अध्याय २४४
सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The immortal ones began the eulogy of the two lords, the dispellers of the distress of everyone, while they were being (respectfully) watched by the Manes.
अध्याय २४४
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः
abhedyam āhur avyaktaṃ sargapralayadharmiṇaḥ sargapralaya ity uktaṃ vidyāvidye ca viṃśakaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The Adityas, Vasus, Rudras, Maruts, the Guardians of the
अध्याय २४४
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम्
parasparasya vidyā vai tan nibodhānupūrvaśaḥ yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyātinidarśanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Narada, these two lords are ever established in the seven well known confluences as well as the meeting place of the ocean and the Ganga.
अध्याय २४४
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Siva well known by the name Brahmeivara has been installed by me for helping all people and for my own reasons.
अध्याय २४४
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते
viṣayāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ity abhicakṣate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
(3rd Mantra, 114thSukta of the IX Mamjala) (Tr. According to Sayana) "O Soma, protect us with all these, viz. the seven Diks (quarters) (excluding that of which Soma is the lord, i.e. north) presided over by different suns, the seven Hotfs (Vasatkartrs), the seven Rtviks, the seven dazzling sons of Aditi (excepting Martamja who was thrown up, according to RV X. 72-8). O Indu, flow out everywhere for the sake of Indra."
अध्याय २४४
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर
ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ ahaṃkāras tathā vidyā buddhir vidyā nareśvara
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
(4th Mantra, 114th Sukta, IX Manala) "O Rajan (Lord as the person making them work) Soma, protect us by means of the Havis cooked for your sake. Let not the inimical assailant kill us nor destroy anything (wealth etc.) belonging to us. O Indu, flow out everywhere for the sake of Indra."
अध्याय २४४
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः
buddhyā prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
(2nd Mantra, IX-114) "O Sage (self-address by the seer of the Mantra) KaSyapa, adore the king Soma making your eulogies come up flourishing, thanks to the Suktas of the seers oL the Mantras. That Soma has become the lord, protector of
अध्याय २४४
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः
avyaktam aparaṃ prāhur vidyā vai pañcaviṃśakaḥ sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyajñānasya pāragaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
(3rd Mantra, IX-112) "I am the composer of the Suktas. Hence I am the father and son. I am the physician, Brahma of the Yajfia. This lady who makes the groats, gruel etc. is the mother or daughter. All of us of diverse mental pre¬ dilections and activities are desirous of wealth and like cows we serve the world. O Indu, flow out everywhere for the sake of Indra."
अध्याय २४४
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By saying thus (i.e. by eulogizing Soma thus) the Soma was obtained for the Vajra-wielding Indra. By giving (the same Soma) to them Indra got his hundred sacrifices complete.
अध्याय २४४
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे
vidyāvidye tu tattvena mayokte vai viśeṣataḥ akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He comes in some other guise at midday in order to see me, Sankara and Hari. There, at midday, all people should be bowed to always.
अध्याय २४४
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः
ubhāv etau kṣarāv uktau ubhāv etāv anakṣarau kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathājñānaṃ tu jñānataḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Merely by remembering that Tirtha, propitiation of (malignant) planets can be achieved. Another Tirtha is on the excellent mountain Indragopa.
अध्याय २४४
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
anādinidhanāv etau ubhāv eveśvarau matau tattvasaṃjñāv ubhāv eva procyete jñānacintakaiḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
O Narada, who has the power to narrate in full that
अध्याय २४४
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur avyayam tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
There can be no offence if the description by one prom¬ pted by devotion is inadequate. There is no doubt about it. For the sake of the benefit of the world certain features of that river have been indicated with very great difficulty.
अध्याय २४४
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम्
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam adhiṣṭhānaṃ kṣetram āhur etad vai pañcaviṃśakam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The qualities beginning with Mahat arise from one another; the presiding field they call this twenty-fifth.
