Brahma Purana· Brahma Purāṇa
29
अध्याय 29 / 246

Adhyaya 29

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९

श्लोक 1

श्रुतो ऽस्माभिः सुरश्रेष्ठ भवता यद् उदाहृतम् भास्करस्य परं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

śruto 'smābhiḥ suraśreṣṭha bhavatā yad udāhṛtam bhāskarasya paraṃ kṣetraṃ bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

उन्होंने राजकुमारोंसे कहा।

English

O excellent brahmins, understand even as they are being recounted, the procedure of water libation of worship, de¬ votion to the Sun-god, and the faith as well as concentration of mind.

अध्याय २९

श्लोक 2

न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तः सुखदां कथाम् तव वक्त्रोद्भवां पुण्याम् आदित्यस्याघनाशिनीम्

na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvantaḥ sukhadāṃ kathām tava vaktrodbhavāṃ puṇyām ādityasyāghanāśinīm

हिन्दी अर्थ

राजा बोले--राजपुत्रो! अब समस्त शुभ लक्षणोंसे युक्त श्रेष्ठ अश्व ले आओ और उसे समूची पृथ्वीपर घुमाओ। विद्वान् और धर्मात्मा

English

He who narrates the story of the lord with devotion, he who wonhips him, he who maintains the holy fires, is called the eternal devotee.

अध्याय २९

श्लोक 3

अतः परं सुरश्रेष्ठ ब्रूहि नो वदतां वर देवपूजाफलं यच् च यच् च दानफलं प्रभो

ataḥ paraṃ suraśreṣṭha brūhi no vadatāṃ vara devapūjāphalaṃ yac ca yac ca dānaphalaṃ prabho

हिन्दी अर्थ

प्रकट होकर मुझे प्रत्यक्ष दर्शन न दें। यों कहकर राजाओंमें श्रेष्ठ इन्द्रद्युम्रने बहुत-सा सुवर्ण, करोड़ोंक आभूषण, लाखों हाथी-घोडे,

English

He who praises or permits the holy rites that are per¬ formed for the furtherance of the Vedas, O brahmins, is the real devotee. He is realty a great man.

अध्याय २९

श्लोक 4

प्रणिपाते नमस्कारे तथा चैव प्रदक्षिणे दीपधूपप्रदाने च संमार्जनविधौ च यत्

praṇipāte namaskāre tathā caiva pradakṣiṇe dīpadhūpapradāne ca saṃmārjanavidhau ca yat

हिन्दी अर्थ

गौएँ, जिनके साथ कॉसेके दुग्धपात्र थे, वेदवेत्ता ब्राह्मणोंको दान किये। इसके सिवा बहुमूल्य वस्त्र, हरिणके बालोंसे बने हुए बिछौने, मूँगा, मणि तथा

English

The man who performs the holy rites of the Sun is a devotee of the higher type. But he should not censure other deities nor be jealous of the devotees of those deities.

अध्याय २९

श्लोक 5

उपवासे च यत् पुण्यं यत् पुण्यं नक्तभोजने अर्घश् च कीदृशः प्रोक्तः कुत्र वा संप्रदीयते

upavāse ca yat puṇyaṃ yat puṇyaṃ naktabhojane arghaś ca kīdṛśaḥ proktaḥ kutra vā saṃpradīyate

हिन्दी अर्थ

भांतिके रत्न भी दिये। उस अश्वमेध-यज्ञमें याचकों और ब्राह्मणोंको भाँति-भाँतिके भक्ष्य-भोज्य पदार्थ

English

The man who constantly remembers the Sun-god whether staying or moving about, whether sleeping or waking, while smelling or keeping the eyes closed or open is indeed the greatest devotee.

अध्याय २९

श्लोक 6

कथं च क्रियते भक्तिः कथं देवः प्रसीदति एतत् सर्वं सुरश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम्

kathaṃ ca kriyate bhaktiḥ kathaṃ devaḥ prasīdati etat sarvaṃ suraśreṣṭha śrotum icchāmahe vayam

हिन्दी अर्थ

सब जीवोंकी तृप्तिके लिये बारंबार दिये जाते थे। वहाँ दिये गये तथा दिये जानेवाले धनका कभी अन्त नहीं होता था। इस प्रकार उस महायज्ञको देखकर देवता, हैत्य, चारण, गन्धर्व, अप्सरा,

English

Purity of mind, good conduct and due observances slnild be applied to everyone. Whatever b performed with.|Rmty of mind becomes fruitful.

अध्याय २९

श्लोक 7

अर्घ्यं पूजादिकं सर्वं भास्करस्य द्विजोत्तमाः भक्तिं श्रद्धां समाधिं च कथ्यमानं निबोधत

arghyaṃ pūjādikaṃ sarvaṃ bhāskarasya dvijottamāḥ bhaktiṃ śraddhāṃ samādhiṃ ca kathyamānaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

सिद्ध, ऋषि और प्रजापति- सब-के-सब बड़े

English

The devout man who circumambulates the Sungod circumambulates in effect the whole of the earth consisting of seven continents.

अध्याय २९

श्लोक 8

मनसा भावना भक्तिर् इष्टा श्रद्धा च कीर्त्यते ध्यानं समाधिर् इत्य् उक्तं शृणुध्वं सुसमाहिताः

manasā bhāvanā bhaktir iṣṭā śraddhā ca kīrtyate dhyānaṃ samādhir ity uktaṃ śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण यहाँ होम करें और यह यज्ञ उस समयतक विस्मयमें पड गये। उस श्रेष्ठ यज्ञकी सफलता

English

If a man keeps Sungod in his mind and circumambul¬ ates ether, know that Devas have been circumambulated by him.

