Brahma Purana· Brahma Purāṇa
223
अध्याय 223 / 246

Adhyaya 223

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२३

श्लोक 1

सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने

sarvajñas tvaṃ mahābhāga sarvabhūtahite rataḥ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca na te 'sty aviditaṃ mune

हिन्दी अर्थ

योग और सांख्यका वर्णन

English

Dear Son, go to Gautami. The glorious Siva who dis-

अध्याय २२३

श्लोक 2

कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते

karmaṇā kena varṇānām adhamā jāyate gatiḥ uttamā ca bhavet kena brūhi teṣāṃ mahāmate

हिन्दी अर्थ

योग और सांख्यका वर्णन मुनियोंने कहा--महर्षे! अब हमें योगका मोक्ष-चारों पुरुषार्थोंका साधन है । एकान्त आश्रममें,

English

Let those two deities be my refuge; those two deities who take delight in the sound of the girdle, who resemble the natural gold, who have good features and who are worshipped by Skanda and Ganesvara. They are worthy of being sought refuge in.

अध्याय २२३

श्लोक 3

शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात्

śūdras tu karmaṇā kena brāhmaṇatvaṃ ca gacchati śrotum icchāmahe kena brāhmaṇaḥ śūdratām iyāt

हिन्दी अर्थ

उपदेश दीजिये, जो दुःखोंको दूर करनेवाली ओषधि है तथा जिस अविनाशी योगको जानकर हम भगवान् पुरुषोत्तमका संयोग प्राप्त कर सकें। व्यासजी बोले--विप्रवरो! में संसार-बन्धनका

English

King Ila had unwittingly entered your forest, O Am- bika (Mother). O goddess of Devas, forgive him. It behoves you to grant him manhood.

अध्याय २२३

श्लोक 4

हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते

himavacchikhare ramye nānādhātuvibhūṣite nānādrumalatākīrṇe nānāścaryasamanvite

हिन्दी अर्थ

नाश करनेवाले योगका वर्णन करता हूँ, सुनो। उसका अभ्यास करके योगी पुरुष परम दुर्लभ मोक्ष प्राप्त कर लेता है। पहले गुरुको भक्तिपूर्वक आराधना करके बुद्धिमान् पुरुष योगशास्त्र, इतिहास,

English

"So be it" said the goddess to all of them, the goddess who abided by the opinion of Bhava. Then the lord who is always devoted to the utterances of the goddess said:

अध्याय २२३

श्लोक 5

तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम्

tatra sthitaṃ mahādevaṃ tripuraghnaṃ trilocanam śailarājasutā devī praṇipatya sureśvaram

हिन्दी अर्थ

पुराण और वेदोंका श्रवण करे । तत्पश्चात् आहार, योगके दोष, देश और कालका ज्ञान प्राप्त करके निर्दन्द्द एवं परिग्रहशून्य होकर योगका अभ्यास करे। सत्तू, जौका मांड, मठ्ठा, मूल, फल, दूध,

English

After regaining manhood by the favour of Gauri and Sambhu Ila performed the Vajapeya sacrifice for the achieve¬ ment of great prosperity.

अध्याय २२३

श्लोक 6

इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः

imaṃ praśnaṃ purā viprā apṛcchac cārulocanā tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ mama sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

जौका हलुआ, खुद्दी और तिलको खली--इन सब वस्तुओंका भोजन योगको सिद्धि करनेवाला है। जिस समय मन व्याकुल न हो, कानोंमें किसी प्रकारका शब्द न आता हो, भूख-प्यासका कष्ट

English

The holy centre famous as Cakratlrtha destroys sins of brahmin-slaughter etc. because it was here that lord Hari ob¬ tained <his discus.

अध्याय २२३

श्लोक 7

भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम्

bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo dantavināśana dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam

हिन्दी अर्थ

वायु बाधा न पहुँचाती हो, ऐसे समयमें योगसाधन करना चाहिए । जहाँ कोई शब्द होता हो तथा जो जलके समीप हो, ऐसे स्थानमें, टूटी-फूटी पुरानी गोशालामें, चौराहेपर, साँप-बिच्छू आदिके स्थानमें,

English

That sacrifice sponsored by Brahma and Devas was entirely surrounded by them. It had been guarded with purity of mind by Dak$a, the sacrifices

अध्याय २२३

श्लोक 8

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्

cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām

हिन्दी अर्थ

श्मशान-भूमिमें, नदीके तटपर, अग्निके समीप, देववृक्षके नीचे, बाँबीपर, भयदायक स्थानमें, कुएँके समीप तथा सूखे पत्तोंपर कभी योगाभ्यास नहीं करना चाहिए जो मूर्खतावश इन स्थानोंको परवा

English

It had been looked after from all round by Vasistha and other formidable sages. It had been well protected every¬ where by Indra, Adityas, Vasus and others.

