो महाबलाः

śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

मिथ्याभाषण नहीं किया, दो प्रेमियोंके पारस्परिक प्रेममें बाधा नहीं डाली तथा जो आस्तिक और श्रद्धालु है, वह सुखपूर्वक मृत्युको प्राप्त होता है।

English

with spears, javelins, discuses and other brilliant weapons of various kinds, with nooses, chains and rods, frightening, very mighty,

अध्याय २१४

श्लोक 69

आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानाम् आयुषः क्षये ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास् तथा

āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā

हिन्दी अर्थ

जो देवता और ब्राह्मणोंकी पूजामें संलग्न रहते, किसीको निन्दा नहीं करते तथा सात्त्विक, उदार और लज्जाशील होते हैं, ऐसे मनुष्योंको मृत्युके समय कष्ट नहीं होता। जो कामनासे, क्रोधसे

English

the very terrible ones come at the end of mortals' lives to seize all creatures, doers of Yama's command.

अध्याय २१४

श्लोक 70

यत् तच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् तद् अस्य नीयते जन्तोर् यमस्य सदनं प्रति

yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

अथवा द्वेषके कारण धर्मका त्याग नहीं करता, शास्त्रोक्त आज्ञाका पालन करनेवाला तथा सौम्य होता है, उसकी मृत्यु भी सुखसे होती है। जिन्होंने कभी जलका दान नहीं किया है, उन मनुष्योंको

English

The body which is to be tormented, born of one's own actions, that is led for this creature to Yama's abode.

अध्याय २१४

श्लोक 71

बद्ध्वा तत् कालपाशैश् च निगडैर् वज्रशृङ्खलैः ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर् नीयते यमकिंकरैः

baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṃkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युकाल उपस्थित होनेपर अधिक जलन होती है तथा अन्नदान न करनेवालोंको उस समय भूखका भारी कष्ट भोगना पड़ता है। जो लोग जाड़ेके दिनोंमें लकड़ी दान करते हैं, वे शीतके कष्टको

English

Bound with the nooses of death, with chains and adamantine shackles, greatly beaten by angry Yama's servants, he is led,

अध्याय २१४

श्लोक 72

प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर् मुहुः हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम्

praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam

हिन्दी अर्थ

जीत लेते हैं। जो चन्दन दान करते हैं, वे तापपर विजय पाते हैं तथा जो किसी भी जीवको उद्वेग नहीं पहुँचाते, वे मृत्युकालमें प्राणघातिनी क्लेशमय वेदनाका अनुभव नहीं करते । ज्ञानदाता पुरुष मोहपर

English

stumbling, weeping, crying out again and again "Alas father, mother, son", spoiled by his actions.

अध्याय २१४

श्लोक 73

आहत्य निशितैः शूलैर् मुद्गरैर् निशितैर् घनैः खड्गशक्तिप्रहारैश् च वज्रदण्डैः सुदारुणैः

āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

और दीपदान करनेवाले अन्धकारपर विजय पाते हैं। जो झूठी गवाही देते, झूठ बोलते, अधर्मका उपदेश देते और वेदोंकी निन्दा करते हैं, वे सब लोग मूर्च्छाग्रस्त होकर मृत्युको प्राप्त होते हैं ।

English

Struck with sharp spears, sharp heavy hammers, blows of swords and spears, and terrible diamond-rods,

अध्याय २१४

श्लोक 74

भर्त्स्यमानो महारावैर् वज्रशक्तिसमन्वितैः एकैकशो भृशं क्रुद्धैस् ताडयद्भिः समन्ततः

bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे लोगोंको मृत्युके समय यमराजके दुष्ट दूत हाथोंमें हथौड़ी एवं मुद्र लिये आते हैं; वे बड़े भयंकर होते हैं और उनकी देहसे दुर्गन्ध निकलती रहती है । उन यमदूतोंपर दृष्टि पड़ते ही

English

reviled with great roars, with thunderbolts and spears, each one angry and beating him greatly on all sides,

अध्याय २१४

श्लोक 75

स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश् च इतस् ततः आकृष्य नीयते जन्तुर् अध्वानं सुभयंकरैः

sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṃkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य काँप उठता है और भ्राता, माता तथा पुत्रोंका नाम लेकर बारंबार चिल्लाने लगता है। उस समय उसको वाणी स्पष्ट समझमें नहीं आती ।

English

he, bewildered, pained, burning here and there, dragged, the creature is led along the road by the very terrifying ones,

