Brahma Purana· Brahma Purāṇa
216
अध्याय 216 / 246

Adhyaya 216

89 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१६

श्लोक 1

अहो ऽतिदुःखं घोरं च यममार्गे त्वयोदितम् नरकाणि च घोराणि द्वारं याम्यं च सत्तम

aho 'tiduḥkhaṃ ghoraṃ ca yamamārge tvayoditam narakāṇi ca ghorāṇi dvāraṃ yāmyaṃ ca sattama

हिन्दी अर्थ

यदि मानव सर्वपापहारी श्रीहरिको नमस्कार करते हैं तो वे नरकमें नहीं पड़ते। जो लोग शठतासे भी सदा भगवान् जनार्दनका स्मरण करते हैं, वे भी देहत्यागके पश्चात् रोग-शोकसे रहित

English

Is it because of the defect of place, or of the defect of time, or my defect or your defect that the ten horse sacrifices have not become complete?

अध्याय २१६

श्लोक 2

अस्त्य् उपायो न वा ब्रह्मन् यममार्गे ऽतिभीषणे ब्रूहि येन नरा यान्ति सुखेन यमसादनम्

asty upāyo na vā brahman yamamārge 'tibhīṣaṇe brūhi yena narā yānti sukhena yamasādanam

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुधामको प्राप्त होते हैं। अत्यन्त क्रोधमें आसक्त होकर भी जो कभी श्रीहरिके नामोंका

English

The grief-stricken king accompanied by his preceptor KaSyapa went to Samvarta the elder brother of Brhaspati. They spoke to him.

अध्याय २१६

श्लोक 3

इह ये धर्मसंयुक्तास् त्व् अहिंसानिरता नराः गुरुशुश्रूषणे युक्ता देवब्राह्मणपूजकाः

iha ye dharmasaṃyuktās tv ahiṃsāniratā narāḥ guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तन करता है, वह भी चेदिराज शिशुपालकी

English

O holy sage, the bestower of honour, ten horse-sacrifices have to be performed simultaneously. Tell us about the place and the preceptor thereof so that all the ten will be completed.

अध्याय २१६

श्लोक 4

यस्मिन् मनुष्यलोकास् ते सभार्याः ससुतास् तथा तम् अध्वानं च गच्छन्ति यथा तत् कथयामि वः

yasmin manuṣyalokās te sabhāryāḥ sasutās tathā tam adhvānaṃ ca gacchanti yathā tat kathayāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य नरकासुरका विनाश करनेवाले भाँति सम्पूर्ण दोषोंका क्षय हो जानेसे मोक्षको भगवान् वासुदेवके भक्त हैं, वे स्वप्नमें भी प्रास करता है।

English

The excellent sage Samvarta meditated for a while and spoke to Bhauvana: "Go to Brahma. He will tell you about the preceptor and the place of sacrifice."

अध्याय २१६

श्लोक 5

विमानैर् विविधैर् दिव्यैः काञ्चनध्वजशोभितैः धर्मराजपुरं यान्ति सेवमानाप्सरोगणैः

vimānair vividhair divyaiḥ kāñcanadhvajaśobhitaiḥ dharmarājapuraṃ yānti sevamānāpsarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

१, तस्माद्धर्मः सेवितव्यः

English

Bhauvana of great intellect came to me accompanied by the noble Kasyapa. They asked me about the preceptor, place of sacrifice and other things.

अध्याय २१६

श्लोक 6

ब्राह्मणेभ्यस् तु दानानि नानारूपाणि भक्तितः ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति सुखेनैव महापथे

brāhmaṇebhyas tu dānāni nānārūpāṇi bhaktitaḥ ye prayacchanti te yānti sukhenaiva mahāpathe

हिन्दी अर्थ

सदामुक्तिफलप्रदः । धर्मादर्थस्तथा कामो मोक्षश्च परिकीर्त्यते ॥

English

Then O dear son, I spoke to Bhauvana and Kasyapa: "O leading king, go to Gautami. That place is highly merito¬ rious for sacrifices.

अध्याय २१६

श्लोक 7

अन्नं ये तु प्रयच्छन्ति ब्राह्मणेभ्यः सुसंकृतम् श्रोत्रियेभ्यो विशेषेण भक्त्या परमया युताः

annaṃ ye tu prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃkṛtam śrotriyebhyo viśeṣeṇa bhaktyā paramayā yutāḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मो माता पिता भ्राता धर्मो नाथः सुहत्तथा । धर्मः स्वामी सखा गोप्ता तथा धाता च पोषक: ॥

English

On hearing it the king Bhauvana went to the banks of Gautami with Kasyapa to assist him. He got himself initiated for the horse sacrifice.

अध्याय २१६

श्लोक 8

तरुणीभिर् वरस्त्रीभिः सेव्यमानाः प्रयत्नतः धर्मराजपुरं यान्ति विमानैर् अभ्यलंकृतैः

taruṇībhir varastrībhiḥ sevyamānāḥ prayatnataḥ dharmarājapuraṃ yānti vimānair abhyalaṃkṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

नरकध्वंसिवासुदेवमनुव्रताः । ते स्वप्रेऽपि न पश्यन्ति यमं वा नरकाणि वा॥ हैत्यदानवदारणम् । ये नमन्ति नरा नित्यं न हि पश्यन्ति ते यमम्॥

English

Lit. lord of the seat or sacrificial assembly.

अध्याय २१६

श्लोक 9

ये च सत्यं प्रभाषन्ते बहिर् अन्तश् च निर्मलाः ते ऽपि यान्त्य् अमरप्रख्या विमानैर् यममन्दिरम्

ye ca satyaṃ prabhāṣante bahir antaś ca nirmalāḥ te 'pi yānty amaraprakhyā vimānair yamamandiram

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा येऽच्युतं शरणं गताः। न समर्थो यमस्तेषां ते मुक्तिफलभागिनः॥

English

Both of them, viz. Anjana and Adrika worshipped the excellent sage Agastya duly and pleasingly.

अध्याय २१६

श्लोक 10

गोदानानि पवित्राणि विष्णुम् उद्दिश्य साधुषु ये प्रयच्छन्ति धर्मज्ञाः कृशेषु कृशवृत्तिषु

godānāni pavitrāṇi viṣṇum uddiśya sādhuṣu ye prayacchanti dharmajñāḥ kṛśeṣu kṛśavṛttiṣu

हिन्दी अर्थ

न ते दूतान्न तन्मार्ग न यमं न च तां पुरीम् । प्रणम्य विष्णुं पश्यन्ति नरकाणि कथंचन॥ कृत्वापि बहुशः पापं नरा मोहसमन्विताः। न यान्ति नरकं नत्वा सर्वपापहरं हरिम्॥ शाठ्येनापि नरा नित्यं ये स्मरन्ति जनार्दनम्। तेऽपि यान्ति तनुं त्यक्त्वा विष्णुलोकमनामयम् ॥ अत्यन्तक्रोधसक्तोऽपि कदाचित्कीर्तयेद्धरिम्। सोऽपि दोषक्षयान्मुक्तिं लभेच्चेदिपतिर्यथा॥

English

Then the delighted holy sage said to them, "Let a boon be chosen". They said to Agastya, "O lord of sages, give us two sons.

अध्याय २१६

श्लोक 11

ते यान्ति दिव्यवर्णाभैर् विमानैर् मणिचित्रितैः धर्मराजपुरं श्रीमान् सेव्यमानाप्सरोगणैः

te yānti divyavarṇābhair vimānair maṇicitritaiḥ dharmarājapuraṃ śrīmān sevyamānāpsarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मकी महिमा एवं अधर्मकी गतिका निरूपण तथा अन्नदानका माहात्म्य मुनियोंने कहा-- भगवन्! आप सम्पूर्ण धर्मोके है। बहुत-से शास्त्रोंका ज्ञाता मनुष्य भी लोभ, ज्ञाता तथा सब शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण हैं। कृपया मोह, घृणा अथवा भयसे मोहित होकर दूसरेके

English

They should be stronger than all others and more excel¬ lent too. They should be persons who render help to the whole world".

अध्याय २१६

श्लोक 12

उपानद्युगलं छत्त्रं शय्यासनम् अथापि वा ये प्रयच्छन्ति वस्त्राणि तथैवाभरणानि च

upānadyugalaṃ chattraṃ śayyāsanam athāpi vā ye prayacchanti vastrāṇi tathaivābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

बताइये पिता, माता, पुत्र, गुरु, जातिवाले, सम्बन्धी लिये न करने योग्य कार्य भी कर डालता है। धर्म,

English

"By taking bath in Gautami you will be released from the curse". After saying this the two delighted Devas vanished there itself.