अध्याय २२३

श्लोक 9

वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम्

vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet pratilome kathaṃ deva śakyo dharmo nivartitum

हिन्दी अर्थ

न करके वहीं योग-साधन करता है, उसके सामने विघ्नकारक दोष आते हैं। उन दोषोंका वर्णन करता हूँ, सुनो। बहरापन, जडता, स्मरणशक्तिका

English

These utterances were heard all round, viz. "Let this be given," "Let this be eaten"; "Let this be done", "Stay here happily". Thus the sacrifice of Dak$a had been honoured.

अध्याय २२३

श्लोक 10

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो

kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho

हिन्दी अर्थ

दोष-ये सभी उसे प्राप्त होते हें । अतः योगवेत्ता पुरुषको सदा सब प्रकारसे शरीरको रक्षा करनी चाहिए; क्योंकि शरीर ही धर्म, अर्थ, काम और

English

After uprooting the teeth of Pu§an Vlrabhadra routed Indra in a trice. O brahmin, he pierced and split the eyes of Bhaga.

अध्याय २२३

श्लोक 11

एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः

etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

गूढ स्थानमें, शब्द और भयसे रहित पर्वतीय गुफामें, सूने घरमें, अथवा पवित्र रमणीय तथा एकान्त देवमन्दिरमें बैठकर रातके पहले और पिछले पहरमें अथवा दिनके पूर्वाह्न और मध्याहृकालमें एकाग्रचित्त

English

Again, he whirled the Sun-god with his arms and hurled him down. Thereupon, all Devas sought refuge in Visnu.

अध्याय २२३

श्लोक 12

ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः

brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

होकर योग-साधन करे। भोजन थोड़ा और नियमके

English

Save us, save us, O lord with the club in hands, from the danger arising from the leader of the Bhutas. There is a certain Gana (attendant) of Mahesvara. He is the leader of Pramathas. Even as Hari was watching the entire sacrifice pertaining to Vignu the entire sacrifice was destroyed.

अध्याय २२३

श्लोक 13

कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः

karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati sa dvijaḥ śreṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād ākṣipyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

आसनपर पूर्वाभिमुख बैठकर योगाभ्यास करना उचित है। आसन सुखद और स्थिर हो। अधिक ऊँचा या अधिक नीचा न हो। योगके साधकको निःस्पृह, सत्यवादी और पवित्र होना चाहिए।

English

In order to kill the leader of Bhutas the discus was dis charged by Hari. As it advanced and approached him the leader of Bhutas grasped it.

अध्याय २२३

श्लोक 14

स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति

sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

वह निद्रा और क्रोधको अपने वशमें रखे। सम्पूर्ण भूतोंके हितमें तत्पर रहे। सब प्रकारके द्वन्द्वांको सहन करे। शरीर, चरण और मस्तकको समान स्थितिमें रखे। दोनों हाथ नाभिपर रखकर शान्त

English

As he eulogized thus, Mahesvara became pleased with him and said to him, "What shall I give you"? (He replied) "O lord, let my sacrifice be complete".

अध्याय २२३

श्लोक 15

यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते

yaś ca vipratvam utsṛjya kṣatradharmān niṣevate brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate

हिन्दी अर्थ

हो पद्मासनसे बैठे। दृष्टिको नासिकाके अग्रभागपर लगाकर प्राणायामपूर्वक मौन रहे । मनके द्वारा इन्द्रिय- समुदायको विषयोंको ओरसे हटाकर हृदयमें स्थापित करे। दीर्घस्वरसे प्रणवका उच्चारण करते हुए मुखको

English

"So be it" said Mahesvara, lord of Devas, Sankara, the soul of all living beings and the ocean of mercy.

अध्याय २२३

श्लोक 16

वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा

vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

बंद करके बैठे। वह तमोगुणकी वृत्तिको रजोगुणसे और रजोगुणको वृत्तिको सत्त्वगुणसे आच्छादित करके निर्मल एवं शान्त हृदयकमलको कर्णिकामें लीन, सर्वव्यापी, निरञ्जन, मोक्षदायक भगवान्

English

After making the sacrifice of Daksa complete, O sage, and after saying thus the lord vanished along with his Bhutas.