अध्याय २९

श्लोक 9

तत्कथां श्रावयेद् यस् तु तद्भक्तान् पूजयीत वा अग्निशुश्रूषकश् चैव स वै भक्तः सनातनः

tatkathāṃ śrāvayed yas tu tadbhaktān pūjayīta vā agniśuśrūṣakaś caiva sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

चालू रहे, जबतक कि भगवान् इसके समीप

English

He who makes perpetual offerings of lamps to temples,, quadrangles and highways shall become blessed and handsome.

अध्याय २९

श्लोक 10

तच्चित्तस् तन्मनाश् चैव देवपूजारतः सदा तत्कर्मकृद् भवेद् यस् तु स वै भक्तः सनातनः

taccittas tanmanāś caiva devapūjārataḥ sadā tatkarmakṛd bhaved yas tu sa vai bhaktaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

देख पुरोहित, मन्त्री तथा राजा-सबको बड़ी

English

The first preference should be given to lamps with ghee. The second preference should be given to the juices of medi¬ cinal herbs. It should never be offered with the extracts from fat suet or bones.

अध्याय २९

श्लोक 11

देवार्थे क्रियमाणानि यः कर्माण्य् अनुमन्यते कीर्तनाद् वा परो विप्राः स वै भक्ततरो नरः

devārthe kriyamāṇāni yaḥ karmāṇy anumanyate kīrtanād vā paro viprāḥ sa vai bhaktataro naraḥ

हिन्दी अर्थ

राजा इन्द्रद्युप्रके द्वारा भगवान् श्रीविष्णुकी स्तुति ९०९

English

The lamp shall always bum with the flame leaping upwards. It shall never be directed downwards. Thus the person who offers lamps becomes refulgent. He shall never attain the state of an animal.

अध्याय २९

श्लोक 12

नाभ्यसूयेत तद्भक्तान् न निन्द्याच् चान्यदेवताम् आदित्यव्रतचारी च स वै भक्ततरो नरः

nābhyasūyeta tadbhaktān na nindyāc cānyadevatām ādityavratacārī ca sa vai bhaktataro naraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नता हुई। वहाँ कोई भी मनुष्य मलिन, दीन दंशन, ग्रहपीडा अथवा विषका कष्ट नहीं हुआ। अथवा भूखा नहीं रहा। उस यज्ञमें किसी प्रकारका इस प्रकार राजाने अश्वमेध-यज्ञ तथा पुरुषोत्तमप्रासाद- उपद्रव, ग्लानि, आधि, व्याधि, अकाल-मृत्यु, निर्माणका कार्य विधिपूर्वक पूर्ण किया।

English

The burning lamp should never be taken away nor should it be destroyed. The remover of a burning lamp may attain imprisonment, destruction, wrath or darkness.

अध्याय २९

श्लोक 13

गच्छंस् तिष्ठन् स्वपञ् जिघ्रन्न् उन्मिषन् निमिषन्न् अपि यः स्मरेद् भास्करं नित्यं स वै भक्ततरो नरः

gacchaṃs tiṣṭhan svapañ jighrann unmiṣan nimiṣann api yaḥ smared bhāskaraṃ nityaṃ sa vai bhaktataro naraḥ

हिन्दी अर्थ

राजा इन्द्रद्युप्नके द्वारा भगवान् श्रीविष्णुकी स्तुति

English

He who offers everything along with its ancillaries together with the libation of water at the time of sunrise, en- •dowed with faith, is liberated from all sins.

अध्याय २९

श्लोक 14

एवंविधा त्व् इयं भक्तिः सदा कार्या विजानता भक्त्या समाधिना चैव स्तवेन मनसा तथा

evaṃvidhā tv iyaṃ bhaktiḥ sadā kāryā vijānatā bhaktyā samādhinā caiva stavena manasā tathā

हिन्दी अर्थ

कहते हैं-अश्वमेध-यज्ञके अनुष्ठान मृत्युरूपी संसार-सागरसे मेरा उद्धार कोजिये। और प्रासाद-निर्माणका कार्य पूर्ण हो जानेपर राजा पुरुषोत्तम! आपका स्वरूप निर्मल आकाशके इनद्रद्युप्रके मनमें दिन-रात प्रतिमाके लिये चिन्ता समान है। आपको नमस्कार है। सबको अपनी रहने लगी। वे सोचने लगे-कौन-सा उपाय करूँ, ओर खाींचनेवाले संकर्षण! आपको प्रणाम है।

English

He who offers water-libation accompanied by gold, -cow, bull, plot of land or cloths will derive benefits lasting for seven births.

अध्याय २९

श्लोक 15

क्रियते नियमो यस् तु दानं विप्राय दीयते प्रतिगृह्णन्ति तं देवा मनुष्याः पितरस् तथा

kriyate niyamo yas tu dānaṃ viprāya dīyate pratigṛhṇanti taṃ devā manuṣyāḥ pitaras tathā

हिन्दी अर्थ

जिससे सृष्टि, पालन और संहार करनेवाले लोकपावन धरणीधर! आप मेरी रक्षा कोजिये। हेमगर्भ भगवान् पुरुषोत्तमका मुझे दर्शन हो इसी चिन्तामें (शालग्रामशिला) को-सी आभावाले प्रभो! आपको निमग्न रहनेके कारण उन्हें न रातमें नींद आती न नमस्कार है। मकरध्वज! आपको प्रणाम है। दिनमें। वे न तो भाँति-भाँतिके भोग भोगते और रतिकान्त! आपको नमस्कार है। शम्बरासुरका

English

The libation of water shall be assiduously offered into €he fire, water, atmosphere, clean ground, idol or ball of rice.