अध्याय २१४

श्लोक 76

कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणशर्करे तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे

kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇaśarkare tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe

हिन्दी अर्थ

है। भयके मारे रोगीकी आँखें झूमने लगती हैं और उसका मुख सूख जाता है। उसकी साँस ऊपरको उठने लगती है। दृष्टिको शक्ति भी नष्ट हो जाती है। फिर वह अत्यन्त वेदनासे पीडित

English

through kusha thorns, anthills, stakes, stones and gravel, through blazing fire, strewn with hundreds of caustic thunderbolts,

अध्याय २१४

श्लोक 77

प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस् तदंशुभिः कृष्यते यमदूतैश् च शिवासंनादभीषणैः

pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsaṃnādabhīṣaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

होकर उस शरीरको छोड़ देता है और वायुके सहारे चलता हुआ वैसे ही दूसरे शरीरको धारण

English

burnt by the rays of the heated blazing sun, he is dragged by Yama's messengers, terrifying with jackal-cries.

अध्याय २१४

श्लोक 78

विकृष्यमाणस् तैर् घोरैर् भक्ष्यमाणः शिवाशतैः प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम्

vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam

हिन्दी अर्थ

कर लेता है जो रूप, रंग और अवस्थामें पहले शरीरके समान ही होता है। वह शरीर माता- पिताके गर्भसे उत्पन्न नहीं, कर्मजनित होता है और यातना भोगनेके लिये ही मिलता है; उसीसे

English

Dragged by those terrible ones, eaten by hundreds of jackals, the sinner goes on the dreadful road to Yama's abode.

अध्याय २१४

श्लोक 79

क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् दुःखेनाक्रन्दमानैश् च गन्तव्यः स महापथः

kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ

हिन्दी अर्थ

यातना भोगनी पड़ती है । तदनन्तर यमराजके दूत शीघ्र ही उसे दारुण पाशोंसे बाँध लेते हैं। मृत्युकाल आनेपर जीवको बड़ी वेदना होती है, जिससे वह अत्यन्त व्याकुल हो जाता है। उस समय सब

English

Sometimes afraid, sometimes terrified, sometimes stumbling, sometimes crying in sorrow, he has to go that great road.

अध्याय २१४

श्लोक 80

निर्भर्त्स्यमानैर् उद्विग्नैर् विद्रुतैर् भयविह्वलैः कम्पमानशरीरैस् तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः

nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasaṃjñakaiḥ

हिन्दी अर्थ

भूतोंसे उसके शरीरका सम्बन्ध टूट जाता है। प्राणवायु कण्ठतक आ जाती है और जीव शरीरसे निकलते समय जोर-जोरसे रोता है। माता, पिता, भाई, मामा, स्त्री, पुत्र, मित्र और गुरु-सबसे

English

Rebuked, agitated, fled, confounded by fear, with trembling bodies those called living beings must go.

अध्याय २१४

श्लोक 81

कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च दह्यमानैस् तु गन्तव्यं नरैर् दानविवर्जितैः

kaṇṭakākīrṇamārgeṇa saṃtaptasikatena ca dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ

हिन्दी अर्थ

नाता छूट जाता है। सभी सगे-सम्बन्धी नेत्रॉमें आँसू भरे दुःखी होकर उसे देखते रह जाते हैं और वह अपने शरीरको त्यागकर यमलोकके मार्गपर वायुरूप होकर चला जाता है।

English

On a road strewn with thorns and burning sand, men who gave no gifts must go, burning.

अध्याय २१४

श्लोक 82

मेदःशोणितदुर्गन्धैर् बस्तगात्रैश् च पूगशः दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर् गन्तव्यं जीवघातकैः

medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

वह मार्ग अन्धकारपूर्ण, अपार, अत्यन्त भयंकर तथा पापियोंके लिये अत्यन्त दुर्गम होता है । यमदूत पाशोंमें बाँधकर उसे खींचते और मुद्रोंसे पीटते हुए उस विशाल पथपर ले जाते हैं। यमदूतोंके

English

Those who kill living beings must go with foul smell of fat and blood, goat-like bodies, in crowds, strewn with burnt split skins.

अध्याय २१४

श्लोक 83

कूजद्भिः क्रन्दमानैश् च विक्रोशद्भिश् च विस्वरम् वेदनार्तैश् च सद्भिश् च गन्तव्यं जीवघातकैः

kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

यमलोकके मार्ग और चारों द्वारोंका वर्णन

English

Murderers of living beings must go crying, wailing and shrieking without voice, afflicted with pain, and good ones.