अध्याय २२३

श्लोक 17

स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात्

sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पुरुषोत्तमका निरन्तर चिन्तन करे।

English

Thereupon the lord holding the conch, discus and club became pleased and said to them: ''What for have all of you come? I shall do it for you."

अध्याय २२३

श्लोक 18

तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते

tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ brahmalokāt paribhraṣṭaḥ śūdrayonau prajāyate

हिन्दी अर्थ

योगवेत्ता पुरुष पहले अन्त:करणसहित इन्द्रियों और पञ्चभूतोंको क्षेत्रज्ञमें स्थापित करे और ्षेत्रज्ञको परमात्मामें नियुक्त करे । तत्पश्चात् योगाभ्यास करे । जिस पुरुषका चञ्चल मन समस्त विषयोंका परित्याग

English

O slayer of Madhu, Devas have an excessive danger from Daityas. Hence, O Lord, try to save them.

अध्याय २२३

श्लोक 19

क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते

kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi svāni karmāṇy apākṛtya śūdrakarma niṣevate

हिन्दी अर्थ

करके परमात्मामें लीन हो जाता है, उसके सामने योगसिद्धि प्रकाशित होती है। जब योगयुक्त पुरुषका चित्त समाधिकालमें सब विषयोंसे निवृत्त हो परब्रह्ममें एकीभूत हो जाता है, उस समय वह परमपदको

English

Then, after Devas had gone Vi§nu prepared himself to get the discus. After going to Godavari he began the worship of &ambhu.

अध्याय २२३

श्लोक 20

स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः

svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है। जब योगीका चित्त परमानन्दको प्राकर किसी भी कर्ममें आसक्त नहीं होता, उस समय वह निर्वाणपदको प्राप्त होता है । योगी अपने योगबलसे शुद्ध, सूक्ष्म गुणातीत तथा

English

Fallen from his own station he goes to mixing of varnas; a Brahmin, Kshatriya or Vaishya of such kind goes to Shudra-hood.

अध्याय २२३

श्लोक 21

यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते

yas tu śūdraḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute

हिन्दी अर्थ

सत्त्वगुणसम्पन्न पुरुषोत्तमको प्राप्त करके निस्संदेह मुक्त हो जाता है। सम्पूर्ण भोगोंकी ओरसे नि:स्पृह,

English

But a Shudra who by his own dharma is possessed of knowledge and wisdom, pure, knowing dharma and devoted to dharma, enjoys the fruit of dharma.

अध्याय २२३

श्लोक 22

इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते

idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudāhṛtam adhyātmaṃ naiṣṭhikī siddhir dharmakāmair niṣevyate

हिन्दी अर्थ

अनात्मपदार्थोमें अनित्य बुद्धि रखनेवाला योगी ही मुक्त हो सकता है। जो योगवेत्ता पुरुष वैराग्यके कारण इन्द्रियोंके विषयोंका सेवन नहीं करता और निरन्तर अभ्यासयोगमें लगा रहता है, उसकी

English

And this other thing, goddess, was told by Brahma: spiritual, final success is attained by those who serve dharma and desire.

अध्याय २२३

श्लोक 23

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित्

ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva vā kvacit

हिन्दी अर्थ

मुक्तिमें तनिक भी संदेह नहीं है। केवल पद्मासन लगानेसे और नासिकाके अग्रभागपर दृष्टि रखनेसे ही योगको सिद्धि नहीं होती। वास्तवमें मन और इन्द्रियोंके संयोग--उनकी एकाग्रताको ही योग

English

Fierce food is despised, goddess; food of a group, shraddha and birth-impurity food, advertised food, or Shudra's food should never be eaten.

अध्याय २२३

श्लोक 24

शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः

śūdrānnaṃ garhitaṃ devi sadā devair mahātmabhiḥ pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

प्राण और अपान उत्पन्न हुए हैं। नाक, कान आदिके छिद्र आकाशतत्त्वके स्वरूप हैं। चरणोंमें विष्णु, हाथोंमें इन्द्र और उदरमें अग्नि देवता भोक्तारूपसे स्थित रहते हैं। कानोंमें श्रोत्र-इन्द्रिय

English

Shudra's food is always despised, goddess, by the great-souled gods; this, as declared from the Grandfather's mouth, is the authority, I think.

अध्याय २२३

श्लोक 25

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत्

śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet

हिन्दी अर्थ

और दिशाएँ हैं। जिह्लामें वाक्-इन्द्रिय और सरस्वती

English

A twice-born who dies with the remainder of Shudra's food in his belly, a keeper of the fire and a sacrificer, would share the Shudra's state.

