Brahma Purana· Brahma Purāṇa
32
अध्याय 32 / 246

Adhyaya 32

108 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ108 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२

श्लोक 1

निर्गुणः शाश्वतो देवस् त्वया प्रोक्तो दिवाकरः पुनर् द्वादशधा जातः श्रुतो ऽस्माभिस् त्वयोदितः

nirguṇaḥ śāśvato devas tvayā prokto divākaraḥ punar dvādaśadhā jātaḥ śruto 'smābhis tvayoditaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर विद्युन्मालाओंसे विभूषित गजराजोंके समान कान्तिवाले महामेघ आकाशमें घुमड आये। उन्होंने समूचे आकाशको ढक लिया और इतनी वृष्टि की कि पर्वत, वन और आकरोंसहित

English

Dakfa gave thirteen of his daughters to Kafyapa. Aditi gave birth to Devas the Imds of three worlds.

अध्याय ३२

श्लोक 2

स कथं तेजसो रश्मिः स्त्रिया गर्भे महाद्युतिः संभूतो भास्करो जातस् तत्र नः संशयो महान्

sa kathaṃ tejaso raśmiḥ striyā garbhe mahādyutiḥ saṃbhūto bhāskaro jātas tatra naḥ saṃśayo mahān

हिन्दी अर्थ

समस्त पृथ्वी जलराशिमें डूब गयी। सम्पूर्ण दिशाएँ पानीसे भर गयीं। मूसलाधार वृष्टि करके वसुंधराको डुबोनेवाले मेघोंने उस भयंकर संवर्तकाग्रिको बुझा दिया। इस प्रकार बारह

English

Did gave birth to Daityai; Danu to Dinavaa who were

अध्याय ३२

श्लोक 3

दक्षस्य हि सुताः श्रेष्ठा बभूवुः षष्टिः शोभनाः अदितिर् दितिर् दनुश् चैव विनताद्यास् तथैव च

dakṣasya hi sutāḥ śreṣṭhā babhūvuḥ ṣaṣṭiḥ śobhanāḥ aditir ditir danuś caiva vinatādyās tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

मर्यादा छोड़ दी, पर्वत गल-गलकर बह गये और

English

Devas were important among the sons of Kaiyapa. They are purely of Sattva quality. The other sons were of Rajas and Tamas qualities.

अध्याय ३२

श्लोक 4

दक्षस् ताः प्रददौ कन्याः कश्यपाय त्रयोदश अदितिर् जनयाम् आस देवांस् त्रिभुवनेश्वरान्

dakṣas tāḥ pradadau kanyāḥ kaśyapāya trayodaśa aditir janayām āsa devāṃs tribhuvaneśvarān

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी पानीमें डूब गयी। तत्पश्चात् प्रचण्ड आँधी उठी। उस प्रबल प्रभञ्जनके वेगसे सारे मेघ छिन्न- भिन्न हो गये। उसके बाद भगवान् विष्णु उस भयंकर वायुको पीकर एकार्णवमें शयन करने

English

She endeavoured much for propitiating the sun. Restralnii her diet and concentrating her mind she resorted to the holy observances of regulations. She eulogbed Sun-god stationed in the firmament as a mass of refulgence.

अध्याय ३२

श्लोक 5

दैत्यान् दितिर् दनुश् चोग्रान् दानवान् बलदर्पितान् विनताद्यास् तथा चान्याः सुषुवुः स्थानुजङ्गमान्

daityān ditir danuś cogrān dānavān baladarpitān vinatādyās tathā cānyāḥ suṣuvuḥ sthānujaṅgamān

हिन्दी अर्थ

लगे। उस समय समस्त स्थावर-जङ्गमका अभाव हो गया था। देवता, असुर, मनुष्य, यक्ष और

English

Obeisance toyouj the lustrous one that scorchest the three worlds. The form that is beyond it is meditated upon by utterring Om. It is gross and nongross. It is free from impurities, O eternal lord, obeisance to that form.