अध्याय २१४

श्लोक 84

शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च खड्गतोमरसायकैः भिद्यद्भिस् तीक्ष्णशूलाग्रैर् गन्तव्यं जीवघातकैः

śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक रूप होते हैं। वे देखनेमें बड़े डरावने और मनुष्यके सब ओर मरे हुए बकरोंकी लाशें पड़ी समस्त प्राणियाँको भय पहुँचानेवाले होते हैं। उनके होती हैं, जिनकी जली और फटी हुई चमडीसे

English

Killers of living beings must go, pierced by spears, bhindipalas, swords, tomaras and arrows, by sharp spear-points.

अध्याय २१४

श्लोक 85

श्वानैर् व्याघ्रैर् वृकैः कङ्कैर् भक्ष्यमाणैश् च पापिभिः

śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मुख विकराल, नासिका टेढ़ी, आँखें तीन, ठोड़ी, कपोल और मुख फैले हुए तथा ओठ लंबे होते हैं। वे अपने हाथोंमें विकराल एवं भयंकर आयुध

English

Sinners must go, eaten by dogs, tigers, wolves and herons.

अध्याय २१४

श्लोक 86

कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर् गन्तव्यं मांसखादिभिः महिषर्षभशृङ्गाग्रैर् भिद्यमानैः समन्ततः

kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

मेदे और रक्तकी दुर्गन्ध आती रहती है। वे वेदनासे पीडित हो जोर-जोरसे चीखते-चिल्लाते हुए यममार्गकी यात्रा करते हैँ । शक्ति, भिन्दिपाल,

English

Eaters of meat must go, cut by saw-strokes and pierced on all sides by tips of horns of buffaloes and bulls,

अध्याय २१४

श्लोक 87

उल्लिखद्भिः शूकरैश् च गन्तव्यं मांसखादकैः सूचीभ्रमरकाकोलमक्षिकाभिश् च संघशः

ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ sūcībhramarakākolamakṣikābhiś ca saṃghaśaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये रहते हैं। उन आयुधोंसे आगकी लपटें निकलती खड्ग, तोमर, बाण और तीखी नोकवाले शूलोंसे

English

rooted up by boars; the most sinful destroyers of honey must go, eaten in swarms by needles, bees, crows and flies.

अध्याय २१४

श्लोक 88

भुज्यमानैश् च गन्तव्यं पापिष्ठैर् मधुघातकैः विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत्

bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet

हिन्दी अर्थ

रहती हैं । पाश, साँकल और डंडेसे भय पहुँचानेवाले,

English

One who kills a trusting master, friend or woman — such cunning men must go cut by weapons.

अध्याय २१४

श्लोक 89

शस्त्रैर् निकृत्यमानैश् च गन्तव्यं चातुरैर् नरैः घातयन्ति च ये जन्तूंस् ताडयन्ति निरागसः

śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ

हिन्दी अर्थ

उनका अङ्ग-अङ्ग विदीर्ण कर दिया जाता है

English

Those who kill creatures and strike the innocent go on Yama's road eaten by Rakshasas.

अध्याय २१४

श्लोक 90

राक्षसैर् भक्ष्यमाणास् ते यान्ति याम्यपथं नराः ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च

rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

महाबली, महाभयंकर यमकिंकर यमराजकी आज्ञासे कुत्ते, बाघ, भेडिये और कौए उनके शरीरका प्राणियोंकी आयु समाप्त होनेपर उन्हें लेनेके लिये मांस नोच-नोचकर खाते रहते हैं । मांस खानेवाले आते हैं। जीव यातना भोगनेके लिये अपने कर्मके लोग उस मार्गपर चलते समय आरेसे चीरे जाते अनुसार जो भी शरीर ग्रहण करता है, उसे ही हैं, सूअर अपनी दाढ़ोंसे उनके शरीरको विदीर्ण

English

Those who steal the fine clothing of others' wives

अध्याय २१४

श्लोक 91

ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रम् अथापि वा

te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā

हिन्दी अर्थ

यमराजके दूत यमलोकमें ले जाते हैं। वे उसे कर देते हैं ।

English

go fleeing naked to Yama's abode as ghosts. Garments, grain, gold, house or field —

अध्याय २१४

श्लोक 92

ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः पाषाणैर् लगुडैर् दण्डैस् ताड्यमानैस् तु जर्जरैः

ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ

हिन्दी अर्थ

कालपाशमें बाँधकर पैरोंमें बेडी डाल देते हैं। जो अपने ऊपर विश्वास करनेवाले स्वामी, बेड़ीकी साँकल वच्रके समान कठोर होती है । मित्र अथवा स्त्रीकी हत्या कराते हैं, वे शस्त्रद्वारा यमकिंकर क्रोधमें भरकर उस बॅधे हुए जीवको छिन्न-भिन्न और व्याकुल होकर यमलोकके मार्गपर

English

the evil-souled most sinful sinners who steal them are beaten with stones, clubs and rods and, wasted,

अध्याय २१४

श्लोक 93

वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः

vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ

हिन्दी अर्थ

भलीभाँति पीटते हुए ले जाते हैं। वह लड़खड़ाकर गिरता है, रोता है और 'हाय बाप! हाय मैया! हाय पुत्र।' कहकर बारंबार चीखता-चिल्लाता है; तो भी दूषित कर्मवाले उस पापीको वे तीखे

English

bleeding much, must go to Yama's abode. Men here who steal a Brahmin's property, fearless of hell,

अध्याय २१४

श्लोक 94

ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः शुष्ककाष्ठनिबद्धास् ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः

tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ

हिन्दी अर्थ

शूलों, मुदररों, खड्ग और शक्तिके प्रहारों और वञ्रमय भयंकर डंडोंसे घायल करके जोर-जोरसे डाँटते हैं। कभी-कभी तो एक-एक पापीको अनेक यमदूत चारों ओरसे घेरकर पीटते हैं। बेचारा

English

and strike Brahmins and revile them, the lowest of men, bound to dry wood with ears, eyes and noses cut off,

अध्याय २१४

श्लोक 95

पूयशोणितदिग्धास् ते कालगृध्रैश् च जम्बुकैः किंकरैर् भीषणैश् चण्डैस् ताड्यमानाश् च दारुणैः

pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ kiṃkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

जीव दुःखसे पीडित हो मूच्छित होकर इधर- उधर गिर पड़ता है; तथापि वे दूत उसे घसीटकर ले जाते हैं। कहीं भयभीत होते, कहीं त्रास पाते, कहीं लड़खड़ाते और कहीं दुःखसे करुण क्रन्दन

English

smeared with pus and blood, beaten by black vultures and jackals and by terrible, fierce, cruel servants,

अध्याय २१४

श्लोक 96

विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस् ते यमालयम् एवं परमदुर्धर्षम् अध्वानं ज्वलनप्रभम्

vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham

हिन्दी अर्थ

करते हुए जीवोंको उस मार्गसे जाना पड़ता है। यमदूतोंकी फटकार पड्नेसे वे उद्ठिग्र हो उठते हैं और भयसे विह्वल हो कॉँपते हुए शरीरसे दौड़ने लगते हैं। मार्गपर कहीं काँटे बिछे होते हैं और

English

go crying, sinners, to Yama's abode: such a supremely hard road, blazing with fire.

अध्याय २१४

श्लोक 97

रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत्

rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat

हिन्दी अर्थ

कुछ दूरतक तपी हुई बालू मिलती है।

English

The Raurava, hard of access and uneven, is indicated for man, the colour of heated copper, with sparks like flames of fire,

अध्याय २१४

श्लोक 98

कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः शक्तिवज्रैश् च संकीर्णम् उज्ज्वलं तीव्रकण्टकम्

kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ śaktivajraiś ca saṃkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam

हिन्दी अर्थ

जिन मनुष्योंने दान नहीं किया है, वे उस मार्गपर जलते हुए पैरोंसे चलते हैं। जीवहिंसक

English

strewn with thorns, with wide and terrible beatings, crowded with spears and thunderbolts, brilliant, with sharp thorns,

अध्याय २१४

श्लोक 99

अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम्

aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। जो निरपराध जीवोंको मारते और मरवाते हैं, वे राक्षसोंके ग्रास बनकर उस पथसे यात्रा करते हैं । जो परायी स्त्रियोंके वस्त्र उतारते हैं, वे मरनेपर नंगे करके दौड़ते हुए यमलोकमें लाये

English

mixed with live-coal sand, hard to traverse because of fire-insects, filled with garlands of flames, terrible, heated by the sun's rays.