अध्याय २२३

श्लोक 26

तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा

tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

और नासिका-ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ हैं; उन्हें

English

By that remainder of Shudra's food a Brahmin driven from Brahma's station goes to Shudra-hood; there is no deliberation there.

अध्याय २२३

श्लोक 27

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति

yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati

हिन्दी अर्थ

रूप, रस और गन्ध--ये इन्द्रियोंके विषय हैं। इस महान् आत्माका दर्शन नेत्रों अथवा सम्पूर्ण इन्द्रियोंसे नहीं हो सकता। यह विशुद्ध मनरूपी दीपकसे ही बुद्धिमें प्रकाशित होता है। परमात्मा शब्द, स्पर्श,

English

One who dies with the remainder of whose food in the belly, that womb that Brahmin goes to whose food he lives on.

अध्याय २२३

श्लोक 28

ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै

brāhmaṇatvaṃ sukhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate abhojyānnāni vāśnāti sa dvijatvāt pateta vai

हिन्दी अर्थ

रूप, रस और गन्धसे हीन, अविकारी तथा शरीर और इन्द्रियोंसे रहित है तो भी शरीरके भीतर ही इसका अनुसंधान करना चाहिए। जो इस विनाशशील

English

One who, having obtained the rare happiness of being a Brahmin, disrespects it, or eats forbidden food, falls from twice-born-hood.

अध्याय २२३

श्लोक 29

सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः

surāpo brahmahā steyī cauro bhagnavrato 'śuciḥ svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

कहते हैं। मुनिवरो! इस प्रकार मैंने संसार-बन्धनसे शरीरमें अव्यक्तभावसे स्थित परमपूजित परमेश्वरका मुक्तिके साधनभूत मोक्षदायक योगका वर्णन किया। ज्ञानमयी दृष्टिसे निरन्तर साक्षात्कार करता रहता

English

A drinker of liquor, killer of a Brahmin, thief, robber, one who has broken his vow, the impure, one without Vedic study, sinner, greedy, hostile, cheat,

अध्याय २२३

श्लोक 30

अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः

avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī vihīnasevī vipro hi patate brahmayonitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले--द्विजश्रेष्ठ आपके मुखरूपी समुद्रसे है, वह मृत्युके पश्चात् ब्रह्मभावको प्राप्त होता है। निकले हुए वचनामृतका पान करनेसे हमें तृप्ति ज्ञानीजन विद्या-विनयसम्पन्न ब्राह्मणमें तथा गौ, होती नहीं दिखायी देती। अतः पुनः मोक्षदायक हाथी, कुत्ते और चाण्डालमें भी समभावसे ही योग और सांख्यका विस्तारपूर्वक वर्णन कोजिये। देखनेवाले होते हैं। जिससे यह सम्पूर्ण जगत्

English

one without vows, husband of a low-caste woman, eater from a pot, soma-seller, one serving the inferior: a Brahmin falls from Brahma's womb.

अध्याय २२३

श्लोक 31

गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः

gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ brahmadviḍ vāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्या, ब्रह्मचर्य, सर्वस्वत्याग और बुद्धि-जिस व्याप्त है, वह परमात्मा समस्त चराचर प्राणियोंके उपायसे मन और इन्द्रियोंको एकाग्रता प्राप्त हो भीतर निवास करता है। जब जीवात्मा सम्पूर्ण सके, वह बतलानेको कृपा कोजिये प्राणियोंमें अपनेको और अपनेमें सम्पूर्ण प्राणियोंको

English

A violator of the teacher's bed, one who hates the teacher, one fond of reviling the teacher, or a hater of Brahmins falls from Brahma's womb.

अध्याय २२३

श्लोक 32

एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत्

ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा- विद्या, तप, इन्द्रियनिग्रह स्थित देखता है, उस समय वह ब्रह्मभावको प्राप्त और सर्वस्वत्यागके बिना कोई भी सिद्धि नहीं पा हो जाता है। अपने शरीरके भीतर जैसा आत्मा सकता। सम्पूर्ण महाभूत विधाताकी पहली सृष्टि है, वैसा ही दूसरोंके शरीरमें भी है-जिस पुरुषको है। वे प्राणियोंके शरीरमें भरे हुए हैं। पृथ्वीसे निरन्तर ऐसा ज्ञान बना रहता है, वह अमृतत्व

English

By these good actions, goddess, practised, a Shudra may attain Brahmin-hood and a Vaishya may attain Kshatriya-hood.

