अध्याय २४२
एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते देहाद् देहसहस्राणि तथा च न स भिद्यते
evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate dehād dehasahasrāṇi tathā ca na sa bhidyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Hence, I will request Devas for only this: Let them in due order permit this. Let the sages, Ganga, Devas, Hari and Sankara permit this.
अध्याय २४२
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्व् अपि उत्पद्यति तपोयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात्
tiryagyonisahasreṣu kadācid devatāsv api utpadyati tapoyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Devas, on either bank of the river, there is Sankara in Ijidresvara and lord Janardana in Abjaka on the other side.
अध्याय २४२
मनुष्यत्वाद् दिवं याति देवो मानुष्यम् एति च मानुष्यान् निरयस्थानम् आलयं प्रतिपद्यते
manuṣyatvād divaṃ yāti devo mānuṣyam eti ca mānuṣyān nirayasthānam ālayaṃ pratipadyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Visnu, Trivikrama, directly sanctifies the Dandaka forest. Whatever holy centres are in between are the bestowers of everything meritorious.
अध्याय २४२
कोषकारो यथात्मानं कीटः समभिरुन्धति सूत्रतन्तुगुणैर् नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः
koṣakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samabhirundhati sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
After worshipping Agastya the wise great sage followed by his disciples began to ask.
अध्याय २४२
द्वंद्वम् एति च निर्द्वंद्वस् तासु तास्व् इह योनिषु शीर्षरोगे ऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे
dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvas tāsu tāsv iha yoniṣu śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In the matters of virtue, wealth, love and liberation scriptures are said to be the authority. And among scriptures Vedas are considered to be the greatest authority.
अध्याय २४२
जलोदरे ऽतिसारे च गण्डमालाविचर्चिके श्वित्रकुष्ठे ऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोर् अपि
jalodare 'tisāre ca gaṇḍamālāvicarcike śvitrakuṣṭhe 'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayor api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Only he who knows the highest truth (or principle) is the learned one and not the other. He who speaks of difference (in the three forms) is called Lingabhedin (the splitter of Linga).
अध्याय २४२
यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिणाम् उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्य् एवात्माभिमन्यते
yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṇām utpadyante vicitrāṇi tāny evātmābhimanyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Vedas are our authority in respect of the separate physical forms. The one that is formless is superior to them.
अध्याय २४२
अभिमानातिमानानां तथैव सुकृतान्य् अपि एकवासाश् चतुर्वासाः शायी नित्यम् अधस् तथा
abhimānātimānānāṃ tathaiva sukṛtāny api ekavāsāś caturvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By this (statement) I have not come to any fixed con¬ clusion. In this respect too, let the secret doctrine be elaborated upon and explained quickly. That secret doctrine should be free from doubts and alternatives and it should be (important enough so as) deserving all riches.
अध्याय २४२
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस् तथा वीरम् आसनम् आकाशे तथा शयनम् एव च
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā vīram āsanam ākāśe tathā śayanam eva ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The form Brahma has the characteristics of the creator, the form Vi$nu is the protecting one, the form Rudra is destructive.
अध्याय २४२
इष्टकाप्रस्तरे चैव चक्रकप्रस्तरे तथा भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः
iṣṭakāprastare caiva cakrakaprastare tathā bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Apastamba went to Ganga and took his bath there. With self-control and holy observances he eulogized lord Sankara, O Narada, by means of this prayer.
अध्याय २४२
वीरस्थानाम्बुपाके च शयनं फलकेषु च विविधासु च शय्यासु फलगृह्यान्वितासु च
vīrasthānāmbupāke ca śayanaṃ phalakeṣu ca vividhāsu ca śayyāsu phalagṛhyānvitāsu ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
She had two extremely excellent dogs as sons. They always followed people. They had four eyes. They had only the air for their food and they were the favourites of Yama.
अध्याय २४२
उद्याने खललग्ने तु क्षौमकृष्णाजिनान्वितः मणिवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः
udyāne khalalagne tu kṣaumakṛṣṇājinānvitaḥ maṇivālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
She used to keep watch over the cows of Devas as well as the animals set apart for Yajiias. The Raksasas, Daityas and Danavas followed her while she was watching.
अध्याय २४२
सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास् तथैव च फलकं परिधानश् च तथा कटकवस्त्रधृक्
siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṭakavastradhṛk
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Then Visnu fought with the sons of Diti and the Rak- §asas. Frightened of Visnu they went to the southern quarter, O great sage.
अध्याय २४२
कटैकवसनश् चैव चीरवासास् तथैव च वस्त्राणि चान्यानि बहून्य् अभिमत्य च बुद्धिमान्
kaṭaikavasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca vastrāṇi cānyāni bahūny abhimatya ca buddhimān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In the southern bank of Ganga the cows were set apart as the sacrificial animals. These cows had fled and the Devas herded them together on Ganga.