अध्याय ३२

श्लोक 6

तस्याथ पुत्रदौहित्रैः पौत्रदौहित्रकादिभिः व्याप्तम् एतज् जगत् सर्वं तेषां तासां च वै मुने

tasyātha putradauhitraiḥ pautradauhitrakādibhiḥ vyāptam etaj jagat sarvaṃ teṣāṃ tāsāṃ ca vai mune

हिन्दी अर्थ

मुनिने विश्रामके अनन्तर श्रीपुरुषोत्तमका ध्यान

English

O brahmins, desirous of propitiating Sun-god, that gentle lady eulogised thus day and night. She maintained the observance of all holy rites. She abstained from taking food*

अध्याय ३२

श्लोक 7

तेषां कश्यपपुत्राणां प्रधाना देवतागणाः सात्त्विका राजसाश् चान्ये तामसाश् च गणाः स्मृताः

teṣāṃ kaśyapaputrāṇāṃ pradhānā devatāgaṇāḥ sāttvikā rājasāś cānye tāmasāś ca gaṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके पश्चात् जब आँखें खोलीं, तब पृथ्वीको

English

O excellent brahmins, aAer a long time, the sun-god became visible to that daughter of Dakfa.

अध्याय ३२

श्लोक 8

देवान् यज्ञभुजश् चक्रे तथा त्रिभुवनेश्वरान् स्रष्टा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः परमेष्ठी प्रजापतिः

devān yajñabhujaś cakre tathā tribhuvaneśvarān sraṣṭā brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

जलमें निमग्न पाया। वह वटवृक्ष, पृथ्वी, दिशा आदि, सूर्य, चन्द्रमा, अग्नि, वायु, देवता, असुर और नाग आदि कोई भी दिखायी नहीं देते थे। मुनिवर मार्कण्डेय भी स्वयं जलमें गोते खाने

English

She saw a massive peak of refulgence enveloping the sky and standii on the ground. She saw the sun-god extremely unbearable by virtue of dense mass of flames.

अध्याय ३२

श्लोक 9

तान् अबाधन्त सहिताः सापत्न्याद् दैत्यदानवाः ततो निराकृतान् पुत्रान् दैतेयैर् दानवैस् तथा

tān abādhanta sahitāḥ sāpatnyād daityadānavāḥ tato nirākṛtān putrān daiteyair dānavais tathā

हिन्दी अर्थ

आर्तभावसे इधर-उधर तैरते हुए भटकने लगे। उन्हें कोई अपना रक्षक नहीं मिलता था। उनके ध्यान करनेसे भगवान् पुरुषोत्तमको प्रसन्नता हुई थी। अतः मुनिको भयसे व्याकुल देख वे

English

On seeing him, the gentle lady became excessively awe«struck.

अध्याय ३२

श्लोक 10

हतं त्रिभुवनं दृष्ट्वा अदितिर् मुनिसत्तमाः आच्छिनद् यज्ञभागांश् च क्षुधा संपीडितान् भृशम्

hataṃ tribhuvanaṃ dṛṣṭvā aditir munisattamāḥ ācchinad yajñabhāgāṃś ca kṣudhā saṃpīḍitān bhṛśam

हिन्दी अर्थ

कृपापूर्वक बोले-- उत्तम व्रतका पालन करनेवाले

English

Touching the ground with her knees she bent her head and replied to Sungod the bcstower of boons who stood near her.

अध्याय ३२

श्लोक 11

आराधनाय सवितुः परं यत्नं प्रचक्रमे एकाग्रा नियताहारा परं नियमम् आस्थिता तुष्टाव तेजसां राशिं गगनस्थं दिवाकरम्

ārādhanāya savituḥ paraṃ yatnaṃ pracakrame ekāgrā niyatāhārā paraṃ niyamam āsthitā tuṣṭāva tejasāṃ rāśiṃ gaganasthaṃ divākaram

हिन्दी अर्थ

अब तुम्हें डरनेकी आवश्यकता नहीं है। मेरे

English

O lord, be pleased. The three worlds that belonged to my sons and their shares in sacrifices, have been taken away by Daityas and D&navas of superior valour and might.