अध्याय २९

श्लोक 16

पत्त्रं पुष्पं फलं तोयं यद् भक्त्या समुपाहृतम् प्रतिगृह्णन्ति तद् देवा नास्तिकान् वर्जयन्ति च

pattraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yad bhaktyā samupāhṛtam pratigṛhṇanti tad devā nāstikān varjayanti ca

हिन्दी अर्थ

न स्नान एवं शृङ्गार ही करते थे। वाद्य, सुगन्ध, संहार करनेवाले प्रद्युम्न! आप मेरी रक्षा कोजिये। संगीत, अङ्गराग, इन्द्रनील, महानील, पद्मराग, भगवन्! आपका श्रीअङ्ग अञ्जनके समान श्याम सोना, चाँदी, हीरा, स्फटिक आदि मणियाँ, राग, है। भक्तवत्सल! आपको नमस्कार है । अनिरुद्ध ! अर्थ, काम, वन्य पदार्थ अथवा दिव्य वस्तुओंसे आपको प्रणाम है। आप मेरी रक्षा करें और

English

The libation of water shall not be offered to the left or right. It shall be offered straight in front along with ghee andGuggula (Aromatic resin) by one who is endowed with devotion to Sun-god.

अध्याय २९

श्लोक 17

भावशुद्धिः प्रयोक्तव्या नियमाचारसंयुता भावशुद्ध्या क्रियते यत् तत् सर्वं सफलं भवेत्

bhāvaśuddhiḥ prayoktavyā niyamācārasaṃyutā bhāvaśuddhyā kriyate yat tat sarvaṃ saphalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

भी उनके मनको संतोष नहीं होता था। पत्थर, वरदायक बनें। सम्पूर्ण देवताओंके निवासस्थान! मिट्टी और लकड़ीमेंसे इस पृथ्वीपर सर्वोत्तम वस्तु आपको नमस्कार है। देवप्रिय! आपको प्रणाम कौन है? किससे भगवान् विष्णुको प्रतिमाका है। नारायण! आपको नमस्कार है। आप मुझ निर्माण ठीक हो सकता है ? इस प्रकारको चिन्तामें शरणागतकी रक्षा कोजिये। बलवानोंमें श्रेष्ठ बलराम !

English

By performing libation with milk the devotee 15 never afflicted by mental distress.

अध्याय २९

श्लोक 18

स्तुतिजप्योपहारेण पूजयापि विवस्वतः उपवासेन भक्त्या वै सर्वपापैः प्रमुच्यते

stutijapyopahāreṇa pūjayāpi vivasvataḥ upavāsena bhaktyā vai sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

पड़े-पड़े उन्होंने पाञ्चरात्रको विधिसे भगवान् आपको प्रणाम है । लाङ्गलायुध! आपको नमस्कार पुरुषोत्तमका पूजन किया और अन्तमें इस प्रकार है। चतुर्मुख! जगद्धाम! प्रपितामह! मेरी रक्षा स्तवन आरम्भ किया कोजिये। नील मेघके समान आभावाले घनश्याम!

English

By offering an umbrella banner canopy, flagstaff and chowrics to Sun-god with faith* one will attain his desired, goal.

अध्याय २९

श्लोक 19

प्रणिधाय शिरो भूम्यां नमस्कारं करोति यः तत्क्षणात् सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

praṇidhāya śiro bhūmyāṃ namaskāraṃ karoti yaḥ tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

“वासुदेव! आपको नमस्कार है। आप मोक्षके आपको नमस्कार है । देवपूजित परमेश्वर! आपको कारण हैं। आपको मेरा नमस्कार है। सम्पूर्ण प्रणाम है। सर्वव्यापी जगन्नाथ! मैं भवसागरमें लोकोंके स्वामी परमेश्वर! आप इस जन्म- डूबा हुआ हूँ, मेरा उद्धार कीजिये।

English

Whatever article a man dedicates to Sun-god with devotion will be returned to him by Sungod a hundred thou¬ sand times more.

अध्याय २९

श्लोक 20

भक्तियुक्तो नरो यो ऽसौ रवेः कुर्यात् प्रदक्षिणाम् प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

bhaktiyukto naro yo 'sau raveḥ kuryāt pradakṣiṇām pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasuṃdharā

हिन्दी अर्थ

वासुदेव नमस्तेऽस्तु नमस्ते मोक्षकारण। त्राहि मां सर्वलोकेश जन्मसंसारसागरात्॥

English

Even by hundreds of sacrifices with adequate monetary gifts as laid down in scriptures one does not attain benefit which is obtained in a single day by the wonhip of Sungod.