अध्याय २१६

श्लोक 13

ते यान्त्य् अश्वै रथैश् चैव कुञ्जरैश् चाप्य् अलंकृताः धर्मराजपुरं दिव्यं छत्त्रैः सौवर्णराजतैः

te yānty aśvai rathaiś caiva kuñjaraiś cāpy alaṃkṛtāḥ dharmarājapuraṃ divyaṃ chattraiḥ sauvarṇarājataiḥ

हिन्दी अर्थ

और मित्रवर्ग-इनमेंसे कौन मरनेवाले प्राणीका विशेष सहायक होता है ? लोग तो मृतकके शरीरको काठ और मिट्टीके ढेलेकी भाँति छोड़कर चल देते हैं, फिर परलोकमें कौन उसके साथ जाता है?

English

Then, for the sake of pleasing his brother Hanuman, Adri who had the form and features of a Pisaca took Afijana, his mother and made her take her bath.

अध्याय २१६

श्लोक 14

ये च भक्त्या प्रयच्छन्ति गुडपानकम् अर्चितम् ओदनं च द्विजाग्र्येभ्यो विशुद्धेनान्तरात्मना

ye ca bhaktyā prayacchanti guḍapānakam arcitam odanaṃ ca dvijāgryebhyo viśuddhenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले--विप्रवरो! प्राणी अकेला ही जन्म लेता, अकेला ही मरता, अकेला ही दुर्गम संकटोंको पार करता और अकेला ही दुर्गतिमें पड़ता है । पिता, माता, भ्राता, पुत्र, गुरु, जातिवाले,

English

Listen attentively, O Narada. The holy centre well known as K§udha Tirtha is being recounted. It is highly meritorious and it bestows all desired things to men.

अध्याय २१६

श्लोक 15

ते यान्ति काञ्चनैर् यानैर् विविधैस् तु यमालयम् वरस्त्रीभिर् यथाकामं सेव्यमानाः पुनः पुनः

te yānti kāñcanair yānair vividhais tu yamālayam varastrībhir yathākāmaṃ sevyamānāḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी तथा मित्रवर्ग-इनमेंसे कोई भी मरनेवालेका साथ नहीं देता। घरके लोग मृत व्यक्तिके शरीरको काठ और मिट्टीके ढेलेकी भाँति त्याग देते और दो घड़ी रोकर उससे मुँह मोड़कर चले जाते हैं।

English

Ganga, obeisance be to you, the destroyer of agony and distress, and to you, O Hunger, the cause of agony and distress to all the people.

अध्याय २१६

श्लोक 16

ये च क्षीरं प्रयच्छन्ति घृतं दधि गुडं मधु ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नेन शुद्ध्योपेतं सुसंस्कृतम्

ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śuddhyopetaṃ susaṃskṛtam

हिन्दी अर्थ

वे सब लोग तो त्याग देते हैं, किन्तु धर्म उसका त्याग नहीं करता। वह अकेला ही जीवके साथ जाता है, अतः धर्म ही सच्चा सहायक है । इसलिये

English

O Gautami assuming a calm form in regard to meri¬ torious souls and furious form in regard to the wicked souls 1 O destroyer of the distress and sins of all, in the form of a river!

अध्याय २१६

श्लोक 17

चक्रवाकप्रयुक्तैश् च विमानैस् तु हिरण्मयैः यान्ति गन्धर्ववादित्रैः सेव्यमाना यमालयम्

cakravākaprayuktaiś ca vimānais tu hiraṇmayaiḥ yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam

हिन्दी अर्थ

अर्थ और काम--तीनों ही इस जीवनके फल हें । अधर्म-त्यागपूर्वक इन तीनोंकी प्राप्ति करनी चाहिए । मुनियोंने कहा-- भगवन्! आपका यह धर्मयुक्त वचन, जो परम कल्याणका साधन है, हमने

English

Obeisance be to you, the bestower of agony, distress and sin, to all in the form of hunger.

अध्याय २१६

श्लोक 18

ये फलानि प्रयच्छन्ति पुष्पाणि सुरभीणि च हंसयुक्तैर् विमानैस् तु यान्ति धर्मपुरं नराः

ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca haṃsayuktair vimānais tu yānti dharmapuraṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

सुना। अब हम यह जानना चाहते हैं कि यह शरीर किन तत्त्वोंका समूह है। मनुष्योंका मरा हुआ शरीर तो स्थूलसे सूक्ष्म-अव्यक्तभावको प्राप्त हो जाता है, वह नेत्रोंका विषय नहीं रह

English

As he eulogized thus two forms appeared in front of him, one the charming form of Ganga and the other the terrible form of K§udha, After bowing down with palms joined in reverence, the excellent brahmin said.

अध्याय २१६

श्लोक 19

ये तिलांस् तिलधेनुं च घृतधेनुम् अथापि वा श्रोत्रियेभ्यः प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यः श्रद्धयान्विताः

ye tilāṃs tiladhenuṃ ca ghṛtadhenum athāpi vā śrotriyebhyaḥ prayacchanti viprebhyaḥ śraddhayānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

जाता; फिर धर्म कैसे उसके साथ जाता है? व्यासजी बोले पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज, मन, बुद्धि और आत्मा-ये सदा साथ रहकर धर्मपर दृष्टि रखते हैं । ये समस्त प्राणियोंके शुभाशुभ

English

Obeisance be to you O Godavari, the cause of all aus¬ picious things, O Brahmi (belonging to Brahma), O Mahes-

अध्याय २१६

श्लोक 20

सोममण्डलसंकाशैर् यानैस् ते यान्ति निर्मलैः गन्धर्वैर् उपगीयन्ते पुरे वैवस्वतस्य ते

somamaṇḍalasaṃkāśair yānais te yānti nirmalaiḥ gandharvair upagīyante pure vaivasvatasya te

हिन्दी अर्थ

कर्मोके निरन्तर साक्षी रहते हैं। इनके साथ धर्म जीवका अनुसरण करता है। जब शरीरसे प्राण निकल जाता है, तब त्वचा, हड्डी, मांस, वीर्य

English

Obeisance be to you, O Godavari, born of the matted hair of the three-eyed lord, the destroyer of sins of Gautama, O river that flows into the sea in seven channels!

अध्याय २१६

श्लोक 21

येषां वाप्यश् च कूपाश् च तडागानि सरांसि च दीर्घिकाः पुष्करिण्यश् च शीतलाश् च जलाशयाः

yeṣāṃ vāpyaś ca kūpāś ca taḍāgāni sarāṃsi ca dīrghikāḥ puṣkariṇyaś ca śītalāś ca jalāśayāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंको सदा धर्मका सेवन करना चाहिए धर्मयुक्त और रक्त भी उस शरीरको छोड़ देते हैं। उस

English

O goddess Hunger obeisance, obeisance to you, O sinner unto all sinful persons, O destroyer of virtue, love and wealth, full of misery and greed!

अध्याय २१६

श्लोक 22

यानैस् ते हेमचन्द्राभैर् दिव्यघण्टानिनादितैः व्यजनैस् तालवृन्तैश् च वीज्यमाना महाप्रभाः

yānais te hemacandrābhair divyaghaṇṭānināditaiḥ vyajanais tālavṛntaiś ca vījyamānā mahāprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणी उत्तम स्वर्गगतिको प्राप्त होता है, इसी प्रकार

English

O Ganga, O goddess, give unto me wealth and all char¬ ming and cherished desires, long life, enjoyment of worldly pleasures and salvation.

अध्याय २१६

श्लोक 23

येषां देवकुलान्य् अत्र चित्राण्य् आयतनानि च रत्नैः प्रस्फुरमाणानि मनोज्ञानि शुभानि च

yeṣāṃ devakulāny atra citrāṇy āyatanāni ca ratnaiḥ prasphuramāṇāni manojñāni śubhāni ca

हिन्दी अर्थ

समय जीव धर्मसे युक्त होनेपर ही इस लोक और

English

After saying "So be it" to Kanva both of them went to their respective abodes. Thenceforward that holy centre was called Kanva, Gaiiga and Ksudha. O dear one, it dispels all sins and increases the delight of manes.