अध्याय ३२

श्लोक 12

नमस् तुभ्यं परं सूक्ष्मं सुपुण्यं बिभ्रते ऽतुलम् धाम धामवताम् ईशं धामाधारं च शाश्वतम्

namas tubhyaṃ paraṃ sūkṣmaṃ supuṇyaṃ bibhrate 'tulam dhāma dhāmavatām īśaṃ dhāmādhāraṃ ca śāśvatam

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी यह बात सुनकर मुनि चिन्तामें

English

On that account, O lord of rays, grant me a favour. With a part of yours adopt their brotherhood, my s<m, and destroy thir enemies.

अध्याय ३२

श्लोक 13

जगताम् उपकाराय त्वाम् अहं स्तौमि गोपते आददानस्य यद् रूपं तीव्रं तस्मै नमाम्य् अहम्

jagatām upakārāya tvām ahaṃ staumi gopate ādadānasya yad rūpaṃ tīvraṃ tasmai namāmy aham

हिन्दी अर्थ

है अथवा मुझपर यह मोह छा गया है? यह विचार आते ही उनके मनमें दुःखनाशक बुद्धिका उदय हुआ। उन्होंने यह निश्चय किया कि में भक्तिपूर्वक भगवान् पुरुषोत्तमकी शरणमें जाऊँगा ।

English

Thereafter, O bradimins, lord Sun the thief of waters, the lord who had a pleasant gentle iace, spoke to Aditi who bowed to him.

अध्याय ३२

श्लोक 14

ग्रहीतुम् अष्टमासेन कालेनाम्बुमयं रसम् बिभ्रतस् तव यद् रूपम् अतितीव्रं नतास्मि तत्

grahītum aṣṭamāsena kālenāmbumayaṃ rasam bibhratas tava yad rūpam atitīvraṃ natāsmi tat

हिन्दी अर्थ

इस निश्चयके अनुसार मार्कण्डेय मुनि मन-ही- मन भगवानका स्मरण करते हुए उनकी शरणमे गये। तब उन्होंने जलके ऊपर पुनः उस विशाल वटवृक्षको देखा। उसके ऊपर सुन्दर दिव्य पलंग

English

'*Witb the thousandth part of mine I shall be born in your womb. Efficient that 1 am, 1 shall, ere long, kill the enc* mies of your sons and become delighted'*.

अध्याय ३२

श्लोक 15

समेतम् अग्निसोमाभ्यां नमस् तस्मै गुणात्मने यद् रूपम् ऋग्यजुःसाम्नाम् ऐक्येन तपते तव

sametam agnisomābhyāṃ namas tasmai guṇātmane yad rūpam ṛgyajuḥsāmnām aikyena tapate tava

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय मुनिको प्रलयकालमें बालमुकुन्दका दर्शन और उनका वरदान प्राप्त होना १२१

English

Having spoken thus, lord Sun vanbhed thereafter* Having secured everything she had desired she ceased from her activities in pursuit of penance.