अध्याय २१४

श्लोक 100

अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः यदैव क्रन्दते जन्तुर् दुःखार्तः पतितः क्वचित्

adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। जो दुरात्मा पापाचारी अन्न, वस्त्र, सोने, घर और खेतका अपहरण करते हैं, उन्हें यमलोकके मार्गपर पत्थरों, लाठियों और डंडोंसे मारकर जर्जर कर दिया जाता है और वे अपने अङ्ग-

English

The embodied soul is led on that road, dragged by the very cruel; whenever a creature cries out, fallen somewhere, pained,

अध्याय २१४

श्लोक 101

तदैवाहन्यते सर्वैर् आयुधैर् यमकिंकरैः एवं संताड्यमानश् च लुब्धः पापेषु यो ऽनयः

tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṃkaraiḥ evaṃ saṃtāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo 'nayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यङ्गसे प्रचुर रक्त बहाते हुए यमलोकमें जाते हैं। जो नराधम नरककी परवा न करके इस लोकमें ब्रा्मणका धन हडप लेते, उन्हें मारते और गालियाँ सुनाते हैं, उन्हें सूखे काठमें बाँधकर

English

then he is struck by all Yama's servants with weapons. Thus beaten, the greedy one who has no policy in sin

अध्याय २१४

श्लोक 102

अवशो नीयते जन्तुर् दुर्धरैर् यमकिंकरैः सर्वैर् एव हि गन्तव्यम् अध्वानं तत् सुदुर्गमम्

avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṃkaraiḥ sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam

हिन्दी अर्थ

उनकी आँखें फोड़ दी जाती और नाक-कान काट लिये जाते हैं । फिर उनके शरीरमें पीब और रक्त पोत दिये जाते हैं तथा कालके समान गीध और गीदड़ उन्हें नोच-नोचकर खाने लगते हें ।

English

is led helpless by the unrestrainable servants of Yama. All must go on that road, very hard to traverse.

अध्याय २१४

श्लोक 103

नीयते विविधैर् घोरैर् यमदूतैर् अवज्ञया नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः

nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṃkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इस दशामें भी क्रोधमें भरे हुए भयानक यमदूत उन्हें पीटते हैं और वे चिल्लाते हुए यमलोकके पथपर अग्रसर होते हैं।

English

He is led with disdain by various terrible messengers of Yama; having led the creature on that dreadful road, Yama's servants

अध्याय २१४

श्लोक 104

प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनम् आयता

praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार वह मार्ग बड़ा ही दुर्गम और और सत्यवादी हैं । जिन्होंने गर्मीमें दूसरोंको जल

English

make him enter a terrible city of copper and iron, Brahmins; that city is vast in form, a hundred thousand yojanas long,

अध्याय २१४

श्लोक 105

चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा प्राकाराः काञ्चनास् तस्या योजनायुतम् उच्छ्रिताः

caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निके समान प्रज्वलित है । उसे रौरव (जीवोंको पिलाया और सर्दीमें अग्निका सेवन कराया है,

English

declared square, with four gates, auspicious; its golden ramparts are ten thousand yojanas high.

अध्याय २१४

श्लोक 106

इन्द्रनीलमहानीलपद्मरागोपशोभिता सा पुरी विविधैः संघैर् घोरा घोरैः समाकुला

indranīlamahānīlapadmarāgopaśobhitā sā purī vividhaiḥ saṃghair ghorā ghoraiḥ samākulā

हिन्दी अर्थ

रुलानेवाला) कहा गया है । वह नीची-ऊँची भूमिसे जो थके-माँदे मनुष्योंकी सेवा करते और सदा

English

Adorned with sapphires, great sapphires and rubies, that city is terrible, filled with various terrible hosts,

अध्याय २१४

श्लोक 107

देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम्

devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam

हिन्दी अर्थ

युक्त होनेके कारण मानवमात्रके लिये अगम्य है । प्रिय वचन बोलते हैं, जो दाता, शूर और माता-

English

with gods, Danavas, Gandharvas, Yakshas, Rakshasas and serpents. Its auspicious east gate is adorned with hundreds of banners,

अध्याय २१४

श्लोक 108

वज्रेन्द्रनीलवैदूर्यमुक्ताफलविभूषितम् गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः

vajrendranīlavaidūryamuktāphalavibhūṣitam gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

तपाये हुए ताँबेकी भाँति उसका वर्ण है। बहाँपिताके भक्त हैं तथा जिन्होंने ब्राह्मणोंको सेवा आगकी चिनगारियाँ और लपटें दिखायी देती हैं। और अतिथियोंका पूजन किया है, वे भी उत्तरद्वारसे वह मार्ग कण्टकोंसे भरा है। शक्ति और वज्र) ही पुरीमें प्रवेश करते हैं ।

English

decorated with diamonds, sapphires, lapis lazuli and pearls, crowded with song and dance by hosts of Gandharvas and Apsarases.