अध्याय २१६

श्लोक 24

ते यान्ति लोकपालैस् तु विमानैर् वातरंहसैः धर्मराजपुरं दिव्यं नानाजनसमाकुलम्

te yānti lokapālais tu vimānair vātaraṃhasaiḥ dharmarājapuraṃ divyaṃ nānājanasamākulam

हिन्दी अर्थ

अधर्मयुक्त मानव नरकमें पड़ता है; अतः विद्वान् परलोकमें सुख एवं अभ्युदयको प्राप्त होता है।

English

Out of great curiosity, O lord of sages, many types of beautiful girls possessing good qualities had been formerly created by me.

अध्याय २१६

श्लोक 25

पानीयं ये प्रयच्छन्ति सर्वप्राण्युपजीवितम् ते वितृष्णाः सुखं यान्ति विमानैस् तं महापथम्

pānīyaṃ ye prayacchanti sarvaprāṇyupajīvitam te vitṛṣṇāḥ sukhaṃ yānti vimānais taṃ mahāpatham

हिन्दी अर्थ

पुरुष पापसे प्राप्त होनेवाले धनमें अनुराग न रखे। एकमात्र धर्म ही मनुष्योंका सहायक बताया गया

English

Disciplines auxiliary to the study of the Vedas.

अध्याय २१६

श्लोक 26

काष्ठपादुकयानानि पीठकान्य् आसनानि च यैर् दत्तानि द्विजातिभ्यस् ते ऽध्वानं यान्ति वै सुखम्

kāṣṭhapādukayānāni pīṭhakāny āsanāni ca yair dattāni dvijātibhyas te 'dhvānaṃ yānti vai sukham

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा- भगवन्! आपने यह भलीभाँति समझा दिया कि धर्म किस प्रकार जीवका अनुसरण

English

On seeing her, Indra, Agni, Varuna and other Devas told me severally, "O lord of Devas, she should be given to me."

अध्याय २१६

श्लोक 27

सौवर्णमणिपीठेषु पादौ कृत्वोत्तमेषु च ते प्रयान्ति विमानैस् तु अप्सरोगणमण्डितैः

sauvarṇamaṇipīṭheṣu pādau kṛtvottameṣu ca te prayānti vimānais tu apsarogaṇamaṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः। मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥ एकोऽनुगच्छति । तस्माद्धर्मः सहायश्च सेवितव्यः सदा नृभिः॥

English

placing their feet on excellent golden jewelled seats, they go in vehicles adorned with hosts of Apsarases.

अध्याय २१६

श्लोक 28

आरामाणि विचित्राणि पुष्पाढ्यानीह मानवाः रोपयन्ति फलाढ्यानि नराणाम् उपकारिणः

ārāmāṇi vicitrāṇi puṣpāḍhyānīha mānavāḥ ropayanti phalāḍhyāni narāṇām upakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तैस्तच्छरीरमुत्सुष्टं धर्म

English

Men here who plant lovely gardens rich in flowers and fruits, benefactors of men,

अध्याय २१६

श्लोक 29

वृक्षच्छायासु रम्यासु शीतलासु स्वलंकृताः वरस्त्रीगीतवाद्यैश् च सेव्यमाना व्रजन्ति ते

vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṃkṛtāḥ varastrīgītavādyaiś ca sevyamānā vrajanti te

हिन्दी अर्थ

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत्स्वर्गगतिं पराम्। तथैवाधर्मसंयुक्तो पण्डितः! धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः ॥ बहुश्रुत: । नरः करोत्यकार्याणि परार्थं लोभमोहितः ॥ फलम् । एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥

English

go well adorned in the lovely cool shade of trees, served by songs and instruments of excellent women.

अध्याय २१६

श्लोक 30

सुवर्णं रजतं वापि विद्रुमं मौक्तिकं तथा ये प्रयच्छन्ति ते यान्ति विमानैः कनकोज्ज्वलैः

suvarṇaṃ rajataṃ vāpi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kanakojjvalaiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्पापागतैरथैर्नानुरज्येत

English

Those who give gold or silver, coral or pearl go in vehicles bright with gold.

अध्याय २१६

श्लोक 31

भूमिदा दीप्यमानाश् च सर्वकामैस् तु तर्पिताः उदितादित्यसंकाशैर् विमानैर् भृशनादितैः

bhūmidā dīpyamānāś ca sarvakāmais tu tarpitāḥ uditādityasaṃkāśair vimānair bhṛśanāditaiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीवतः

English

Givers of land, shining, satisfied with all desires, go in resounding vehicles resembling the risen sun.

अध्याय २१६

श्लोक 32

कन्यां तु ये प्रयच्छन्ति ब्रह्मदेयाम् अलंकृताम् दिव्यकन्यावृता यान्ति विमानैस् ते यमालयम्

kanyāṃ tu ye prayacchanti brahmadeyām alaṃkṛtām divyakanyāvṛtā yānti vimānais te yamālayam

हिन्दी अर्थ

धर्मकी महिमा एवं अधर्मकी गतिका निरूपण तथा अन्नदानका माहात्म्य ३६७

English

Those who give a maiden adorned as Brahma's gift go to Yama's abode in vehicles, surrounded by divine maidens.

अध्याय २१६

श्लोक 33

सुगन्धागुरुकर्पूरान् पुष्पधूपान् द्विजोत्तमाः प्रयच्छन्ति द्विजातिभ्यो भक्त्या परमयान्विताः

sugandhāgurukarpūrān puṣpadhūpān dvijottamāḥ prayacchanti dvijātibhyo bhaktyā paramayānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

करता है। अब हम यह जानना चाहते हैं कि पहले एकको कन्या देनेकी प्रतिज्ञा करके फिर शरीरके कारणभूत वीर्यकी उत्पत्ति कैसे होती है। दूसरेको देना चाहता है, वह भी मरनेपर कोडेकी

English

Best of Brahmins, those who with supreme devotion give fragrant aloe, camphor and incense of flowers to Brahmins,

अध्याय २१६

श्लोक 34

ते सुगन्धाः सुवेशाश् च सुप्रभाः सुविभूषिताः यान्ति धर्मपुरं यानैर् विचित्रैर् अभ्यलंकृताः

te sugandhāḥ suveśāś ca suprabhāḥ suvibhūṣitāḥ yānti dharmapuraṃ yānair vicitrair abhyalaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा--द्विजवरो! शरीरमें स्थित योनिमें जन्म पाता है। उस योनिमें वह तेरह जो पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज और मनके वर्षोतक जीवित रहता है। फिर अधर्मका क्षय अधिष्ठाता देवता हैं, वे जब अन्न ग्रहण करते हैं होनेपर वह मनुष्य होता है। जो देवकार्य अथवा और उससे मनसहित पृथ्वी आदि पाँचों भूत तृप्त पितृकार्य न करके देवताओ और पितरोंको संतुष्ट

English

fragrant, well dressed, radiant, well adorned, go to Dharma's city in variegated vehicles, adorned.

अध्याय २१६

श्लोक 35

दीपदा यान्ति यानैश् च दीपयन्तो दिशो दश आदित्यसदृशैर् यानैर् दीप्यमाना यथाग्नयः

dīpadā yānti yānaiś ca dīpayanto diśo daśa ādityasadṛśair yānair dīpyamānā yathāgnayaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं, तब उस अन्नसे शुद्ध वीर्य बनता है। उस किये बिना ही मर जाता है, वह कौआ होता है वीर्यमें कर्मप्रेरित जीव आकर निवास करता है। सौ वर्षातक कौएकी योनिमें रहनेके बाद वह फिर स्त्रियोंके रजमें मिलकर वह समयानुसार मुर्गा होता है। तत्पश्चात् एक मासतक सर्पको जन्म ग्रहण करता है । पुण्यात्मा प्राणी इस लोकमें योनिमें निवास करता है । उसके बाद वह मनुष्य

English

Givers of lamps go in vehicles lighting the ten directions, shining like fires in vehicles like the sun.