अध्याय २२३

श्लोक 33

शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः

śūdraḥ karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

देहका निर्माण हुआ है। चिकनाहट और पसीने (मोक्ष) - को प्राप्त होता है जो सम्पूर्ण प्राणियोंका आदि जलके अंश हैं। अग्निसे नेत्र तथा वायुसे आत्मा होकर सबके हितमें लगा हुआ है, जिसका

English

A Shudra who does all actions justly by rule, serving all guests, eating from food-remnants,

अध्याय २२३

श्लोक 34

शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः

śuśrūṣāṃ paricaryāṃ yo jyeṣṭhavarṇe prayatnataḥ kuryād avimanāḥ śreṣṭhaḥ satataṃ satpathe sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ (२३५। २०) † सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥

English

who diligently does service and attendance to the eldest varna, undepressed, the best, constantly standing in the good path,

अध्याय २२३

श्लोक 35

देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः

devadvijātisatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

योग और सांख्यका वर्णन

English

honouring gods and the twice-born, devoted to hospitality to all, approaching his wife at the proper season, restrained, eating moderately,

अध्याय २२३

श्लोक 36

दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति

dakṣaḥ śiṣṭajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ vṛthā māṃsaṃ na bhuñjīta śūdro vaiśyatvam ṛcchati

हिन्दी अर्थ

अपना कोई मार्ग नहीं है तथा जो ब्रह्मपदको प्राप्त करना चाहता है, उसके मार्गकी खोज करनेमें

English

skilled, seeking good people, eating remnants of food, not eating meat in vain: the Shudra attains Vaishya-hood.

अध्याय २२३

श्लोक 37

ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः

ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ sāmakovidaḥ yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

चिड़ियोंके और जलमें मछलियोंके चलनेके चिह्न दिखायी नहीं पड़ते, उसी प्रकार ज्ञानियोंकी मतिका भी किसीको पता नहीं चलता।

English

Truthful, free of ego-speech, free of dualities, knowing Sama, he sacrifices with constant sacrifices, devoted to Vedic study, pure,

अध्याय २२३

श्लोक 38

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः

dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇānasūyakaḥ gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

काल सम्पूर्ण प्राणियोंको पकाता (नष्ट करता) है; किंतु जहाँ काल भी पकाया जाता है--जो कालका भी काल है, उस आत्माको कोई नहीं जानता। परब्रह्म परमात्मा न ऊपर है न नीचे है, न

English

self-controlled, honouring Brahmins, free of envy toward all varnas, observing the householder's vow, eating twice a day,

अध्याय २२३

श्लोक 39

शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि

śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ agnihotram upāsīno juhvānaś ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

इधर-उधर है और न बीचमें ही; कोई किसी अंशमें उसको ग्रहण कर सकता है । सम्पूर्ण लोक उसके भीतर ही स्थित हैं। उसके बाहर कुछ भी नहीं है। यद्यपि कोई धनुषसे छूटे हुए बाण अथवा

English

eating remnants, conquering his food, desireless, without egoism, attending to Agnihotra and offering by rule,

अध्याय २२३

श्लोक 40

सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः

sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ tretāgnimātravihitaṃ vaiśyo bhavati ca dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

मनके समान वेगसे निरन्तर आगेकी ओर दौडता रहे तो भी कभी उस परमेश्वरका अन्त नहीं पा सकता। उससे अधिक सूक्ष्म तथा उससे बढ़कर स्थूल दूसरी कोई वस्तु नहीं है। उसके सब ओर

English

serving all guests, eating food of remnants, a Vaishya becomes twice-born with the three fires alone prescribed.

अध्याय २२३

श्लोक 41

स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः

sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucir mahati jāyate sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ-पैर हैं, सब ओर नेत्र हैं तथा सब ओर सिर, मुख और कान हैं। वह संसारमें सबको व्याप्त करके स्थित है । छोटे-से-छोटा और बडे-से-बडा भी वही है। यद्यपि वह सब प्राणियोंके भीतर

English

That Vaishya is born in a pure, great Kshatriya family; that Vaishya becomes a Kshatriya, refined from birth.

अध्याय २२३

श्लोक 42

उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः

upanīto vrataparo dvijo bhavati saṃskṛtaḥ dadāti yajate yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही स्थित रहता है तो भी वह किसीको दिखायी नहीं देता । क्षर और अक्षर--ये पुरुषके दो भेद हें । सम्पूर्ण भूत तो क्षर (विनाशी) हैं और

English

Initiated, intent on vows, he becomes twice-born, refined; he gives and sacrifices with abundant sacrifices with fees obtained.