अध्याय २४४
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते
yad antarguṇajālaṃ tu tad vyaktātmani saṃkṣipet tad ahaṃ tad guṇais tais tu pañcaviṃśe vilīyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The net of qualities within should be drawn into the manifest self; then that 'I' with those qualities dissolves into the twenty-fifth.
अध्याय २४४
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते
guṇā guṇeṣu līyante tad ekā prakṛtir bhavet kṣetrajño 'pi tadā tāvat kṣetrajñaḥ saṃpraṇīyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Qualities dissolve into qualities, and then Prakriti becomes one; then the knower of the field too is led to the knower of the field.
अध्याय २४४
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात्
yadākṣaraṃ prakṛtir yaṃ gacchate guṇasaṃjñitā nirguṇatvaṃ ca vai dehe guṇeṣu parivartanāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
When Prakriti, called qualities, goes to the imperishable, and qualitylessness comes about in the body through the turning of the qualities,
अध्याय २४४
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
so the knower of the field, through the wearing away of the knowledge of the field, is without qualities by nature — so we have heard.
अध्याय २४४
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
kṣaro bhavaty eṣa yadā guṇavatī guṇeṣv atha prakṛtiṃ tv atha jānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
He becomes perishable when Prakriti with qualities is among the qualities; but then he knows Prakriti, and likewise his own qualitylessness.
अध्याय २४४
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
tathā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So he becomes pure by giving up Prakriti; when the wise one understands, 'I am one thing and she is another,'
अध्याय २४४
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते
tadaiṣo 'vyathatām eti na ca miśratvam āvrajet prakṛtyā caiṣa rājendra miśro 'nyo 'nyasya dṛśyate
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
then he becomes free from affliction and does not fall into mixture; with Prakriti, O king of kings, he is seen as mixed, each with the other.
अध्याय २४४
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत्
yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate paśyate ca paraṃ paśyaṃs tadā paśyan nu saṃsṛjet
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
But when he feels disgust for that net of qualities of Prakriti and sees the Supreme, then, seeing, how could he unite with it again?
अध्याय २४४
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम्
kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālanimajjanaḥ yathā matsyo hy abhijñānād anuvartitavāñ jalam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
'What have I done all this time, sinking in time? Like a fish that, through knowing nothing else, followed the water,
अध्याय २४४
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I myself, out of delusion, went from one person to another, from birth to birth, as a fish followed the water here through its knowledge of water.
अध्याय २४४
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम्
matsyo 'nyatvam athājñānād udakān nābhimanyate ātmānaṃ tad avajñānād anyaṃ caiva na vedmy aham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The fish, out of ignorance, does not think itself other than the water; and I, through disregard, do not know the Self as other.
अध्याय २४४
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम्
mamāstu dhik kubuddhasya yo 'haṃ magna imaṃ punaḥ anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Fie on me, ill-minded one, who, sunk in this, followed again out of delusion from one person to another, from birth to birth.
अध्याय २४४
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम्
ayam anubhaved bandhur anena saha me kṣayam sāmyam ekatvatāṃ yāto yādṛśas tādṛśas tv aham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This one may be my kinsman; with him I meet decline. I have reached sameness and oneness: as he is, so am I.
अध्याय २४४
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tadā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I see equality here; I am truly like him. He is plainly stainless, and I am such as he.
अध्याय २४४
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम्
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān saṃsargād atisaṃsargāt sthitaḥ kālam imaṃ tv aham
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I, who out of the delusion of ignorance acted with the ignorant one, through association and excessive association, have stayed all this time.
अध्याय २४४
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे
so 'ham evaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān uttamādhamamadhyānāṃ tām ahaṃ katham āvase
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I, so subjugated, did not recognize this time. How shall I dwell with her who is of high, low and middle kinds?
अध्याय २४४
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव
samānamāyayā ceha sahavāsam ahaṃ katham gacchāmy abuddhabhāvatvād ihedānīṃ sthiro bhava
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
How can I live with one of like illusion here? Out of lack of understanding I went; now be steady here.