अध्याय २१६

श्लोक 36

गृहावसथदातारो गृहैः काञ्चनमण्डितैः व्रजन्ति बालार्कनिभैर् धर्मराजगृहं नराः

gṛhāvasathadātāro gṛhaiḥ kāñcanamaṇḍitaiḥ vrajanti bālārkanibhair dharmarājagṛhaṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

जन्म लेनेपर जन्मकालसे ही पुण्यकर्मका उपभोग होता है। जो पिताके समान बड़े भाईका अपमान करता है। वह धर्मके फलका आश्रय लेता है । करता है, वह मृत्युके बाद क्रौद्ध-योनिमें जन्म मनुष्य यदि जन्मसे ही धर्मका सेवन करता है तो लेता है और दस वर्षोतक जीवन धारण करता सदा सुखका भागी होता है। यदि बीच-बीचमे है । तत्पश्चात् मरनेपर वह मनुष्य होता है । शूद्रजातीय

English

Givers of dwellings go to Dharmaraja's house in houses adorned with gold, resembling the morning sun.

अध्याय २१६

श्लोक 37

जलभाजनदातारः कुण्डिकाकरकप्रदाः पूजमानाप्सरोभिश् च यान्ति दृप्ता महागजैः

jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ pūjamānāpsarobhiś ca yānti dṛptā mahāgajaiḥ

हिन्दी अर्थ

कभी धर्म और कभी अधर्मका सेवन करता है पुरुष ब्राह्मणीके साथ समागम करनेपर कीड़ेकी तो वह सुखके बाद दुःख भी पाता है । पापयुक्त योनिमें जन्म लेता है। उससे मृत्यु होनेपर वह मनुष्य यमलोकमें जाकर महान् कष्ट उठानेके सूअर होता है। सूअरकी योनिमें जन्म लेते ही बाद पुनः तिर्यग्योनिमें जन्म लेता है । मोह युक्त रोगसे उसकी मृत्यु हो जाती है। तदनन्तर वह

English

Givers of water vessels and pots and water-jugs go, honoured by Apsarases, proud, on great elephants.

अध्याय २१६

श्लोक 38

पादाभ्यङ्गं शिरोभ्यङ्गं स्नानपानोदकं तथा ये प्रयच्छन्ति विप्रेभ्यस् ते यान्त्य् अश्वैर् यमालयम्

pādābhyaṅgaṃ śirobhyaṅgaṃ snānapānodakaṃ tathā ye prayacchanti viprebhyas te yānty aśvair yamālayam

हिन्दी अर्थ

जीव जिस-जिस कर्मसे जिस-जिस योनिमें जन्म मूर्ख पूर्वोक्त पापके ही फलस्वरूप कुत्तेकी योनिमें लेता है, उसे बतलाता हूँ; सुनो! परायी स्त्रीके उत्पन्न होता है । उसके बाद उसे मानव-शरीरकी

English

Those who give foot-anointing, head-anointing, and water for bathing and drinking to Brahmins go to Yama's abode on horses.

अध्याय २१६

श्लोक 39

विश्रामयन्ति ये विप्राञ् श्रान्तान् अध्वनि कर्शितान् चक्रवाकप्रयुक्तेन यान्ति यानेन ते सुखम्

viśrāmayanti ye viprāñ śrāntān adhvani karśitān cakravākaprayuktena yānti yānena te sukham

हिन्दी अर्थ

साथ सम्भोग करनेसे मनुष्य पहले तो भेडिया होता है; फिर क्रमशः कुत्ता, सियार, गीध, साँप, कौआ और बगुला होता है । जो पापात्मा कामसे मोहित होकर अपनी भौजाईके साथ बलात्कार

English

Those who give rest to Brahmins weary on the road and thin go happily in vehicles drawn by chakravakas.

अध्याय २१६

श्लोक 40

स्वागतेन च यो विप्रं पूजयेद् आसनेन च स गच्छति तम् अध्वानं सुखं परमनिर्वृतः

svāgatena ca yo vipraṃ pūjayed āsanena ca sa gacchati tam adhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

करता हे, वह एक वर्षतक नर-कोकिल होता है। मित्र, गुरु तथा राजाकी पत्नीके साथ समागम करनेसे कामात्मा पुरुष मरनेके बाद सूअर होता है। पाँच वर्षोंतक सूअर रहकर मरनेके बाद दस

English

One who honours a Brahmin with welcome and a seat goes that road happily, supremely satisfied.

अध्याय २१६

श्लोक 41

नमो ब्रह्मण्यदेवेति यो हरिं चाभिवादयेत् गां च पापहरेत्य् उक्त्वा सुखं यान्ति च तत् पथम्

namo brahmaṇyadeveti yo hariṃ cābhivādayet gāṃ ca pāpaharety uktvā sukhaṃ yānti ca tat patham

हिन्दी अर्थ

मासतक कीटकी योनिमें पड़ा रहता है । इन सब योनियोंमें जन्म लेनेके बाद वह पुन: कृमियोनिमें उत्पन्न होता और चौदह महीनोंतक जीवित रहता

English

One who greets Hari saying "Salutation, god of the Brahmins," and a cow saying "remover of sin," goes happily on that path.

अध्याय २१६

श्लोक 42

अनन्तराशिनो ये च दम्भानृतविवर्जिताः ते ऽपि सारसयुक्तैस् तु यान्ति यानैश् च तत् पथम्

anantarāśino ye ca dambhānṛtavivarjitāḥ te 'pi sārasayuktais tu yānti yānaiś ca tat patham

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति होती है। मानवयोनिमें संतान उत्पन्न करके वह मर जाता है और चूहेका जन्म पाता है। कृतघ्न मनुष्य मृत्युके बाद जब यमराजके लोकमें जाता है, उस समय क्रूर यमदूत उसे बाँधकर

English

Those who eat at intervals and are free of hypocrisy and falsehood also go that path in vehicles joined with cranes.

अध्याय २१६

श्लोक 43

वर्तन्ते ह्य् एकभक्तेन शाठ्यदम्भविवर्जिताः हंसयुक्तैर् विमानैस् तु सुखं यान्ति यमालयम्

vartante hy ekabhaktena śāṭhyadambhavivarjitāḥ haṃsayuktair vimānais tu sukhaṃ yānti yamālayam

हिन्दी अर्थ

भयंकर दण्ड देते हैं। उस दण्डसे उसको बड़ी वेदना होती है। दण्ड, मुद्र, शूल, भयंकर अग्निदण्ड, असिपत्रवन, तप्तवालुका तथा कूटशाल्मलि आदि अन्य बहुत-सी घोर यातनाओंका अनुभव करके

English

Those who live on one meal a day, free of deceit and hypocrisy, go happily to Yama's abode in vehicles drawn by swans.

अध्याय २१६

श्लोक 44

चतुर्थेनैकभक्तेन वर्तन्ते ये जितेन्द्रियाः ते यान्ति धर्मनगरं यानैर् बर्हिणयोजितैः

caturthenaikabhaktena vartante ye jitendriyāḥ te yānti dharmanagaraṃ yānair barhiṇayojitaiḥ

हिन्दी अर्थ

वह संसारचक्रमें आता और कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है; पंद्रह वर्षातक कीड़ा रहनेके बाद मानव-गर्भमें आकर वहाँ जन्म लेनेके पहले ही मर जाता है। इस प्रकार सैकड़ों बार गर्भमें

English

Those sense-conquering ones who live on one meal every fourth meal-time go to Dharma's city in vehicles drawn by peacocks.

अध्याय २१६

श्लोक 45

तृतीये दिवसे ये तु भुञ्जते नियतव्रताः ते ऽपि हस्तिरथैर् दिव्यैर् यान्ति यानैश् च तत् पदम्

tṛtīye divase ye tu bhuñjate niyatavratāḥ te 'pi hastirathair divyair yānti yānaiś ca tat padam

हिन्दी अर्थ

है। इस प्रकार अपने पूर्वपापोंका क्षय करनेके मृत्युका कष्ट भोगकर अनेक बार संसार-बन्धनमें बाद वह फिर मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है। जो पड़ता है। तत्पश्चात् वह पशु-पक्षियोंको योनिमें

English

Those of fixed vows who eat on the third day also go to that state in divine vehicles with elephants and chariots.

अध्याय २१६

श्लोक 46

षष्ठे ऽन्नभक्षको यस् तु शौचनित्यो जितेन्द्रियः स याति कुञ्जरस्थस् तु शचीपतिर् इव स्वयम्

ṣaṣṭhe 'nnabhakṣako yas tu śaucanityo jitendriyaḥ sa yāti kuñjarasthas tu śacīpatir iva svayam

हिन्दी अर्थ

जन्म लेता है। उसमें बहुत वर्षोतक कष्ट उठाकर अन्नका अपहरण करता है, वह भयंकर चूहा अन्तमें वह कछुआ होता है। होता है। उसका रंग नेवले-जैसा भूरा होता है।

English

One who eats on the sixth, pure daily and sense-conquering, goes seated on an elephant, as if Shachi's lord himself.