अध्याय २२३

श्लोक 43

अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

adhītya svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā ārdrahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan

हिन्दी अर्थ

है। नौ द्वारोंवाले पुर (शरीर)-का निर्माण करके जितेन्द्रिय तथा नियमपरायण हंस (आत्मा) उसमें वास करता है। समस्त चराचर भूतोंका आत्मा ऐसा ही है । अजन्मा आत्मा भाँति-भाँतिके विकल्पोंका

English

Having studied, desiring heaven, always with the three fires as refuge, always giving with a wet hand, protecting subjects by dharma,

अध्याय २२३

श्लोक 44

सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः

satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ śuddhidarśanaḥ dharmadaṇḍena nirdagdho dharmakāmārthasādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

त्याग और शरीरोंका संचय करता है, इसलिये पारदर्शी विद्वानोंने उसे 'हंस' कहा है। हंस ' नामसे जिस अविनाशी जीवात्माका प्रतिपादन किया गया है, वह कूटस्थ अक्षर ही है। इस प्रकार जो विद्वान्

English

truthful, always doing true things, of pure sight, burnt by the rod of dharma, a fulfiller of dharma, desire and wealth,

अध्याय २२३

श्लोक 45

यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः

yantritaḥ kāryakaraṇaiḥ ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ

हिन्दी अर्थ

उस अक्षर आत्माको जान लेता है, वह जन्म- मृत्युके बन्धनसे छुटकारा पा जाता है।

English

controlled by the performance of duties, marked by the sixth part (tax), he should not serve rustic dharmas at will, skilled in wealth.

अध्याय २२३

श्लोक 46

ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः

ṛtukāle tu dharmātmā patnīm upāśrayet sadā sadopavāsī niyataḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणो ! इस प्रकार तुम्हारे पूछनेपर मैंने ज्ञानयुक्त सांख्यका यथावत् वर्णन किया। अब योगकी बातें बताऊँगा, सुनो। इन्द्रिय, मन और बुद्धिकी वृत्तियोंको सब ओरसे रोककर व्यापक आत्माके साथ उनकी

English

At the proper season the righteous-souled one should always approach his wife, always fasting, restrained, devoted to Vedic study, pure.

अध्याय २२३

श्लोक 47

वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा

vahiskāntarite nityaṃ śayāno 'sti sadā gṛhe sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

एकता स्थापित करना ही योगशास्त्रके मतमें उत्तम ज्ञान है। योगी पुरुषको शम-दमसे सम्पन्न होना चाहिए। वह अध्यात्मशास्त्रका अनुशीलन करे, आत्मामें हौ अनुराग रखे, शास्त्रोंका तत्त्व जाने

English

Always sleeping at home with an outer separation, doing hospitality to all, he is always glad-minded for the three aims.

अध्याय २२३

श्लोक 48

शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत्

śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃcid upalakṣayet

हिन्दी अर्थ

और निष्कामभावसे पवित्र कर्मोका अनुष्ठान करे । इस प्रकार साधनसम्पन्न होकर योगोक्त उत्तम ज्ञानको प्राप्त करे। काम, क्रोध, लोभ, भय और स्वप्न-- ये पाँच योगके दोष हैं; इन्हें विद्वान् पुरुष जानते

English

Saying to Shudras desiring food, "It is always prepared," from his own interest or desire, he should look at nothing.

अध्याय २२३

श्लोक 49

पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च

pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yat svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣyam eva ca

हिन्दी अर्थ

हैं। इन सभी दोषोंका उच्छेद करके अपनेको योगका अधिकारी बनाये।

English

What he effects for the ancestors, gods and guests in his own house and attends by rule, and alms only,

अध्याय २२३

श्लोक 50

द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः

dvikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ

हिन्दी अर्थ

धीर पुरुष मनको वशमें रखनेसे क्रोधपर और संकल्पका त्याग करनेसे कामपर विजय पाता है। सत्त्वगुणका सेवन करनेसे वह निद्राका नाश कर सकता है । धैर्यके द्वारा योगी शिश्न और उदरकी

English

offering Agnihotra twice a day by rule, killed in battle facing the foe for the benefit of cows and Brahmins,

अध्याय २२३

श्लोक 51

त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः

tretāgnimantrapūtena samāviśya dvijo bhavet jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षा करे। नेत्रोंकी सहायतासे हाथ और पैरोंकी रक्षा करे। मनके द्वारा नेत्र और कानोंकी तथा कर्मके द्वारा मन और वाणीकी रक्षा करे प्रमादके त्यागसे भयका और विद्वान् पुरुषोंके

English

entering purified by the mantras of the three fires he becomes twice-born, possessed of knowledge and wisdom, refined, a master of the Veda.