अध्याय २४४
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etaṃ vivañcanāt vañcito hy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I will not live with her any longer, having been deceived all this time; for I, changeless, was deceived by her who is change.
अध्याय २४४
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
na tat tadaparāddhaṃ syād aparādho hy ayaṃ mama yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
That was not her fault; the fault is mine, for I became attached here, having turned my face away.
अध्याय २४४
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
tato 'smin bahurūpo 'tha sthito mūrtir amūrtimān amūrtiś cāpy amūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
So I stayed in this of many forms, embodied though formless; and the formless, of formless nature, was overpowered by the sense of 'mine.'
अध्याय २४४
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
prakṛtyā ca tayā tena tāsu tāsv iha yoniṣu nirmamasya mamatvena vikṛtaṃ tāsu tāsu ca
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
By that Prakriti, in those various wombs here, I who am without 'mine' was altered by the sense of 'mine' in each of them,
अध्याय २४४
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया
yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā samatā na mayā kācid ahaṃkāre kṛtā mayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
dwelling in wombs with a mind whose awareness was lost. I made no equality with her in the ego.
अध्याय २४४
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā so 'yaṃ bhūyo yunakti mām idānīm avabuddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Having made the self manifold, she joins me again; now I am awakened, free of 'mine' and free of ego.
अध्याय २४४
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
mamatvaṃ manasā nityam ahaṃkārakṛtātmakam apalagnām imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Abandoning the sense of 'mine,' always made by the mind and shaped by ego, and abandoning her who clung to me, I will resort to the one free from ill.
अध्याय २४४
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā kṣemaṃ mama sahānena naivaikam anayā saha
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
With him I will attain sameness, not with this unconscious one; my welfare lies with him, not in oneness with her.'
अध्याय २४४
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān akṣaratvaṃ nigacchati tyaktvā kṣaram anāmayam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Thus through supreme awakening the twenty-fifth is awakened; abandoning the perishable, he attains the imperishable, free from ill.
अध्याय २४४
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The unmanifest with the qualities of the manifest, with qualities and without — having first seen the qualityless, one becomes like it, O king of Mithila.
अध्याय २४४
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam mayeha jñānasaṃpannaṃ yathā śrutinidarśanāt
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
This illustration of the imperishable and the perishable I have given you here, full of knowledge, as shown by scripture.
अध्याय २४४
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम्
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ tathā pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
Free from doubt, subtle, pure and stainless — I will tell it to you again; learn it as it has been heard.
अध्याय २४४
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत्
sāṃkhyayogo mayā proktaḥ śāstradvayanidarśanāt yad eva sāṃkhyaśāstroktaṃ yogadarśanam eva tat
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
I have taught Sankhya-yoga through the illustration of the two scriptures; what is taught in the Sankhya scripture is itself the vision of yoga.
अध्याय २४४
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
prabodhanaparaṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The knowledge of the Sankhyas aimed at awakening, O lord of the earth, is set out clearly there for the good of disciples.
अध्याय २४४
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम्
bṛhac caivam idaṃ śāstram ity āhur viduṣo janāḥ asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punarbhavapuraḥsaram
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The learned call this scripture vast; and in this scripture, for the yogas, with rebirth in view,
अध्याय २४४
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम्
pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ paṭhyate ca narādhipa sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvad anuvarṇitam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
a principle beyond the twenty-fifth is recited, O king; but for the Sankhyas the supreme principle has been described as it is.
अध्याय २४४
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम्
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ budhyamānaṃ ca buddhatvaṃ prāhur yoganidarśanam
हिन्दी अर्थ
इदं मयोक्तं प्रवरं पुराणं पापापहं धर्मविवर्धनं च। श्रुतं भवद्भिः परमं रहस्यमाज्ञापयध्वं मुनयो व्रजामि ।
English
The awakened, the unawakened and the awakening one in truth; the awakening one and awakenedness they call the vision of yoga.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 244
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.