अध्याय २९

श्लोक 21

सूर्यं मनसि यः कृत्वा कुर्याद् व्योमप्रदक्षिणाम् प्रदक्षिणीकृतास् तेन सर्वे देवा भवन्ति हि

sūryaṃ manasi yaḥ kṛtvā kuryād vyomapradakṣiṇām pradakṣiṇīkṛtās tena sarve devā bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

निर्मलाम्बरसंकाश नमस्ते पुरुषोत्तम। संकर्षण नमस्तेऽस्तु त्राहि मां धरणीधर॥ नमस्ते हेमगर्भाय नमस्ते मकरध्वज। रतिकान्त नमस्तेऽस्तु त्राहि मां शम्बरान्तक॥ नमस्तेऽञ्जजसंकाश नमस्ते भक्तवत्सल । अनिरुद्ध नमस्तेऽस्तु त्राहि मां वरदो भव॥

English

One who keeps the Sun in mind and circumambulates the sky has circumambulated all the gods.

अध्याय २९

श्लोक 22

एकाहारो नरो भूत्वा षष्ठ्यां यो ऽर्चयते रविम् नियमव्रतचारी च भवेद् भक्तिसमन्वितः

ekāhāro naro bhūtvā ṣaṣṭhyāṃ yo 'rcayate ravim niyamavratacārī ca bhaved bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयाग्रिके समान तेजस्वी तथा दहकते हुए हे; आप तो अद्वैत हैं। फिर कोई भी मनुष्य

English

The man who, taking one meal a day, worships the Sun on the sixth, observing restraint and vows, with devotion,

अध्याय २९

श्लोक 23

सप्तम्यां वा महाभागाः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् अहोरात्रोपवासेन पूजयेद् यस् तु भास्करम्

saptamyāṃ vā mahābhāgāḥ so 'śvamedhaphalaṃ labhet ahorātropavāsena pūjayed yas tu bhāskaram

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंवाले महापराक्रमी हैत्यशत्रु नृसिंह! आपको नमस्कार है। आप मेरी रक्षा कोजिये। पूर्वकालमें महावाराहरूप धारणकर आपने जिस प्रकार इस पृथ्वीका रसातलसे उद्धार किया था, उसी प्रकार

English

or on the seventh, fortunate ones, obtains the fruit of a horse-sacrifice. One who worships the Sun with a fast day and night

अध्याय २९

श्लोक 24

सप्तम्याम् अथवा षष्ठ्यां स याति परमां गतिम् कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां सोपवासो जितेन्द्रियः

saptamyām athavā ṣaṣṭhyāṃ sa yāti paramāṃ gatim kṛṣṇapakṣasya saptamyāṃ sopavāso jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरा भी दुःखके समुद्रसे उद्धार कोजिये। कृष्ण! आपके इन वरदायक स्वरूपोंका मैंने स्तवन किया है। ये बलदेव आदि, जो पृथक्रूपसे स्थित दिखायी देते हैं, आपके ही अङ्ग हैं । देवेश! प्रभो! अच्युत !

English

on the seventh or sixth reaches the supreme goal. On the seventh of the dark fortnight, fasting, with senses controlled,

अध्याय २९

श्लोक 25

सर्वरत्नोपहारेण पूजयेद् यस् तु भास्करम् पद्मप्रभेण यानेन सूर्यलोकं स गच्छति

sarvaratnopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram padmaprabheṇa yānena sūryalokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

केशव आदि जो आपके अन्य भेद मनीषियोंद्वारा बतलाये गये हैं, उन सबका मैंने पूजन किया है। प्रसन्न तथा विशाल नेत्रोंवाले जगन्नाथ! देवेश्वर! पूर्वोक्त सब स्वरूपोंके साथ मैंने आपका स्तवन

English

one who worships the Sun with offerings of all jewels goes to the Sun's world in a lotus-bright vehicle.

अध्याय २९

श्लोक 26

शुक्लपक्षस्य सप्तम्याम् उपवासपरो नरः सर्वशुक्लोपहारेण पूजयेद् यस् तु भास्करम्

śuklapakṣasya saptamyām upavāsaparo naraḥ sarvaśuklopahāreṇa pūjayed yas tu bhāskaram

हिन्दी अर्थ

और वन्दन किया है। आप मुझे धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष देनेवाला वर प्रदान करें। हरे! संकर्षण आदि जो आपके भेद बताये गये हैं, वे सब आपको पूजाके लिये ही प्रकट हुए हैं; अतः वे

English

The man fasting on the seventh of the bright fortnight who worships the Sun with all white offerings

अध्याय २९

श्लोक 27

सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति अर्कसंपुटसंयुक्तम् उदकं प्रसृतं पिबेत्

sarvapāpavinirmuktaḥ sūryalokaṃ sa gacchati arkasaṃpuṭasaṃyuktam udakaṃ prasṛtaṃ pibet

हिन्दी अर्थ

आपके ही आश्रित हैं। देवेश! वस्तुतः आपमें कोई भेद नहीं है। आपके जो अनेक प्रकारके

English

is freed from all sins and goes to the Sun's world. He should drink water spread in a packet of aka leaves,

अध्याय २९

श्लोक 28

क्रमवृद्ध्या चतुर्विंशम् एकैकं क्षपयेत् पुनः द्वाभ्यां संवत्सराभ्यां तु समाप्तनियमो भवेत्

kramavṛddhyā caturviṃśam ekaikaṃ kṣapayet punaḥ dvābhyāṃ saṃvatsarābhyāṃ tu samāptaniyamo bhavet

हिन्दी अर्थ

आपको द्वैतरूप कैसे कह सकता है। हरे! आप एकमात्र व्यापक, चित्स्वभाव तथा निरञ्जन हैं। आपका जो परम स्वरूप है, वह भाव और अभावसे रहित, निर्लेप, निर्गुण, श्रेष्ठ, कूटस्थ,

English

in graduated increase to twenty-four, and then reduce one by one; with two years the observance would be complete.