अध्याय २१४

श्लोक 109

प्रवेशस् तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम्

praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām

हिन्दी अर्थ

आदि आयुधोंसे व्याप्त है। ऐसे कष्टप्रद मार्गपर यमपुरीका पश्चिम महाद्वार भाँति-भाँतिके रत्नोंसे निर्दयी यमदूत जीवको घसीटते हुए ले जाते हैं विभूषित है। विचित्र-विचित्र मणियोंकी वहाँ सीढ़ियाँ और उन्हें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे मारते रहते बनी हैं । देवता उस द्वारकी शोभा बढ़ाते रहते हैं । हैं। इस तरह पापासक्त अन्यायी मनुष्य वहाँ भेरी, मृदङ्ग और शङ्ख आदि वाद्योंकी ध्वनि

English

By it the entry is of gods, sages and yogis, Gandharvas, Siddhas and Yakshas, and Vidyadharas moving about.

अध्याय २१४

श्लोक 110

उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैर् अलंकृतम्

uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

होकर मार खाते हुए दुर्धर्ष यमदूतोंके द्वारा यमलोकमें हुआ करती है। सिद्धोंके समुदाय सदा हर्षमें ले जाये जाते हैं। यमराजके सेवक सभी पापियोंको भरकर उस द्वारपर मङ्गल-गान करते हैं। जो उस दुर्गम मार्गमें अवहेलनापूर्वक ले जाते हैं। मनुष्य भगवान् शिवको भक्तिमें संलग्न रहते हैं, वह अत्यन्त भयंकर मार्ग जब समाप्त हो जाता है, जो सब तीर्थोमें गोते लगा चुके हैं, जिन्होंने

English

The north city gate is adorned with bells and chauris, arranged with umbrellas and chauris, decorated with many jewels,

अध्याय २१४

श्लोक 111

वीणारेणुरवै रम्यैर् गीतमङ्गलनादितैः ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर् मुनिवृन्दसमाकुलम्

vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam

हिन्दी अर्थ

तब यमदूत पापी जीवको ताँबे और लोहेकी बनी पञ्चाग्निका सेवन किया है, जो किसी उत्तम हुई भयंकर यमपुरीमें प्रवेश कराते हें । तीर्थस्थानमें अथवा कालिञ्जर पर्वतपर प्राण-त्याग

English

with lovely lute and flute sounds, resounding with auspicious songs, with the sounds of Rik, Yajus and Sama, crowded with groups of sages.

अध्याय २१४

श्लोक 112

विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः

viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ

हिन्दी अर्थ

वह पुरी बहुत विशाल है, उसका विस्तार लाख योजनका है। वह चौकोर बतायी जाती है। उसके चार सुन्दर दरवाजे हैं। उसकी चहारदीवारी सोनेकी बनी है, जो दस हजार योजन ऊँची है।

English

By it enter the knowers of dharma, devoted to truthful vows, and men who gave water in summer and fire in winter,

अध्याय २१४

श्लोक 113

श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश् च ये ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश् च ये

śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye

हिन्दी अर्थ

यमपुरीका पूर्वद्वार बहुत ही सुन्दर है । वहाँ फहराती हुई सैकड़ों पताकाएँ उसकी शोभा बढ़ाती हैं। हीरे, नीलम, पुखराज और मोतियोंसे वह द्वार सजाया जाता है। वहाँ गन्धर्वो और अप्सराओंके

English

those who massaged the weary, those fond of speaking kindly, those fond of giving, heroes, those devoted to their mother and father,

अध्याय २१४

श्लोक 114

द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं ये ऽतिथिपूजकाः पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर् विभूषितम्

dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye 'tithipūjakāḥ paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

गीत और नृत्य होते रहते हैं । उस द्वारसे देवताओं, ऋषियों, योगियों, गन्धर्वो, सिद्धों, यक्षों और विद्याधरोंका प्रवेश होता है। उस नगरका उत्तरट्वार घण्टा, छत्र, चवर तथा नाना प्रकारके रत्नोंसे

English

those always engaged in serving Brahmins and worshipping guests. The western great gate of the city is adorned with jewels,

अध्याय २१४

श्लोक 115

विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम्

vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṃkṛtam bherīmṛdaṅgasaṃnādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam

हिन्दी अर्थ

अलंकृत है। वहाँ वीणा और वेणुकी मनोहर

English

with steps of variegated gems, adorned with arches, resounding with bheri and mridanga, conch and kahala.