अध्याय २१६

श्लोक 47

धर्मराजपुरं दिव्यं नानामणिविभूषितम् नानास्वरसमायुक्तं जयशब्दरवैर् युतम्

dharmarājapuraṃ divyaṃ nānāmaṇivibhūṣitam nānāsvarasamāyuktaṃ jayaśabdaravair yutam

हिन्दी अर्थ

दहीको चोरी करनेसे मनुष्य बगुला और वह पापात्मा प्रतिदिन मनुष्योंको डँसता रहता है। मेढक होता है। फल, मूल अथवा पुआ चुरानेसे घीकी चोरी करनेवाला दुर्बुद्धि मानव कौआ और वह चींटी होता है। जलकी चोरी करनेसे कौआ बगुला होता है। नमक चुरानेसे चिरिकाक नामक और कासा चुरानेसे हारीत (हरियल) पक्षी होता पक्षी होना पड़ता है। जो मनुष्य विश्वासपूर्वक

English

Dharmaraja's divine city is adorned with many jewels, joined with many sounds, and with cries of victory.

अध्याय २१६

श्लोक 48

पक्षोपवासिनो यान्ति यानैः शार्दूलयोजितैः पुरं तद् धर्मराजस्य सेव्यमानाः सुरासुरैः

pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ puraṃ tad dharmarājasya sevyamānāḥ surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

है। चाँदीका बर्तन चुरानेवाला कबूतर होता है रखी हुई धरोहरको हड़प लेता है, वह मृत्युके और सुवर्णमय पात्रका अपहरण करनेसे कृमियोनिमें बाद मछलीकी योनिमें जन्म लेता है। उसके जन्म लेना पड़ता है। रेशमका कोडा चुरानेसे पश्चात् मृत्यु होनेपर फिर मनुष्य होता है। मानव- मनुष्य वानर होता है। वस्त्रकी चोरी करनेसे योनिमें भी उसकी आयु बहुत ही थोड़ी होती है

English

Those who fast a fortnight go in vehicles drawn by tigers to that city of Dharmaraja, served by gods and Asuras.

अध्याय २१६

श्लोक 49

ये च मासोपवासं तु कुर्वते संयतेन्द्रियाः ते ऽपि सूर्यप्रदीप्तैस् तु यान्ति यानैर् यमालयम्

ye ca māsopavāsaṃ tu kurvate saṃyatendriyāḥ te 'pi sūryapradīptais tu yānti yānair yamālayam

हिन्दी अर्थ

तोतेको योनिमें जन्म होता है। साड़ी चुरानेबाला ब्राह्मणो! मनुष्य पाप करके तिर्यग्योनिमें जाता मनुष्य मरनेके बाद हंस होता है। रूईका वस्त्र है, जहाँ उसे धर्मका कुछ भी ज्ञान नहीं रहता। जो

English

Those who fast a month with restrained senses also go to Yama's abode in vehicles shining like the sun.

अध्याय २१६

श्लोक 50

महाप्रस्थानम् एकाग्रो यः प्रयाति दृढव्रतः सेव्यमानस् तु गन्धर्वैर् याति यानैर् यमालयम्

mahāprasthānam ekāgro yaḥ prayāti dṛḍhavrataḥ sevyamānas tu gandharvair yāti yānair yamālayam

हिन्दी अर्थ

हडप लेनेवाला मानव मृत्युके पश्चात् क्रौञ्च होता है। सनका वस्त्र, ऊनी वस्त्र तथा रेशमी वस्त्र चुरानेवाला मनुष्य खरगोश होता है । चूर्णकी चोरी करनेसे मनुष्य दूसरे जन्ममें मोर होता है। अङ्गराग

English

One who with firm vows goes one-pointedly on the great departure goes to Yama's abode in vehicles, served by Gandharvas.

अध्याय २१६

श्लोक 51

शरीरं साधयेद् यस् तु वैष्णवेनान्तरात्मना स रथेनाग्निवर्णेन यातीह त्रिदशालयम्

śarīraṃ sādhayed yas tu vaiṣṇavenāntarātmanā sa rathenāgnivarṇena yātīha tridaśālayam

हिन्दी अर्थ

और सुगन्धको चोरी करनेवाला लोभी मनुष्य छछूँदर होता है। उस योनिमें पंद्रह वर्षोतक जीवित रहनेके बाद जब पापका क्षय हो जाता है, तब वह मनुष्य-योनिमें जन्म ग्रहण करता है। जो स्त्री

English

One who disciplines his body with a Vaishnava inner self goes here in a fire-coloured chariot to the abode of the thirty.

अध्याय २१६

श्लोक 52

अग्निप्रवेशं यः कुर्यान् नारायणपरायणः स यात्य् अग्निप्रकाशेन विमानेन यमालयम्

agnipraveśaṃ yaḥ kuryān nārāyaṇaparāyaṇaḥ sa yāty agniprakāśena vimānena yamālayam

हिन्दी अर्थ

दूधको चोरी करती है, वह बगुली होती है। जो नीच पुरुष स्वयं सशस्त्र होकर वैरसे अथवा धनके लिये किसी शस्त्रहीन पुरुषको हत्या करता है, वह मरनेपर गदहा होता है। गदहेको योनिमें

English

One who enters fire, devoted to Narayana, goes to Yama's abode in a vehicle shining like fire.

अध्याय २१६

श्लोक 53

प्राणांस् त्यजति यो मर्त्यः स्मरन् विष्णुं सनातनम् यानेनार्कप्रकाशेन याति धर्मपुरं नरः

prāṇāṃs tyajati yo martyaḥ smaran viṣṇuṃ sanātanam yānenārkaprakāśena yāti dharmapuraṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

दो वर्षांतक जीवित रहनेके बाद वह शस्त्रद्वारा मारा जाता है, फिर मृगकी योनिमें जन्म लेकर सदा उद्विग्न बना रहता है। मृगयोनिमें एक वर्ष बीतनेपर वह बाणका निशाना बन जाता है, फिर

English

A mortal who gives up life remembering the eternal Vishnu goes to Dharma's city in a vehicle shining like the sun.

अध्याय २१६

श्लोक 54

प्रविष्टो ऽन्तर् जलं यस् तु प्राणांस् त्यजति मानवः सोममण्डलकल्पेन याति यानेन वै सुखम्

praviṣṭo 'ntar jalaṃ yas tu prāṇāṃs tyajati mānavaḥ somamaṇḍalakalpena yāti yānena vai sukham

हिन्दी अर्थ

मछलीकी योनिमें जन्म ले वह जालमें फॅसा लिया जाता है। चार महीने बीतनेपर वह शिकारी कुत्तेके रूपमें जन्म लेता है। दस वर्षांतक कुत्ता रहकर पाँच वर्षोतक व्याघ्रकी योनिमें रहता है।

English

A man who enters water and gives up life goes happily in a vehicle like the orb of the moon.

अध्याय २१६

श्लोक 55

स्वशरीरं हि गृध्रेभ्यो वैष्णवो यः प्रयच्छति स याति रथमुख्येन काञ्चनेन यमालयम्

svaśarīraṃ hi gṛdhrebhyo vaiṣṇavo yaḥ prayacchati sa yāti rathamukhyena kāñcanena yamālayam

हिन्दी अर्थ

फिर कालक्रमसे पापोंका क्षय होनेपर मनुष्य- योनिमें जन्म ग्रहण करता है। जो मनुष्य खलीमिश्रित

English

A Vaishnava who gives his own body to vultures goes to Yama's abode in an excellent golden chariot.

अध्याय २१६

श्लोक 56

स्त्रीग्रहे गोग्रहे वापि युद्धे मृत्युम् उपैति यः स यात्य् अमरकन्याभिः सेव्यमानो रविप्रभः

strīgrahe gograhe vāpi yuddhe mṛtyum upaiti yaḥ sa yāty amarakanyābhiḥ sevyamāno raviprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्य पाप करके व्रतोंद्वारा उसका प्रायश्चित्त करते हैं, वे सुख और दु:ख दोनोंसे युक्त होते हैं । लोभ- मोहसे युक्त पापाचारी मनुष्य निश्चय ही म्लेच्छयोनिमें जन्म लेते हैं । जो लोग जन्मसे ही पापका परित्याग

English

One who meets death in the seizing of women or cows or in battle goes shining like the sun, served by divine maidens.