अध्याय २९

श्लोक 29

सर्वकामप्रदा ह्य् एषा प्रशस्ता ह्य् अर्कसप्तमी शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां यदादित्यदिनं भवेत्

sarvakāmapradā hy eṣā praśastā hy arkasaptamī śuklapakṣasya saptamyāṃ yadādityadinaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

अचल, धुव, समस्त उपाधियोंसे निर्मुक्त और सत्तामात्र रूपसे स्थित है। प्रभो! उसे देवता भी नहीं जानते, फिर में ही कैसे उसे जान सकता हुँ। इसके सिवा आपका जो अपर स्वरूप है, वह

English

This Arka-saptami, granting all desires, is praised, when on the bright seventh it falls on a Sunday.

अध्याय २९

श्लोक 30

सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महत् फलम् स्नानं दानं तपो होम उपवासस् तथैव च

saptamī vijayā nāma tatra dattaṃ mahat phalam snānaṃ dānaṃ tapo homa upavāsas tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पीताम्बरधारी और चार भुजाओंवाला है। उसके हाथोंमें शङ्ख, चक्र और गदा सुशोभित हैं। वह मुकुट और अङ्गद धारण करता है । उसका वक्ष:- स्थल श्रीवत्सचिहसे युक्त है तथा वह वनमालासे

English

That seventh is called Vijaya; what is given there has a great fruit. Bathing, giving, austerity, fire-offering and fasting —

अध्याय २९

श्लोक 31

सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् ये चादित्यदिने प्राप्ते श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः

sarvaṃ vijayasaptamyāṃ mahāpātakanāśanam ye cādityadine prāpte śrāddhaṃ kurvanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित रहता है। उसीकी देवता तथा आपके अन्यान्य शरणागत भक्त पूजा करते हैं । देवदेव! आप सब देवताओंमें श्रेष्ठ एवं भक्तोंको अभय देनेवाले हैं। कमलनयन! मैं विषयोंके समुद्रमें

English

all on the Vijaya-saptami destroy great sins. Those who perform shraddha when Sunday arrives

अध्याय २९

श्लोक 32

यजन्ति च महाश्वेतं ते लभन्ते यथेप्सितम् येषां धर्म्याः क्रियाः सर्वाः सदैवोद्दिश्य भास्करम्

yajanti ca mahāśvetaṃ te labhante yathepsitam yeṣāṃ dharmyāḥ kriyāḥ sarvāḥ sadaivoddiśya bhāskaram

हिन्दी अर्थ

डूबा हूँ। आप मेरी रक्षा कीजिये। लोकेश! में आपके सिवा और किसीको नहीं देखता, जिसकी शरणमें जाऊँ। कमलाकान्त! मधुसूदन! मुझपर

English

and worship Mahashveta obtain what they wish. Those whose righteous acts are always directed to the Sun

अध्याय २९

श्लोक 33

न कुले जायते तेषां दरिद्रो व्याधितो ऽपि वा श्वेतया रक्तया वापि पीतमृत्तिकयापि वा

na kule jāyate teṣāṃ daridro vyādhito 'pi vā śvetayā raktayā vāpi pītamṛttikayāpi vā

हिन्दी अर्थ

रूप बताये जाते हैं, वे सब उपचारसे ही कहे गये प्रसन्न होइये ।

English

are not born in a family poor or sick; one who plasters with white, red or yellow clay

अध्याय २९

श्लोक 34

उपलेपनकर्ता तु चिन्तितं लभते फलम् चित्रभानुं विचित्रैस् तु कुसुमैश् च सुगन्धिभिः

upalepanakartā tu cintitaṃ labhate phalam citrabhānuṃ vicitrais tu kusumaiś ca sugandhibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयानलसंकाश नमस्ते

English

obtains the fruit he thinks of. One who, fasting, worships the Sun with varied, fragrant flowers

अध्याय २९

श्लोक 35

पूजयेत् सोपवासो यः स कामान् ईप्सितांल् लभेत् घृतेन दीपं प्रज्वाल्य तिलतैलेन वा पुनः

pūjayet sopavāso yaḥ sa kāmān īpsitāṃl labhet ghṛtena dīpaṃ prajvālya tilatailena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्गानि तव देवेश गरुत्माद्यास्तथा ये चान्ये तव देवेश भेदाः प्रोक्ता

English

obtains the desires he wishes. One who lights a ghee lamp or sesame-oil lamp and worships Aditya does not lose his sight;

अध्याय २९

श्लोक 36

आदित्यं पूजयेद् यस् तु चक्षुषा न स हीयते दीपदाता नरो नित्यं ज्ञानदीपेन दीप्यते

ādityaṃ pūjayed yas tu cakṣuṣā na sa hīyate dīpadātā naro nityaṃ jñānadīpena dīpyate

हिन्दी अर्थ

भेदास्ते कोर्तिता ये तु हरे संकर्षणादयः। तव

English

the man who gives lamps shines constantly with the lamp of knowledge. Sesame, purifiers, oil and the gift of a sesame-cow are the best;

अध्याय २९

श्लोक 37

तिलाः पवित्रं तैलं वा तिलगोदानम् उत्तमम् अग्निकार्ये च दीपे च महापातकनाशनम्

tilāḥ pavitraṃ tailaṃ vā tilagodānam uttamam agnikārye ca dīpe ca mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