अध्याय २४२
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च एकरात्रान्तराशित्वम् एककालिकभोजनम्
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca ekarātrāntarāśitvam ekakālikabhojanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
In its middle they caused an island to be made as the place of rest for the cows. Through those cows the Yajfia of Devas was celebrated on Ganga.
अध्याय २४२
चतुर्थाष्टमकालं च षष्ठकालिकम् एव च षड्रात्रभोजनश् चैव तथा चाष्टाहभोजनः
caturthāṣṭamakālaṃ ca ṣaṣṭhakālikam eva ca ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathā cāṣṭāhabhojanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The (Divine power) of Ganga assumes an embodied form, O sage of great splendour. It is a raft that takes one across the ocean of worldly existence which is worthless but boundless.
अध्याय २४२
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस् तथैव च वायुभक्षश् च पिण्याकदधिगोमयभोजनः
māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca vāyubhakṣaś ca piṇyākadadhigomayabhojanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Brahma, Visnu and MaheSvara, those who take their holy dip in these holy centres shall obtain their splendid desires for their own good as well as for others' good.
अध्याय २४२
गोमूत्रभोजनश् चैव काशपुष्पाशनस् तथा शैवालभोजनश् चैव तथा चान्येन वर्तयन्
gomūtrabhojanaś caiva kāśapuṣpāśanas tathā śaivālabhojanaś caiva tathā cānyena vartayan
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Living on cow's urine, eating kasha flowers, eating moss, or living by some other means,
अध्याय २४२
वर्तयञ् शीर्णपर्णैश् च प्रकीर्णफलभोजनः विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया
vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
living on withered leaves and eating scattered fruits, he undertakes various penances in the hope of success,
अध्याय २४२
चान्द्रायणानि विधिवल् लिङ्गानि विविधानि च चातुराश्रम्ययुक्तानि धर्माधर्माश्रयाण्य् अपि
cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca cāturāśramyayuktāni dharmādharmāśrayāṇy api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the chandrayana fasts performed duly, various outward marks, the practices tied to the four stages of life, and those resting on dharma and adharma,
अध्याय २४२
उपाश्रयान् अप्य् अपरान् पाखण्डान् विविधान् अपि विविक्ताश् च शिलाछायास् तथा प्रस्रवणानि च
upāśrayān apy aparān pākhaṇḍān vividhān api viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
other refuges and various heretical sects, secluded rock shelters and springs,
अध्याय २४२
पुलिनानि विविक्तानि विविधानि वनानि च काननेषु विविक्ताश् च शैलानां महतीर् गुहाः
pulināni viviktāni vividhāni vanāni ca kānaneṣu viviktāś ca śailānāṃ mahatīr guhāḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
solitary sandbanks and various forests, secluded places in the woods and the great caves of mountains,
अध्याय २४२
नियमान् विविधांश् चापि विविधानि तपांसि च यज्ञांश् च विविधाकारान् विद्याश् च विविधास् तथा
niyamān vividhāṃś cāpi vividhāni tapāṃsi ca yajñāṃś ca vividhākārān vidyāś ca vividhās tathā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
various disciplines and austerities, sacrifices of many kinds and various branches of learning,
अध्याय २४२
वणिक्पथं द्विजक्षत्रवैश्यशूद्रांस् तथैव च दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु
vaṇikpathaṃ dvijakṣatravaiśyaśūdrāṃs tathaiva ca dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
the path of trade, brahmins, kshatriyas, vaishyas and shudras, and gifts of many kinds to the poor, the blind, the wretched and others —
अध्याय २४२
अभिमन्येत संधातुं तथैव विविधान् गुणान् सत्त्वं रजस् तमश् चैव धर्मार्थौ काम एव च
abhimanyeta saṃdhātuṃ tathaiva vividhān guṇān sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
he imagines he is taking these up, and likewise the various qualities, sattva, rajas and tamas, dharma, wealth and pleasure.
अध्याय २४२
प्रकृत्यात्मानम् एवात्मा एवं प्रविभजत्य् उत स्वाहाकारवषट्कारौ स्वधाकारनमस्क्रिये
prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta svāhākāravaṣaṭkārau svadhākāranamaskriye
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Thus the Self divides itself as Prakriti. The cries of svaha and vashat, the cry of svadha and the act of salutation,
अध्याय २४२
यजनाध्ययने दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् याजनाध्यापने चैव तथान्यद् अपि किंचन
yajanādhyayane dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham yājanādhyāpane caiva tathānyad api kiṃcana
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
sacrificing and studying, giving and likewise receiving, officiating at sacrifices and teaching, and whatever else there is,
अध्याय २४२
जन्ममृत्युविधानेन तथा विशसनेन च शुभाशुभभयं सर्वम् एतद् आहुः सनातनम्
janmamṛtyuvidhānena tathā viśasanena ca śubhāśubhabhayaṃ sarvam etad āhuḥ sanātanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
through the ordering of birth and death, and through slaughter — all this fear of good and bad they call eternal.