अध्याय २२३

श्लोक 52

वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः

vaiśyo bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवनसे दम्भका त्याग करे इस प्रकार योगके साधकको आलस्य छोड़कर इन योग-सम्बन्धी

English

A Vaishya of righteous soul and a Kshatriya by his own action, goddess, from the fruits of these actions, born of lower birth or family,

अध्याय २२३

श्लोक 53

शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः

śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वत: श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥

English

even a Shudra endowed with the scriptures, refined, becomes twice-born; or a Brahmin of bad conduct who eats food of all kinds

अध्याय २२३

श्लोक 54

स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः

sa brāhmaṇyaṃ samutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ karmabhiḥ śucibhir devī śuddhātmā vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्धयो महत्तरम्। तदन्तः

English

abandoning Brahmin-hood becomes a Shudra of that kind. By pure actions, goddess, the pure-souled, sense-conquered

अध्याय २२३

श्लोक 55

शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति

śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam svabhāvakarmaṇā caiva yatra śūdro 'dhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

† क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्।

English

Shudra, too, should be served like the twice-born: so Brahma himself said. By nature and action, wherever a Shudra stands,

अध्याय २२३

श्लोक 56

विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः

viśuddhaḥ sa dvijātibhyo vijñeya iti me matiḥ na yonir nāpi saṃskāro na śrutir na ca saṃtatiḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वसंसेवनाद्भीरो

English

he should be known as purified by the twice-born, I think. Neither birth, nor sacrament, nor learning, nor lineage

अध्याय २२३

श्लोक 57

कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते

kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate

हिन्दी अर्थ

चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा। अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात् ॥ (२३५ ४०--४२)

English

are the causes of twice-born-hood; conduct alone is the cause. This whole Brahmin in the world is ordained by conduct.

अध्याय २२३

श्लोक 58

वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः

vṛtte sthitaś ca śūdro 'pi brāhmaṇatvaṃ ca gacchati brahmasvabhāvaḥ suśroṇi samaḥ sarvatra me mataḥ

हिन्दी अर्थ

दोषोंको जीतनेका प्रयत्न करना चाहिए। वह मलिनता दूर होकर इनमें स्वच्छता आ जाती है। अग्नि, ब्राह्मण तथा देवताओंको सदा प्रणाम करे । फिर अन्त:करणमें ब्रह्मका साक्षात्कार हो जाता मनपर प्रभाव डालनेवाली हिंसायुक्त उद्दण्डतापूर्ण है। योगी धूमरहित अग्नि, दीप्तिमान् सूर्य तथा वाणी न बोले। तेजोमय ब्रह्म ही वीर्य (सबका आकाशमें चमकती हुई बिजलीकी भाँति आत्माका

English

A Shudra too, standing in conduct, goes to Brahmin-hood; the nature of Brahman, fair-hipped, is held by me as equal everywhere.

अध्याय २२३

श्लोक 59

निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः

nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ ete ye vimalā devi sthānabhāvanidarśakāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि कारण) है, यह सम्पूर्ण जगत् उसीका कार्य हृदयदेशमें दर्शन करता है। सब कुछ आत्मामें है हे । समस्त चराचर जगत् उस ब्रह्मके ही ईक्षण और आत्मा सबमें व्यापक है; इसलिये वह सर्वत्र (संकल्प)-का परिणाम है। ध्यान, वेदाध्ययन, दृष्टिगोचर होता है। जो महात्मा ब्राह्मण मनीषी, दान, सत्य, लज्जा, सरलता, क्षमा, शौच, आत्मशुद्धि धैर्यवान्, महाज्ञानी और सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें

English

Where Brahman, free of qualities and stainless, stays, that one is twice-born. These pure ones, goddess, who show the station and state,

अध्याय २२३

श्लोक 60

स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत्

svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ brahmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat

हिन्दी अर्थ

एवं इन्द्रियसंयम--इनसे तेजको वृद्धि होती है तत्पर रहनेवाले हैं, वे ही उस आत्माका दर्शन और पापका नाश होता है। कर पाते हैं। जो योगी एकान्तमें बैठकर कठोर योगीको चाहिए कि वह सम्पूर्ण प्राणियोंमें नियमोंका पालन करते हुए थोड़े समय भी इस समान भाव रखे; जो कुछ मिल जाय, उसीसे प्रकार योगाभ्यास करता है, वह अक्षर ब्रह्मकी

English

were themselves told by Brahma, the boon-giver, creating creatures. The great field of Brahma moves in the world like a foot (?).