न भेदस्तव देवेश विद्यते

English

in fire-rites and in lamps they destroy great sins. One who gives a lamp constantly in temples of deities, at crossroads and on streets

अध्याय २९

श्लोक 38

दीपं ददाति यो नित्यं देवतायतनेषु च चतुष्पथेषु रथ्यासु रूपवान् सुभगो भवेत्

dīpaṃ dadāti yo nityaṃ devatāyataneṣu ca catuṣpatheṣu rathyāsu rūpavān subhago bhavet

हिन्दी अर्थ

मया। तवेमे बलदेवाद्याः

English

becomes handsome and fortunate. The first kind is with oblations, the second with juices of herbs;

अध्याय २९

श्लोक 39

हविर्भिः प्रथमः कल्पो द्वितीयश् चौषधीरसैः वसामेदोस्थिनिर्यासैर् न तु देयः कथंचन

havirbhiḥ prathamaḥ kalpo dvitīyaś cauṣadhīrasaiḥ vasāmedosthiniryāsair na tu deyaḥ kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

केशवाद्यास्तथाच्युत ॥

English

one should never use fat, marrow, bone or resin. The lamp's course is upward, never downward;

अध्याय २९

श्लोक 40

भवेद् ऊर्ध्वगतिर् दीपो न कदाचिद् अधोगतिः दाता दीप्यति चाप्य् एवं न तिर्यग्गतिम् आप्नुयात्

bhaved ūrdhvagatir dīpo na kadācid adhogatiḥ dātā dīpyati cāpy evaṃ na tiryaggatim āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

धर्मकामार्थमोक्षदम् ॥

English

and so the giver shines and does not attain an animal birth. One should never steal or extinguish a burning lamp;

अध्याय २९

श्लोक 41

ज्वलमानं सदा दीपं न हरेन् नापि नाशयेत् दीपहर्ता नरो बन्धं नाशं क्रोधं तमो व्रजेत्

jvalamānaṃ sadā dīpaṃ na haren nāpi nāśayet dīpahartā naro bandhaṃ nāśaṃ krodhaṃ tamo vrajet

हिन्दी अर्थ

देवदेव सुरश्रेष्ठ भक्तानामभयप्रद । त्राहि मां

English

the man who steals a lamp goes to bondage, loss, anger and darkness. The lamp-giver in heaven shines like a garland of lamps;

अध्याय २९

श्लोक 42

दीपदाता स्वर्गलोके दीपमालेव राजते यः समालभते नित्यं कुङ्कुमागुरुचन्दनैः

dīpadātā svargaloke dīpamāleva rājate yaḥ samālabhate nityaṃ kuṅkumāgurucandanaiḥ

हिन्दी अर्थ

नान्यं पश्यामि लोकेश यस्याहं शरणं व्रजे। त्वामृते कमलाकान्त

English

he who daily anoints (the image) with saffron, aloe and sandal gains in the next world wealth, fame and fortune.

अध्याय २९

श्लोक 43

संपद्यते नरः प्रेत्य धनेन यशसा श्रिया रक्तचन्दनसंमिश्रै रक्तपुष्पैः शुचिर् नरः

saṃpadyate naraḥ pretya dhanena yaśasā śriyā raktacandanasaṃmiśrai raktapuṣpaiḥ śucir naraḥ

हिन्दी अर्थ

सत्तामात्रव्यवस्थितम्। तद्देवाश्च न जानन्ति कथं जानाम्यहं प्रभो ॥

English

A pure man, with red flowers mixed with red sandal, always offering arghya at sunrise, obtains success in a year.

अध्याय २९

श्लोक 44

उदये ऽर्घ्यं सदा दत्त्वा सिद्धिं संवत्सराल् लभेत् उदयात् परिवर्तेत यावद् अस्तमने स्थितः

udaye 'rghyaṃ sadā dattvā siddhiṃ saṃvatsarāl labhet udayāt parivarteta yāvad astamane sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

राजा इन्द्रद्युप्रके द्वारा भगवान् श्रीविष्णुकी स्तुति

English

From sunrise, turning around until sunset, standing, facing him, reciting some mantra or hymn —

अध्याय २९

श्लोक 45

जपन्न् अभिमुखः किंचिन् मन्त्रं स्तोत्रम् अथापि वा आदित्यव्रतम् एतत् तु महापातकनाशनम्

japann abhimukhaḥ kiṃcin mantraṃ stotram athāpi vā ādityavratam etat tu mahāpātakanāśanam

हिन्दी अर्थ

मैं बुढापे और सैकड़ों व्याधियोंसे युक्त हो देखे हैं और अनेक माताओंका दर्शन किया है।

English

this is the Aditya vow, destroyer of great sins. With arghya, with all the limbs, one should offer;

अध्याय २९

श्लोक 46

अर्घ्येण सहितं चैव सर्वे साङ्गं प्रदापयेत् उदये श्रद्धया युक्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते

arghyeṇa sahitaṃ caiva sarve sāṅgaṃ pradāpayet udaye śraddhayā yuktaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँतिके दुःखोंसे पीडित हँ तथा अपने कर्मपाशमें बँधकर हर्ष-शोकमें मग्न हो विवेकशून्य हो गया हूँ । अत्यन्त भयंकर घोर संसार-समुद्रमें गिरा हुआ हूँ। यह विषयरूपी जलराशिके कारण

English

at sunrise, with faith, one is freed from all sins. The giver of arghya with a golden cow, a bull, land and garments