अध्याय २४२
प्रकृतिः कुरुते देवी भयं प्रलयम् एव च दिवसान्ते गुणान् एतान् अतीत्यैको ऽवतिष्ठते
prakṛtiḥ kurute devī bhayaṃ pralayam eva ca divasānte guṇān etān atītyaiko 'vatiṣṭhate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The goddess Prakriti creates fear and dissolution; at the end of the day he alone remains, having passed beyond these qualities.
अध्याय २४२
रश्मिजालम् इवादित्यस् तत्कालं संनियच्छति एवम् एवैष तत् सर्वं क्रीडार्थम् अभिमन्यते
raśmijālam ivādityas tatkālaṃ saṃniyacchati evam evaiṣa tat sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
As the sun draws in its net of rays at that time, so he regards all this as play —
अध्याय २४२
आत्मरूपगुणान् एतान् विविधान् हृदयप्रियान् एवम् एतां प्रकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणीम्
ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān evam etāṃ prakurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇīm
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
these various qualities of his own form, dear to the heart. Thus producing this activity whose nature is creation and dissolution,
अध्याय २४२
क्रियां क्रियापथे रक्तस् त्रिगुणस् त्रिगुणाधिपः क्रियाक्रियापथोपेतस् तथा तद् इति मन्यते
kriyāṃ kriyāpathe raktas triguṇas triguṇādhipaḥ kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
attached to the path of action, of three qualities and lord of the three qualities, following the path of action and inaction, he thinks, 'That is so.'
अध्याय २४२
प्रकृत्या सर्वम् एवेदं जगद् अन्धीकृतं विभो रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वम् अनेकधा
prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By Prakriti this whole world has been made blind, O lord, pervaded in many ways by rajas and tamas.
अध्याय २४२
एवं द्वंद्वान्य् अतीतानि मम वर्तन्ति नित्यशः मत्त एतानि जायन्ते प्रलये यान्ति माम् अपि
evaṃ dvaṃdvāny atītāni mama vartanti nityaśaḥ matta etāni jāyante pralaye yānti mām api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
'So the pairs of opposites that have passed always turn upon me; from me they arise and in dissolution they go back to me.
अध्याय २४२
निस्तर्तव्याण्य् अथैतानि सर्वाणीति नराधिप मन्यते पक्षबुद्धित्वात् तथैव सुकृतान्य् अपि
nistartavyāṇy athaitāni sarvāṇīti narādhipa manyate pakṣabuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
All these must be crossed,' O king, so he thinks, out of partial understanding; and so too of his good deeds:
अध्याय २४२
भोक्तव्यानि ममैतानि देवलोकगतेन वै इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्
bhoktavyāni mamaitāni devalokagatena vai ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
'These are to be enjoyed by me when I have gone to the world of the gods; and here too I shall enjoy the rising fruit of good and bad.
अध्याय २४२
सुखम् एवं तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम यावद् एव तु मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति
sukham evaṃ tu kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama yāvad eva tu me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Happiness must be made thus; having once made my happiness, my happiness will last birth after birth;
अध्याय २४२
भविष्यति न मे दुःखं कृतेनेहाप्य् अनन्तकम् सुखदुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्
bhaviṣyati na me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam sukhaduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and by what I have done here there will be endless freedom from sorrow for me.' Human life is pleasure and pain, and there is sinking into hell as well.
अध्याय २४२
निरयाच् चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्य् अहं पुनः मनुष्यत्वाच् च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः
nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
'From hell I shall come again in time to human birth, from human birth to godhood, and from godhood again to manhood;
अध्याय २४२
मनुष्यत्वाच् च निरयं पर्यायेणोपगच्छति एष एवं द्विजातीनाम् आत्मा वै स गुणैर् वृतः
manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati eṣa evaṃ dvijātīnām ātmā vai sa guṇair vṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and from manhood he goes to hell in turn.' Such is the self of the twice-born, enveloped by the qualities;
अध्याय २४२
तेन देवमनुष्येषु निरयं चोपपद्यते ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
tena devamanuṣyeṣu nirayaṃ copapadyate mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
by it he comes to gods, men and hell; always wrapped in the sense of 'mine,' he turns about right there
अध्याय २४२
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
through thousands of crores of creations, in forms that end in death. He who performs karma that bears good and bad fruit in this way
अध्याय २४२
स एवं फलम् आप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
sa evaṃ phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
obtains the fruit thus, embodied in the three worlds. Prakriti performs the karma bearing good and bad fruit,
अध्याय २४२
प्रकृतिश् च तथाप्नोति त्रिषु लोकेषु कामगा तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
prakṛtiś ca tathāpnoti triṣu lokeṣu kāmagā tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and Prakriti, going where it will, likewise obtains it in the three worlds — in animal birth, in human birth and in the world of the gods.