अध्याय २१६

श्लोक 57

वैष्णवा ये च कुर्वन्ति तीर्थयात्रां जितेन्द्रियाः तत् पथं यान्ति ते घोरं सुखयानैर् अलंकृताः

vaiṣṇavā ye ca kurvanti tīrthayātrāṃ jitendriyāḥ tat pathaṃ yānti te ghoraṃ sukhayānair alaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, वे नीरोग, रूपवान् और धनी होते हैं। स्त्रियाँ भी ऊपर बताये अनुसार कर्म करनेसे पापकी भागिनी होती हैं और पापयोनिमें पड़े हुए पूर्वोक्त पापियोंकी ही पत्नी बनती हैं । द्विजवरो ! चोरीके

English

Vaishnavas who, sense-conquering, make pilgrimages go that terrible path adorned with comfortable vehicles.

अध्याय २१६

श्लोक 58

ये यजन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः तप्तहाटकसंकाशैर् विमानैर् यान्ति ते सुखम्

ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ taptahāṭakasaṃkāśair vimānair yānti te sukham

हिन्दी अर्थ

प्रायः सभी दोष बता दिये गये यहाँ जो कुछ कहा गया है, वह बहुत संक्षिप्त है; फिर कभी कथा- वार्ताका अवसर आनेपर तुमलोग इस विषयको विस्तारपूर्वक सुन सकते हो । पूर्वकालमें देवर्षियोंकी

English

Those who sacrifice, best of Brahmins, with sacrifices of ample fees go happily in vehicles like heated gold.

अध्याय २१६

श्लोक 59

परपीडाम् अकुर्वन्तो भृत्यानां भरणादिकम् कुर्वन्ति ते सुखं यान्ति विमानैः कनकोज्ज्वलैः

parapīḍām akurvanto bhṛtyānāṃ bharaṇādikam kurvanti te sukhaṃ yānti vimānaiḥ kanakojjvalaiḥ

हिन्दी अर्थ

सभामें उनके प्रशनानुसार ब्रह्माजीने जो कुछ कहा था, वह सब मैंने तुमलोगोंको बतलाया है। ये सब बातें सुनकर तुम धर्मके अनुष्ठानमें मन लगाओ।

English

Those who do no harm to others, who maintain servants and the like, go happily in vehicles bright with gold.

अध्याय २१६

श्लोक 60

ये क्षान्ताः सर्वभूतेषु प्राणिनाम् अभयप्रदाः क्रोधमोहविनिर्मुक्ता निर्मदाः संयतेन्द्रियाः

ye kṣāntāḥ sarvabhūteṣu prāṇinām abhayapradāḥ krodhamohavinirmuktā nirmadāḥ saṃyatendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले-ब्रह्मन्! आपने अधर्मकी गतिका निरूपण किया, अब हम धर्मको गति सुनना चाहते हैं। किस कर्मके अनुष्ठानसे मनुष्यकी सदृति होती है?

English

Those who are patient toward all beings, who give fearlessness to creatures, free of anger and delusion, free of pride, with restrained senses,

अध्याय २१६

श्लोक 61

पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन महाप्रभाः यान्ति वैवस्वतपुरं देवगन्धर्वसेविताः

pūrṇacandraprakāśena vimānena mahāprabhāḥ yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा-ब्राह्मणो! जो मोहवश अधर्मका अनुष्ठान कर लेनेपर उसके लिये पुनः सच्चे हृदयसे पश्चात्ताप करता और मनको एकाग्र

English

of great radiance, go in vehicles shining like the full moon to the city of Vaivasvata, served by gods and Gandharvas.

अध्याय २१६

श्लोक 62

एकभावेन ये विष्णुं ब्रह्माणं त्र्यम्बकं रविम् पूजयन्ति हि ते यान्ति विमानैर् भास्करप्रभैः

ekabhāvena ye viṣṇuṃ brahmāṇaṃ tryambakaṃ ravim pūjayanti hi te yānti vimānair bhāskaraprabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मकी महिमा एवं अधर्मकी गतिका निरूपण तथा अन्नदानका माहात्म्य »

English

Those who with single-mindedness worship Vishnu, Brahma, Tryambaka (Shiva) and the Sun go in vehicles bright as the sun.

अध्याय २१६

श्लोक 63

ये च मांसं न खादन्ति सत्यशौचसमन्विताः ते ऽपि यान्ति सुखेनैव धर्मराजपुरं नराः

ye ca māṃsaṃ na khādanti satyaśaucasamanvitāḥ te 'pi yānti sukhenaiva dharmarājapuraṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

रखता है, वह पापका सेवन नहीं करता । ज्यों- ज्यों मनुष्यका मन पाप-कर्मकी निन्दा करता है, त्यों-त्यो उसका शरीर उस अधर्मसे दूर होता जाता है । यदि धर्मवादी ब्राह्मणोंके सामने अपना

English

Those who do not eat meat, endowed with truth and purity, also go happily to Dharmaraja's city.

अध्याय २१६

श्लोक 64

मांसान् मिष्टतरं नास्ति भक्ष्यभोज्यादिकेषु च तस्मान् मांसं न भुञ्जीत नास्ति मिष्टैः सुखोदयः

māṃsān miṣṭataraṃ nāsti bhakṣyabhojyādikeṣu ca tasmān māṃsaṃ na bhuñjīta nāsti miṣṭaiḥ sukhodayaḥ

हिन्दी अर्थ

पाप कह दिया जाय तो वह उस पापजनित अपराधसे शीघ्र मुक्त हो जाता है। मनुष्य जैसे- जैसे अपने अधर्मकी बात बारंबार प्रकट करता हे, वैसे-ही-वैसे बह एकाग्रचित्त होकर अधर्मको

English

There is nothing sweeter than meat among foods to eat; therefore one should not eat meat; there is no rising of happiness through sweets.

अध्याय २१६

श्लोक 65

गोसहस्रं तु यो दद्याद् यस् तु मांसं न भक्षयेत् समाव् एतौ पुरा प्राह ब्रह्मा वेदविदां वरः

gosahasraṃ tu yo dadyād yas tu māṃsaṃ na bhakṣayet samāv etau purā prāha brahmā vedavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

छोडता जाता है। जैसे साँप केचुल छोडता है, उसी प्रकार वह पहलेके अनुभव किये हुए पापोंका

English

One who gives a thousand cows and one who does not eat meat were declared equal in ancient times by Brahma, best of Veda-knowers.

अध्याय २१६

श्लोक 66

सर्वतीर्थेषु यत् पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत् फलम् अमांसभक्षणे विप्रास् तच् च तच् च च तत्समम्

sarvatīrtheṣu yat puṇyaṃ sarvayajñeṣu yat phalam amāṃsabhakṣaṇe viprās tac ca tac ca ca tatsamam

हिन्दी अर्थ

अध्ययन करनेवाला ब्राह्मण भिक्षासे अन्न ले आकर यदि किसी स्वाध्यायशील ब्राह्मणको दान कर दे तो वह संसारमें सुख और समृद्धिका भागी होता है। जो क्षत्रिय ब्राह्मणके धनको हानि न पहुँचाकर

English

Whatever merit in all holy places, whatever fruit in all sacrifices, Brahmins, in non-eating of meat that is equal to it.

अध्याय २१६

श्लोक 67

एवं सुखेन ते यान्ति यमलोकं च धार्मिकाः दानव्रतपरा यानैर् यत्र देवो रवेः सुतः

evaṃ sukhena te yānti yamalokaṃ ca dhārmikāḥ dānavrataparā yānair yatra devo raveḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

न्यायतः प्रजाका पालन करते हुए अन्नका उपार्जन करता है और उसे एकाग्रचित्त होकर श्रोत्रिय ब्राह्मणोंको दान देता है, वह धर्मात्मा है और उस पुण्यके जलसे अपने पापपङ्कको धो डालता है।

English

Thus the righteous go happily to Yama's world, devoted to gifts and vows, in vehicles to where the god, the Sun's son, is.