अध्याय २१४

श्लोक 116

सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर् मङ्गलैः प्रणिनादितम् प्रवेशस् तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम्

siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

करते हैं और जो स्वामी, मित्र अथवा जगतका कल्याण करनेके लिये एबं गौओंको रक्षाके लिये मारे गये हैं, वे शूरवीर और तपस्वी पुरुष पश्चिमद्वारसे यमपुरीमें प्रवेश करते हैं । उस पुरीका दक्षिणद्वार

English

Always filled with delighted Siddha groups, resounding with auspicious sounds; by it enter the delighted men devoted to Shiva,

अध्याय २१४

श्लोक 117

सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर् ये च सेवकाः प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ

sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त भयानक है। वह सम्पूर्ण जीवोंके मनमें भय उपजानेवाला है । वहाँ निरन्तर हाहाकार मचा रहता है। सदा अँधेरा छाया रहता है। उस द्वारपर तीखे सींग, काँटे, बिच्छु, साँप, वज्रमुख कीट,

English

those bathed in all holy places, those who served the five fires, heroes who died on departure, died on Mount Kalanjara,

अध्याय २१४

श्लोक 118

अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैर् अनाशकम् ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः

agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam ye svāmimitralokārthe gograhe saṃkule hatāḥ

हिन्दी अर्थ

और गीध उपस्थित रहते हें । उनके मुखोंसे आगको लपटें निकला करती हैं। जो सदा सबका अपकार करनेवाले पापात्मा हैं, उन्हींका उस मार्गसे पुरीमें प्रवेश होता है। जो ब्राह्मण, गौ, बालक, वृद्ध,

English

those heroes who perished in fire, who accomplished a fast to death, those killed in a crowded cattle-raid for master, friend or people —

अध्याय २१४

श्लोक 119

ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम्

te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram

हिन्दी अर्थ

ध्वनि गूँजती रहती है। गीत, मङ्गल-गान तथा रोगी, शरणागत, विश्वासी, स्त्री, मित्र और निहत्थ ऋग्वेद आदिके सुमधुर शब्द होते रहते हैं। वहाँ मनुष्यकी हत्या कराते हैं, अगम्या स्त्रीके साथ महर्षियोंका समुदाय शोभा पाता है। उस द्वारसे सम्भोग करते हैं, दूसरोंके धनका अपहरण करते उन्हीं पुण्यात्माओंका प्रवेश होता है, जो धर्मज्ञ हैं, धरोहर हड़प लेते हैं, दूसरोंको जहर देते और

English

those heroes, rich in austerity, enter by the west, of that city's very terrible one, terrifying to all beings.

अध्याय २१४

श्लोक 120

हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारम् ईदृशम् अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णशृङ्गैः समन्वितम्

hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam

हिन्दी अर्थ

यमलोकके दक्षिणद्वार तथा नरकोंका वर्णन ३५५

English

The southern gate is of this kind, filled with cries of alas, joined with darkness and sharp horns,

अध्याय २१४

श्लोक 121

कण्टकैर् वृश्चिकैः सर्पैर् वज्रकीटैः सुदुर्गमैः विलुम्पद्भिर् वृकैर् व्याघ्रैर् ऋक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः

kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ

हिन्दी अर्थ

उनके घरोंमें आग लगाते हैं, परायी भूमि, गृह, कन्या बेचते, अभक्ष्य भक्षण करते, पुत्री और शय्या, वस्त्र और आभूषणकी चोरी करते हैं, पुत्रवधूके साथ समागम करते, माता-पिताको दूसरोंके छिद्र देखकर उनके प्रति क्रूरताका बर्ताव कटुवचन सुनाते तथा अन्यान्य प्रकारके महापातकोंमें करते हैं, सदा झूठ बोलते हैं, ग्राम, नगर तथा संलग्न रहते हैं, वे सब दक्षिण द्वारसे यमपुरीमें

English

with thorns, scorpions, serpents, diamond-insects, hard to traverse, with plundering wolves, tigers, bears, lions and jackals,

अध्याय २१४

श्लोक 122

श्वानमार्जारगृध्रैश् च सज्वालकवलैर् मुखैः प्रवेशस् तेन वै नित्यं सर्वेषाम् अपकारिणाम्

śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām

हिन्दी अर्थ

राष्ट्रको महान् दुःख देते हैं, झूठी गवाही देते, प्रवेश करते हें ।

English

with dogs, cats and vultures, with mouths holding mouthfuls of flames; by it the entry is always of all wrongdoers,