अध्याय २४२
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह अलिङ्गप्रकृतित्वाच् च लिङ्गैर् अप्य् अनुमीयते
trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha aliṅgaprakṛtitvāc ca liṅgair apy anumīyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
These three states should be known as belonging to Prakriti. Because Prakriti is without marks, it is inferred through its marks;
अध्याय २४२
तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद् धि मन्यते स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम्
tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi manyate sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and likewise the mark of the Purusha is known by inference. Entering another body, the flawless body of Prakriti,
अध्याय २४२
व्रणद्वाराण्य् अधिष्ठाय कर्माण्य् आत्मनि मन्यते श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य् अथ
vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇy atha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and occupying the openings of its wounds, he thinks of actions as belonging to himself. The ear and the rest, and the five senses of action,
अध्याय २४२
रागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्व् इह गुणैः सह अहम् एतानि वै कुर्वन् ममैतानीन्द्रियाणि ह
rāgādīni pravartante guṇeṣv iha guṇaiḥ saha aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
and passion and the like operate here among the qualities along with the qualities. 'I am doing these; these senses are mine' —
अध्याय २४२
निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः अलिङ्गो लिङ्गम् आत्मानम् अकालं कालम् आत्मनः
nirindriyo hi manyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ aliṅgo liṅgam ātmānam akālaṃ kālam ātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
so, though without senses, he thinks; though without wounds, he thinks 'I am wounded'; though without marks, he thinks himself marked; though beyond time, he thinks himself subject to time;
अध्याय २४२
असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अमृतं मृतम् आत्मनः अमृत्युं मृत्युम् आत्मानम् अचरं चरम् आत्मनः
asattvaṃ sattvam ātmānam amṛtaṃ mṛtam ātmanaḥ amṛtyuṃ mṛtyum ātmānam acaraṃ caram ātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
though without sattva, he thinks himself sattva; though immortal, he thinks himself dead; though deathless, he thinks himself death; though unmoving, he thinks himself moving;
अध्याय २४२
अक्षेत्रं क्षेत्रम् आत्मानम् असङ्गं सङ्गम् आत्मनः अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मानम् अभवं भवम् आत्मनः
akṣetraṃ kṣetram ātmānam asaṅgaṃ saṅgam ātmanaḥ atattvaṃ tattvam ātmānam abhavaṃ bhavam ātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
though without a field, he thinks himself the field; though unattached, attached; though not a principle, a principle; though unborn, born;
अध्याय २४२
अक्षरं क्षरम् आत्मानम् अबुद्धत्वाद् धि मन्यते एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
akṣaraṃ kṣaram ātmānam abuddhatvād dhi manyate evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
though imperishable, he thinks himself perishable, through lack of understanding. Thus through lack of awakening and keeping company with the unawakened,
अध्याय २४२
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati janmāntarasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
he goes through thousands of crores of creations ending in a fall, and through thousands of births ending in death,
अध्याय २४२
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः
tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
in animal birth, human birth and the world of the gods, like the moon through its phases, again there by the thousand.
अध्याय २४२
नीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एव कुबुद्धिमान् कला पञ्चदशी योनिस् तद् धाम इति पठ्यते
nīyate 'pratibuddhatvād evam eva kubuddhimān kalā pañcadaśī yonis tad dhāma iti paṭhyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So the ill-minded one is led on through lack of awakening. The fifteenth digit is the source; that is said to be its abode.
अध्याय २४२
नित्यम् एव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः कलया जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान्
nityam eva vijānīhi somaṃ vai ṣoḍaśāṃśakaiḥ kalayā jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Know that the moon always has sixteen parts; through a digit the unwise one is born again and again continually.
अध्याय २४२
धीमांश् चायं न भवति नृप एवं हि जायते षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
dhīmāṃś cāyaṃ na bhavati nṛpa evaṃ hi jāyate ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The wise one is not born thus, O king. The sixteenth digit is subtle; understand that to be the true Soma.
अध्याय २४२
न तूपयुज्यते देवैर् देवान् अपि युनक्ति सः ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु स एव त्रिगुणो भवेत्
na tūpayujyate devair devān api yunakti saḥ mamatvaṃ kṣapayitvā tu jāyate nṛpasattama prakṛtes triguṇāyās tu sa eva triguṇo bhavet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
It is not consumed by the gods, but it nourishes the gods. Having destroyed the sense of 'mine,' O best of kings, he is born; for Prakriti has three qualities, and he becomes of three qualities too.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 242
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.