अध्याय २९

श्लोक 47

सुवर्णधेनुअनड्वाहवसुधावस्त्रसंयुतम् अर्घ्यप्रदाता लभते सप्तजन्मानुगं फलम्

suvarṇadhenuanaḍvāhavasudhāvastrasaṃyutam arghyapradātā labhate saptajanmānugaṃ phalam

हिन्दी अर्थ

दुस्तर है। इसमें राग-द्वेषरूपी मत्स्य भरे पडे हें । इन्द्रियरूपी भँवरोंसे यह बहुत गहरा प्रतीत होता है। इसमें तृष्णा और शोकरूपी लहरें व्याप्त हैं । यहाँ न कोई आश्रय है, न कोई अवलम्ब। यह

English

obtains a fruit that follows through seven births. Arghya should be diligently offered in fire, water, sky, on pure ground,

अध्याय २९

श्लोक 48

अग्नौ तोये ऽन्तरिक्षे च शुचौ भूम्यां तथैव च प्रतिमायां तथा पिण्ड्यां देयम् अर्घ्यं प्रयत्नतः

agnau toye 'ntarikṣe ca śucau bhūmyāṃ tathaiva ca pratimāyāṃ tathā piṇḍyāṃ deyam arghyaṃ prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

सारहीन एवं अत्यन्त चञ्चल है । प्रभो! मैं मायासे मोहित होकर इसके भीतर चिरकालसे भटक रहा हूँ। हजारों भिन्न-भिन्न योनियोंमें बारंबार जन्म लेता हूँ। जनार्दन! मैंने इस संसारमें नाना प्रकारके

English

to an image or to a pinda. One should always offer facing him, neither with the right nor left slant;

अध्याय २९

श्लोक 49

नापसव्यं न सव्यं च दद्याद् अभिमुखः सदा सघृतं गुग्गुलं वापि रवेर् भक्तिसमन्वितः

nāpasavyaṃ na savyaṃ ca dadyād abhimukhaḥ sadā saghṛtaṃ guggulaṃ vāpi raver bhaktisamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

हजारों जन्म धारण किये हैं। अड्भोंसहित वेद, नाना प्रकारके शास्त्र, इतिहास-पुराण तथा अनेक शिल्पोंका अध्ययन किया है। यहाँ मुझे कभी असंतोष मिला है, कभी संतोष। कभी धनका

English

One should always offer facing the Sun, neither slanting to the right nor to the left, ghee or guggulu with devotion to the Sun;

अध्याय २९

श्लोक 50

तत्क्षणात् सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः श्रीवासं चतुरस्रं च देवदारुं तथैव च

tatkṣaṇāt sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ śrīvāsaṃ caturasraṃ ca devadāruṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

संग्रह किया है, कभी हानि उठायी है और कभी बहुत खर्च किये हैं। जगन्नाथ! इस प्रकार मैंने हास-वृद्धि, उदय और अस्त अनेक बार देखे हैं; स्त्री, शत्रु, मित्र तथा बन्धु-बान्धवोंके संयोग और

English

at that moment he is freed from all sins, no doubt. Shrivasa, a square (offering) and deodar,

अध्याय २९

श्लोक 51

कर्पूरागरुधूपानि दत्त्वा वै स्वर्गगामिनः अयने तूत्तरे सूर्यम् अथवा दक्षिणायने

karpūrāgarudhūpāni dattvā vai svargagāminaḥ ayane tūttare sūryam athavā dakṣiṇāyane

हिन्दी अर्थ

वियोग भी देखनेको मिले हैं। मैने अनेक पिता

English

and camphor, aloe and incense, having been offered, take one to heaven. At the northern solstice or at the southern solstice,

अध्याय २९

श्लोक 52

पूजयित्वा विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते विषुवेषूपरागेषु षडशीतिमुखेषु च

pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate viṣuveṣūparāgeṣu ṣaḍaśītimukheṣu ca

हिन्दी अर्थ

अनेक प्रकारके जो दुःख और सुख हैं, उनके अनुभवका भी मुझे अवसर मिला है। भाई, बन्धु, पुत्र और कुटम्बी भी प्राप्त हुए हैं। विष्ठा और मूत्रकी कीचसे भरे हुए स्त्रियोंके गर्भाशयमें भी

English

having worshipped the Sun especially, one is freed from all sins; at the equinoxes, at eclipses and at the Shadashiti-mukha times,

अध्याय २९

श्लोक 53

पूजयित्वा विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते एवं वेलासु सर्वासु सर्वकालं च मानवः

pūjayitvā viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate evaṃ velāsu sarvāsu sarvakālaṃ ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मैंने निवास किया है। प्रभो! गर्भवासमें जो महान् दुःख होता है, उसका भी मैंने अनुभव किया है। बाल्यावस्था, युवावस्था और वृद्धावस्थामें जो अनेक प्रकारके दुःख होते हैं, उनसे भी मैं वञ्चित

English

having worshipped especially, one is freed from all sins. Thus at all times and in all seasons, a man

अध्याय २९

श्लोक 54

भक्त्या पूजयते यो ऽर्कं सो ऽर्कलोके महीयते कृसरैः पायसैः पूपैः फलमूलघृतौदनैः

bhaktyā pūjayate yo 'rkaṃ so 'rkaloke mahīyate kṛsaraiḥ pāyasaiḥ pūpaiḥ phalamūlaghṛtaudanaiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं रहा । मृत्युके समय, यमलोकके मार्गमें तथा यमराजके घरमें जो दुःख प्राप्त होते हैं, उनको तथा नरकोंमें होनेवाली यातनाओंको भी मैंने भोगा है। कृमि, कोट, वृक्ष, हाथी, घोडे, मृग,