अध्याय २१६

श्लोक 68

दृष्ट्वा तान् धार्मिकान् देवः स्वयं संमानयेद् यमः स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण तु

dṛṣṭvā tān dhārmikān devaḥ svayaṃ saṃmānayed yamaḥ svāgatāsanadānena pādyārghyeṇa priyeṇa tu

हिन्दी अर्थ

अपने द्वारा उपाजित खेतीके अन्नमेंसे छठा भाग राजाको देनेके बाद जो शेष शुद्ध भाग बच जाता

English

Seeing those righteous ones, the god Yama himself honours them with welcome, seat, foot-water, arghya and pleasant words:

अध्याय २१६

श्लोक 69

धन्या यूयं महात्मान आत्मनो हितकारिणः येन दिव्यसुखार्थाय भवद्भिः सुकृतं कृतम्

dhanyā yūyaṃ mahātmāna ātmano hitakāriṇaḥ yena divyasukhārthāya bhavadbhiḥ sukṛtaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

त्याग करता है। एकाग्रचित्त होकर ब्राह्मणको है, वह अन्न यदि वैश्य ब्राह्मणको दान करे तो नाना प्रकारके दान दे। जो मनको ध्यानमें लगाता वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। जो शूद्र प्राणोंको

English

"Blessed are you, great-souled ones, doers of your own good, since you have done good for the sake of divine happiness.

अध्याय २१६

श्लोक 70

इदं विमानम् आरुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषिताः स्वर्गं गच्छध्वम् अतुलं सर्वकामसमन्वितम्

idaṃ vimānam āruhya divyastrībhogabhūṣitāḥ svargaṃ gacchadhvam atulaṃ sarvakāmasamanvitam

हिन्दी अर्थ

है, वह उत्तम गतिको प्राप्त करता है।

English

Mounting this vehicle, adorned with the enjoyments of divine women, go to heaven, incomparable, joined with all desires."

अध्याय २१६

श्लोक 71

तत्र भुक्त्वा महाभोगान् अन्ते पुण्यपरिक्षयात् यत् किंचिद् अल्पम् अशुभं फलं तद् इह भोक्ष्यथ

tatra bhuktvā mahābhogān ante puṇyaparikṣayāt yat kiṃcid alpam aśubhaṃ phalaṃ tad iha bhokṣyatha

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो! अब मैं दानका फल बतलाता हूं सब दानोंमें अन्नदानको श्रेष्ठ बतलाया गया है। धर्मकी इच्छा रखनेवाले मनुष्यको चाहिए कि वह सरलतापूर्वक सब प्रकारके अन्नोंका दान करे।

English

Having enjoyed great pleasures there, at the end, when merit is exhausted, you will experience here whatever small inauspicious fruit remains."

अध्याय २१६

श्लोक 72

ये तु तं धर्मराजानं नराः पुण्यानुभावतः पश्यन्ति सौम्यमनसं पितृभूतम् इवात्मनः

ye tu taṃ dharmarājānaṃ narāḥ puṇyānubhāvataḥ paśyanti saumyamanasaṃ pitṛbhūtam ivātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न ही मनुष्योंका जीवन है। उसीसे जीव-जन्तुओंको उत्पत्ति होती है। अन्नमें ही सम्पूर्ण लोक प्रतिष्ठित हैं, अतः अन्नको श्रेष्ठ बताया जाता है। देवता, ऋषि, पितर और मनुष्य अन्नकी ही प्रशंसा करते

English

Those men who, by the power of merit, see that Dharmaraja, gentle-minded, like their own ancestor,

अध्याय २१६

श्लोक 73

तस्माद् धर्मः सेवितव्यः सदा मुक्तिफलप्रदः धर्माद् अर्थस् तथा कामो मोक्षश् च परिकीर्त्यते

tasmād dharmaḥ sevitavyaḥ sadā muktiphalapradaḥ dharmād arthas tathā kāmo mokṣaś ca parikīrtyate

हिन्दी अर्थ

हैं; क्योंकि अन्नदानसे मनुष्य स्वर्गलोकको प्राप्त होता है। स्वाध्यायशील ब्राह्मणोंके लिये न्यायोपार्जित उत्तम अन्नका प्रसन्नचित्तसे दान करना चाहिए। जिसके प्रसन्नचित्तसे दिये हुए अन्नको दस ब्राह्मण

English

therefore dharma should always be served, giver of the fruit of liberation; from dharma are told wealth, desire and liberation.

अध्याय २१६

श्लोक 74

धर्मो माता पिता भ्राता धर्मो नाथः सुहृत् तथा धर्मः स्वामी सखा गोप्ता तथा धाता च पोषकः

dharmo mātā pitā bhrātā dharmo nāthaḥ suhṛt tathā dharmaḥ svāmī sakhā goptā tathā dhātā ca poṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजन कर लेते हैं, वह कभी पशु-पक्षी आदिकी योनिमें नहीं पड़ता। सदा पापोंमें संलग्न रहनेवाला मनुष्य भी यदि दस हजार ब्राह्मणोंको भोजन करा दे तो वह अधर्मसे मुक्त हो जाता है। वेदोंका

English

Dharma is mother, father, brother; dharma is lord and friend; dharma is master, companion, protector, creator and nourisher.

अध्याय २१६

श्लोक 75

धर्माद् अर्थो ऽर्थतः कामः कामाद् भोगः सुखानि च धर्माद् ऐश्वर्यम् एकाग्र्यं धर्मात् स्वर्गगतिः परा

dharmād artho 'rthataḥ kāmaḥ kāmād bhogaḥ sukhāni ca dharmād aiśvaryam ekāgryaṃ dharmāt svargagatiḥ parā

हिन्दी अर्थ

संशयमें डालकर और नाना प्रकारकी कठिनाइयोंको सहकर भी अपने द्वारा उपार्जित शुद्ध अन्नको ब्राह्मणोंके निमित्त दान करता है, वह भी पापोंसे छुटकारा पा जाता है। जो कोई भी मनुष्य श्रेष्ठ

English

From dharma wealth, from wealth desire, from desire enjoyment and pleasures; from dharma lordship and one-pointedness; from dharma the supreme course to heaven.

अध्याय २१६

श्लोक 76

धर्मस् तु सेवितो विप्रास् त्रायते महतो भयात् देवत्वं च द्विजत्वं च धर्मात् प्राप्नोत्य् असंशयम्

dharmas tu sevito viprās trāyate mahato bhayāt devatvaṃ ca dvijatvaṃ ca dharmāt prāpnoty asaṃśayam

हिन्दी अर्थ

बेदवेत्ता ब्राह्मणोंको हर्षपूर्वक न्यायोपार्जित अन्नका दान करता है, उसका पाप छुट जाता है। संसारमें अन्न बलकी वृद्धि करनेवाला है। उसका दान करनेसे मनुष्य बलवान् बनता है। सत्पुरुषोंके मार्गपर

English

Dharma, served, Brahmins, saves from great fear; from dharma one attains godhood and Brahmin-hood, without doubt.

अध्याय २१६

श्लोक 77

यदा च क्षीयते पापं नराणां पूर्वसंचितम् तदैषां भजते बुद्धिर् धर्मं चात्र द्विजोत्तमाः

yadā ca kṣīyate pāpaṃ narāṇāṃ pūrvasaṃcitam tadaiṣāṃ bhajate buddhir dharmaṃ cātra dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

चलनेसे सब पाप दूर हो जाते हैं। दानवेत्ता पुरुषोंने जो मार्ग बताया है और जिसपर मनीषी पुरुष चलते हैं, वही अन्नदाताओंका भी मार्ग है । उन्हींसे सनातन धर्म है। मनुष्यको सभी अवस्थाओंमें

English

When men's sin accumulated earlier is exhausted, then their intellect, best of Brahmins, turns to dharma here.

अध्याय २१६

श्लोक 78

जन्मान्तरसहस्रेषु मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् यो हि नाचरते धर्मं भवेत् स खलु वञ्चितः

janmāntarasahasreṣu mānuṣyaṃ prāpya durlabham yo hi nācarate dharmaṃ bhavet sa khalu vañcitaḥ

हिन्दी अर्थ

न्यायोपार्जित अन्नका दान करना चाहिए क्योंकि अन्न सर्वोत्तम गति है। अन्नदानसे मनुष्य परमगतिको प्राप्त होता है। इस लोकमें उसकी समस्त कामनाएँ पूर्ण होती हैं और मृत्युके बाद भी वह सुखका

English

One who, having obtained rare human birth after thousands of other births, does not practise dharma is surely deceived.