अध्याय २२३

श्लोक 61

यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा

yat tatra bījaṃ patati sā kṛṣiḥ pretya bhāvinī saṃtuṣṭena sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā

हिन्दी अर्थ

निर्वाह करे। पापरहित, तेजस्वी, मिताहारी और समानताको प्राप्त हो जाता है। जितेन्द्रिय होकर, काम और क्रोधको वशमें योग-साधनामें अग्रसर होनेपर मोह, भ्रम और करके ब्रह्मपदका सेवन करे। योगी रातके पहले आवर्त आदि विध्न प्राप्त होते हैं। दिव्य सुगन्ध और पिछले पहरमें मन एवं इन्द्रियोंको एकाग्र आती है, दिव्य वाणीका श्रवण तथा दिव्य

English

What seed falls there — that is the cultivation that will bear fruit hereafter; one must always be content, always relying on the good path.

अध्याय २२३

श्लोक 62

ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना

brāhmaṃ hi mārgam ākramya vartitavyaṃ bubhūṣatā saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā

हिन्दी अर्थ

करके ध्यानस्थ हो मनको आत्मामें लगावे । जैसे रूपोंके दर्शन होते हैं । अद्भुत बातें देखनेमें आती मशकमें एक जगह भी छेद हो जानेपर सारा पानी हैं। अलौकिक रस और स्पर्शका अनुभव होता बह जाता है, उसी प्रकार यदि साधककी पाँच है। इच्छानुकूल सर्दी और गर्मी प्राप्त होती है। इऱ्द्रियोमेंसे एक इन्द्रिय भी विकृत हो विषयोंको वायुकी भाँति आकाशमें चलने-फिरनेकी शक्ति

English

Having entered Brahma's path one wishing to prosper should live; the householder must be a reciter of the Samhita at home.

अध्याय २२३

श्लोक 63

नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः

nityaṃ svādhyāyayuktena na cādhyayanajīvinā evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ओर चली जाय तो वह अपनी बुद्धि और विवेक आ जाती है। प्रतिभा बढ़ जाती है और खो बैठता है। जैसे मछुआ पहले जाल काटनेवाली उपद्रवोंका अभाव हो जाता है। योगसे इन मछलीको पकड़कर पीछे अन्य मछलियोंको सिद्धियोंके प्राप्त होनेपर भी तत्त्ववेत्ता पुरुष उनकी पकडता है, उसी प्रकार योगवेत्ता साधक पहले उपेक्षा करके समभावसे ही उन्हें लौटा दे। वह

English

Always devoted to Vedic study, not living by study; the Brahmin who is thus, always standing in the good path,

अध्याय २२३

श्लोक 64

आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना

āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate brāhmaṇyaṃ devi saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmanā

हिन्दी अर्थ

अपने मनको वशमें करे। तत्पश्चात् कान, नेत्र, योगका ही अभ्यास बढ़ाये और नियमपूर्वक रहते जिह्वा तथा नासिका आदि इन्द्रियोंका निग्रह करे। हुए पहाड़की चोटीपर, शून्य देवमन्दिरमें अथवा इन सबको अधीन करके मनमें स्थापित करे और वृक्षोंके नीचे बैठकर योगका अभ्यास करे। मनको भी संकल्प-विकल्पसे हटाकर बुद्धिमें इन्द्रिय-समुदायको संयममें रखकर एकाग्रचित्त हो

English

keeping the fire, studying, is fit for becoming Brahman; having obtained Brahmin-hood, goddess, it must be guarded by the self-controlled.

अध्याय २२३

श्लोक 65

योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात्

yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite etat te guhyam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

स्थिर करे। इस प्रकार पाँचों इन्द्रियोंको मनमें और निरन्तर आत्माका चिन्तन करता रहे। योगसे मनको बुद्धिमें स्थापित करनेपर जब ये इन्द्रिय मनको उद्विग्न न होने दे। जिस उपायसे चञ्चल और मन स्थिर हो जाते हैं, उस समय इनको मनको रोका जा सके, उसमें तत्परतापूर्वक लग

English

By birth, acceptance and giving, and by actions, pure-smiling one — this secret has been told to you: how a Shudra may become twice-born, or a Brahmin fallen from dharma may attain Shudra-hood.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 223
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.