English

who worships the Sun with devotion is honoured in the Sun's world. Having made an offering to the Sun of krisara, rice-pudding, cakes, fruit, roots, ghee and rice,

अध्याय २९

श्लोक 55

बलिं कृत्वा तु सूर्याय सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् घृतेन तर्पणं कृत्वा सर्वसिद्धो भवेन् नरः

baliṃ kṛtvā tu sūryāya sarvān kāmān avāpnuyāt ghṛtena tarpaṇaṃ kṛtvā sarvasiddho bhaven naraḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षी, भैंसे, उँट, गाय तथा अन्य वनवासी जन्तुआँकी योनिमें मुझे जन्म लेना पडा है। समस्त द्विजातियों और शूद्रोंके यहाँ भी मेरा जन्म हुआ है। देव! धनी क्षत्रियो, दरिद्र तपस्वियों,

English

one obtains all desires. Having made a libation with ghee, a man becomes successful in everything;

अध्याय २९

श्लोक 56

क्षीरेण तर्पणं कृत्वा मनस् तापैर् न युज्यते दध्ना तु तर्पणं कृत्वा कार्यसिद्धिं लभेन् नरः

kṣīreṇa tarpaṇaṃ kṛtvā manas tāpair na yujyate dadhnā tu tarpaṇaṃ kṛtvā kāryasiddhiṃ labhen naraḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओं, राजाके सेवकों तथा अन्य देहधारियोंके घरोंमें भी मैं अनेक बार उत्पन्न हो चुका हूँ। नाथ ! मुझे अनेकों बार ऐसे मनुष्योंका दास होना पड़ा है, जो स्वयं दूसरोंके दास हैं। में दरिद्र, धनी

English

having made a libation with milk, he is not joined with mental pain; having made a libation with curd, a man obtains success in his work.

अध्याय २९

श्लोक 57

स्नानार्थम् आहरेद् यस् तु जलं भानोः समाहितः तीर्थेषु शुचितापन्नः स याति परमां गतिम्

snānārtham āhared yas tu jalaṃ bhānoḥ samāhitaḥ tīrtheṣu śucitāpannaḥ sa yāti paramāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

और स्वामी भी रह चुका हूँ।

English

He who with concentration brings water for the Sun's bathing at holy places, pure and afflicted by austerity, reaches the supreme goal.

अध्याय २९

श्लोक 58

छत्त्रं ध्वजं वितानं वा पताकां चामराणि च श्रद्धया भानवे दत्त्वा गतिम् इष्टाम् अवाप्नुयात्

chattraṃ dhvajaṃ vitānaṃ vā patākāṃ cāmarāṇi ca śraddhayā bhānave dattvā gatim iṣṭām avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

जराव्याधिशतेर्युक्तो नानादु:खैर्निपीडितः । हर्षशोकान्वितो मूढः कर्मपाशैः सुयन्त्रितः ॥

English

Having given an umbrella, banner, canopy, flag and fly-whisks to the Sun with faith, one obtains the desired goal.

अध्याय २९

श्लोक 59

यद् यद् द्रव्यं नरो भक्त्या आदित्याय प्रयच्छति तत् तस्य शतसाहस्रम् उत्पादयति भास्करः

yad yad dravyaṃ naro bhaktyā ādityāya prayacchati tat tasya śatasāhasram utpādayati bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियावर्तगम्भीरे तृष्णाशोकोर्मिसंकुले। निराश्रये निरालम्बे निःसारेऽत्यन्तचञ्चले॥

English

Whatever substance a man offers to Aditya with devotion, Bhaskara multiplies it a hundred thousandfold.

अध्याय २९

श्लोक 60

मानसं वाचिकं वापि कायजं यच् च दुष्कृतम् सर्वं सूर्यप्रसादेन तद् अशेषं व्यपोहति

mānasaṃ vācikaṃ vāpi kāyajaṃ yac ca duṣkṛtam sarvaṃ sūryaprasādena tad aśeṣaṃ vyapohati

हिन्दी अर्थ

मया जन्मान्यनेकानि सहस्राण्ययुतानि च। विविधान्यनुभूतानि संसारेऽस्मिञ्जनार्दन ॥ वेदाः साङ्गा मयाधीताः शास्त्राणि विविधानि च। इतिहासपुराणानि तथा शिल्पान्यनेकशः ॥

English

Whatever evil is done by mind, speech or body is all entirely removed by the Sun's grace.

अध्याय २९

श्लोक 61

एकाहेनापि यद् भानोः पूजायाः प्राप्यते फलम् यथोक्तदक्षिणैर् विप्रैर् न तत् क्रतुशतैर् अपि

ekāhenāpi yad bhānoḥ pūjāyāḥ prāpyate phalam yathoktadakṣiṇair viprair na tat kratuśatair api

हिन्दी अर्थ

मयोषितं तथा स्त्रीणां कोष्ठे विण्मूत्रपिच्छले। गर्भवासे बाल्ययौवनगोचरे। वार्धके च हृषीकेश तानि प्राप्तानि वै मया॥

English

The fruit obtained from worship of the Sun even for one day cannot be gained by hundreds of sacrifices with Brahmins and the prescribed fees.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 29
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.