अध्याय २१६

श्लोक 79

कुत्सिता ये दरिद्राश् च विरूपा व्याधितास् तथा परप्रेष्याश् च मूर्खाश् च ज्ञेया धर्मविवर्जिताः

kutsitā ye daridrāś ca virūpā vyādhitās tathā parapreṣyāś ca mūrkhāś ca jñeyā dharmavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

१.मोहादधर्म यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते । मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्॥ यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हते। तथा तथा शरीरं तु तेनाधर्मेण मुच्यते॥ यदि विप्राः कथयते विप्राणां धर्मवादिनाम्। ततोऽधर्मकृतात्क्षिप्रमपराधात्प्रमुच्यते ॥

English

The despised, the poor, the ugly, the sick, servants of others and fools should be known as devoid of dharma.

अध्याय २१६

श्लोक 80

ये हि दीर्घायुषः शूराः पण्डिता भोगिनो ऽर्थिनः अरोगा रूपवन्तश् च तैस् तु धर्मः पुरा कृतः

ye hi dīrghāyuṣaḥ śūrāḥ paṇḍitā bhogino 'rthinaḥ arogā rūpavantaś ca tais tu dharmaḥ purā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्यगधर्ममनुभाषते। समाहितेन मनसा विमुञ्चति तथा तथा॥ (२१८। ४-७)

English

Those who are long-lived, heroic, learned, enjoyers, wealthy, healthy and handsome — by them dharma was done earlier.

अध्याय २१६

श्लोक 81

एवं धर्मरता विप्रा गच्छन्ति गतिम् उत्तमाम् अधर्मं सेवमानास् तु तिर्यग्योनिं व्रजन्ति ते

evaṃ dharmaratā viprā gacchanti gatim uttamām adharmaṃ sevamānās tu tiryagyoniṃ vrajanti te

हिन्दी अर्थ

२. अन्नस्य हि प्रदानेन नरो याति परां गतिम्॥ सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम्।

English

Thus the Brahmins devoted to dharma go to the highest goal; those who serve adharma go to animal birth.

अध्याय २१६

श्लोक 82

ये नरा नरकध्वंसिवासुदेवम् अनुव्रताः ते स्वप्ने ऽपि न पश्यन्ति यमं वा नरकाणि वा

ye narā narakadhvaṃsivāsudevam anuvratāḥ te svapne 'pi na paśyanti yamaṃ vā narakāṇi vā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पुण्यवान् मनुष्य पापोंसे मुक्त होता संसार-बन्धनमें भी नहीं बँधता, अपितु सम्पूर्ण है। अतः अन्यायरहित अन्नका दान करना चाहिए। कामनाओंसे तृप्त हो मृत्युके बाद सुखका भागी जो गृहस्थ सदा प्राणाग्निहोत्रपूर्वक अन्न-भोजन होता है। इस प्रकार पुण्यकर्मसे युक्त मनुष्य निश्चिन्त करता है, वह अन्नदानसे प्रत्येक दिनको सफल होकर आनन्दका भागी होता है । उसे रूप, कीर्ति

English

Men devoted to Vasudeva, destroyer of hells, do not see Yama or the hells even in a dream.

अध्याय २१६

श्लोक 83

अनादिनिधनं देवं दैत्यदानवदारणम् ये नमन्ति नरा नित्यं नहि पश्यन्ति ते यमम्

anādinidhanaṃ devaṃ daityadānavadāraṇam ye namanti narā nityaṃ nahi paśyanti te yamam

हिन्दी अर्थ

बनाता है। जो मनुष्य वेद, न्याय, धर्म और और धनको प्राप्ति होती है। ब्राह्मणो! इस प्रकार इतिहासके ज्ञाता सौ विद्वानोंको प्रतिदिन भोजन मैंने तुम्हें अन्नदानका महान् फल बतलाया। यह कराता है, वह घोर नरकमें नहीं पड़ता और सभी धर्मों और दानोंका मूल है।

English

Men who constantly bow to the god without beginning or end, tearer of Daityas and Danavas, do not see Yama.

अध्याय २१६

श्लोक 84

कर्मणा मनसा वाचा ये ऽच्युतं शरणं गताः न समर्थो यमस् तेषां ते मुक्तिफलभागिनः

karmaṇā manasā vācā ye 'cyutaṃ śaraṇaṃ gatāḥ na samartho yamas teṣāṃ te muktiphalabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध-कल्पका वर्णन

English

Those who have taken refuge in Achyuta by deed, mind and word — Yama has no power over them; they share in the fruit of liberation.

अध्याय २१६

श्लोक 85

ये जना जगतां नाथं नित्यं नारायणं द्विजाः नमन्ति नहि ते विष्णोः स्थानाद् अन्यत्र गामिनः

ye janā jagatāṃ nāthaṃ nityaṃ nārāyaṇaṃ dvijāḥ namanti nahi te viṣṇoḥ sthānād anyatra gāminaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा- भगवन्! अब श्राद्ध-कल्पका विस्तारपूर्वक वर्णन कोजिये। तपोधन! कब, कहाँ, किन देशोंमें और किन लोगोंको किस प्रकार श्राद्ध करना चाहिए-यह बतानेको कृपा करें।

English

People who constantly bow to Narayana, the lord of the worlds, Brahmins, go nowhere except to Vishnu's abode.

अध्याय २१६

श्लोक 86

न ते दूतान् न तन् मार्गं न यमं न च तां पुरीम् प्रणम्य विष्णुं पश्यन्ति नरकाणि कथंचन

na te dūtān na tan mārgaṃ na yamaṃ na ca tāṃ purīm praṇamya viṣṇuṃ paśyanti narakāṇi kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोलेमुनिवरो! सुनो, मैं श्राद्ध- कल्पका विस्तारके साथ वर्णन करता हूँ। जब, जहाँ, जिन प्रदेशोंमें और जिन लोगोंद्वारा जिस प्रकार श्राद्ध किया जाना चाहिए, वह सब बतलाता

English

They see neither the messengers, nor that road, nor Yama, nor that city; having bowed to Vishnu they never see the hells.

अध्याय २१६

श्लोक 87

कृत्वापि बहुशः पापं नरा मोहसमन्विताः न यान्ति नरकं नत्वा सर्वपापहरं हरिम्

kṛtvāpi bahuśaḥ pāpaṃ narā mohasamanvitāḥ na yānti narakaṃ natvā sarvapāpaharaṃ harim

हिन्दी अर्थ

हुँ। अपने कुलोचित धर्मका पालन करनेवाले ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंको उचित है कि वे अपने-अपने वर्णके अनुरूप वेदोक्त विधिसे

English

Even men who have committed sin many times, bewildered, do not go to hell if they bow to Hari, remover of all sin.

अध्याय २१६

श्लोक 88

शाठ्येनापि नरा नित्यं ये स्मरन्ति जनार्दनम् ते ऽपि यान्ति तनुं त्यक्त्वा विष्णुलोकम् अनामयम्

śāṭhyenāpi narā nityaṃ ye smaranti janārdanam te 'pi yānti tanuṃ tyaktvā viṣṇulokam anāmayam

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। प्रत्येक मासको अमावास्या और पूर्णिमाको श्राद्धके योग्य काल बताया गया है। नित्यश्राद्धमें विश्वेदेवोंका पूजन नहीं होता नैमित्तिक श्राद्ध विश्वेदेवोंके पूजनपूर्वक होता है। नित्य,

English

Even those who deceitfully remember Janardana go, having given up the body, to Vishnu's faultless world.

अध्याय २१६

श्लोक 89

अत्यन्तक्रोधसक्तो ऽपि कदाचित् कीर्तयेद् धरिम् सो ऽपि दोषक्षयान् मुक्तिं लभेच् चेदिपतिर् यथा

atyantakrodhasakto 'pi kadācit kīrtayed dharim so 'pi doṣakṣayān muktiṃ labhec cedipatir yathā

हिन्दी अर्थ

नैमित्तिक और काम्य-ये तीन प्रकारके श्राद्ध माने गये हैं । इन तीनोंका प्रतिवर्ष अनुष्ठान करना चाहिए। जातकर्म आदि संस्कारोंके अवसरपर आभ्युदयिक श्राद्ध भी करना उचित है। उसमें

English

Even one who is intensely attached to anger, if he at some time utters Hari's name, is freed with the exhaustion of faults, like the king of Chedi.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 216
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.