अध्याय २१४

श्लोक 123

ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम्

ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham

हिन्दी अर्थ

यमलोकके दक्षिणद्वार तथा नरकोंका वर्णन

English

those who kill Brahmins, cows, children, the old and the sick, one come for refuge, one trusting, a woman, a friend, or one unarmed —

अध्याय २१४

श्लोक 124

ये ऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश् च ये

ye 'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--तपोधन ! पापी मनुष्य दक्षिण- कहीं ऐसे-ऐसे गड्डे होते हैं, जिनको पार करना मार्गसे यमपुरीमें किस प्रकार प्रवेश करते हैं ? असम्भव-सा होता है। कहीं-कहीं लोहेकी सुईके यह हम सुनना चाहते हैं। आप विस्तारपूर्वक समान कीलें गडी होती हैं। कहीं वृक्षोंसे भरे हुए बतलाइये । पर्वत होते हैं, जो किनारोंपर झरने गिरते रहनेसे

English

the foolish who approach women not to be approached, those who steal others' property, those who misappropriate deposits, and those who give poison or fire,

अध्याय २१४

श्लोक 125

परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः

parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṃkārahāriṇaḥ pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले मुनिवरो! दक्षिणद्वार अत्यन्त दुर्गम प्रतीत होते हैं और कहीं-कहीं तपे हुए घोर और महाभयंकर है। मैं उसका वर्णन करता अंगारे बिछे होते हैं। ऐसे मार्गसे दु:खी होकर हुँ। वहाँ सदा नाना प्रकारके हिंस्र जन्तुओं और पापी जीवोंको यात्रा करनी पड़ती है । कहीं दुर्गम गीदड़ियोंके शब्द होते रहते हैं। वहाँ दूसरोंका गर्त, कहीं चिकने ढेले, कहीं तपायी हुई बालू

English

those who steal another's land, house, bed, clothing and ornaments, those who are cruel in others' weaknesses, those who always speak falsely,

अध्याय २१४

श्लोक 126

ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः

grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ

हिन्दी अर्थ

पहुँचना असम्भव है। उसे देखते ही रोंगटे खड़े और कहीं तीखे काँटे होते हैं। कहीं दावानल हो जाते हैं । भूत, प्रेत, पिशाच और राक्षसोंसे यह प्रज्वलित रहता है। कहीं तपी हुई शिला है तो द्वार सदा ही घिरा रहता है। पापी जीव दूरसे ही कहीं जमी हुई बर्फ। कहीं इतनी अधिक बालू उस द्वारको देखकर त्राससे मूच्छित हो जाते हैं है कि उस मार्गसे जानेवाला जीव उसमें आकण्ठ

English

those who cause great suffering in villages, kingdoms and cities, those who give false witness, sellers of maidens,

अध्याय २१४

श्लोक 127

अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम्

abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam

हिन्दी अर्थ

और विलाप-प्रलाप करने लगते हैं। तब यमदूत डूब जाता है। कहीं दूषित जलसे और कहीं उन्हें साँकलोंसे बाँधकर घसीटते और निर्भय कंडेकी आगसे वह मार्ग भरा रहता है। कहीं होकर डंडोंसे पीटते हैं। साथ ही डॉटते-फटकारते सिंह, भेडिये, बाघ, डास और भयानक कीड़े भी रहते हैं। होशमें आनेपर वे खूनसे लथपथ हो डेरा डाले रहते हैं। कहीं बड़ी-बड़ी जोंकें और

English

those fond of eating forbidden food, those who go to a daughter or daughter-in-law, and those who speak of manliness (boast) to mother and father,

अध्याय २१४

श्लोक 128

अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै

anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai

हिन्दी अर्थ

पग-पगपर लड़खड़ाते हुए दक्षिणद्वारको जाते हैं। अजगर पड़े रहते हैं। भयंकर मक्खियाँ, विषैले मार्गमें कहीं तीखे काँटे होते हैं और कहीं छ्रेकी साँप और दुष्ट एवं बलोन्मत्त हाथी सताया करते धारके समान तीक्ष्ण पत्थरोंके टुकड़े निछे होते हैं। खुरॉंसे मार्गको खोदते हुए तीखे सींगोंवाले हैं। कहीं कीचड़-ही-कीचड़ भरी रहती है और बड़े-बड़े साँड़, भैंसे और मतवाले उँट सबको

English

and others who are indicated as doers of great sins — all these enter by the southern gate.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 214
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.