अध्याय ३२

श्लोक 16

विश्वम् एतत् त्रयीसंज्ञं नमस् तस्मै विभावसो यत् तु तस्मात् परं रूपम् ओम् इत्य् उक्त्वाभिसंहितम् अस्थूलं स्थूलम् अमलं नमस् तस्मै सनातन

viśvam etat trayīsaṃjñaṃ namas tasmai vibhāvaso yat tu tasmāt paraṃ rūpam om ity uktvābhisaṃhitam asthūlaṃ sthūlam amalaṃ namas tasmai sanātana

हिन्दी अर्थ

बिछा हुआ था, जिसपर बालरूपधारी भगवान् मुनि उस सम्पूर्ण तेजोमय बालककी ओर देखनेमें श्रीकृष्ण विराजमान थे। वे कोटि-कोटि सूर्योके भी असमर्थ हो गये। मुनिको अपनी ओर आते समान तेजस्वी शरीरसे देदीप्यमान हो रहे थे। देख बालकने हँसते हुए मेघके समान गम्भीर

English

Addressing Kaiyapa the excellent %zge and bis wife from the firmament an unembodied voice as grave and maj« estic as the fumbling sound of the cloud uttered thus *

अध्याय ३२

श्लोक 17

एवं सा नियता देवी चक्रे स्तोत्रम् अहर्निशम् निराहारा विवस्वन्तम् आरिराधयिषुर् द्विजाः

evaṃ sā niyatā devī cakre stotram aharniśam nirāhārā vivasvantam ārirādhayiṣur dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

चार भुजा, सुन्दर अङ्ग, पद्मपत्रके समान विशाल नेत्र, श्रीवत्सचिहसे विभूषित वक्षःस्थल और हाथोंमें शङ्ख, चक्र एवं गदा थे। हृदय वनमालासे आवृत था। वे दिव्य कुण्डल धारण किये हुए थे।

English

In the company of Devas he felt very joyous; Danavas rushed against him. The battle of Dcvas with the Asuras was terrible.

अध्याय ३२

श्लोक 18

ततः कालेन महता भगवांस् तपनो द्विजाः प्रत्यक्षताम् अगात् तस्या दाक्षायण्या द्विजोत्तमाः

tataḥ kālena mahatā bhagavāṃs tapano dvijāḥ pratyakṣatām agāt tasyā dākṣāyaṇyā dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

गलेमें बहुत-से हार शोभा पाते थे। दिव्य रत्रोंसे उनका भृङ्गार किया गया था। भगवानूको इस रूपमें देखकर मार्कण्डेय मुनिके नेत्र आश्चर्यसे खिल उठे। उनका शरीर रोमाञ्चित हो गया। वे

English

Lord Sun too aercised his rights. Enveloped by his rays beneath and above like the blossoms of Kadamba he resembled a ball of fire. His physical fonn appeared clearly.

अध्याय ३२

श्लोक 19

सा ददर्श महाकूटं तेजसो ऽम्बरसंवृतम् भूमौ च संस्थितं भास्वज्ज्वालाभिर् अतिदुर्दृशम् तं दृष्ट्वा च ततो देवी साध्वसं परमं गता

sā dadarśa mahākūṭaṃ tejaso 'mbarasaṃvṛtam bhūmau ca saṃsthitaṃ bhāsvajjvālābhir atidurdṛśam taṃ dṛṣṭvā ca tato devī sādhvasaṃ paramaṃ gatā

हिन्दी अर्थ

वाणीमें कहा-- बेटा! जानता हुँ, तुम बहुत थक गये हो और अपनी रक्षाके लिये मेरे पास आये हो। अब शीघ्र ही मेरे शरीरमें प्रवेश कर जाओ यहां तुम्हें पूर्ण विश्राम मिलेगा।' बालककी बात

English

How did the sun*god, later on, attain the shining form like the globular blossoms of the Kadamba? O lord of the universe, recoimt it to us.

अध्याय ३२

श्लोक 21

जगदाद्य प्रसीदेति न त्वां पश्यामि गोपते प्रसादं कुरु पश्येयं यद् रूपं ते दिवाकर भक्तानुकम्पक विभो त्वद्भक्तान् पाहि मे सुतान्

jagadādya prasīdeti na tvāṃ paśyāmi gopate prasādaṃ kuru paśyeyaṃ yad rūpaṃ te divākara bhaktānukampaka vibho tvadbhaktān pāhi me sutān

हिन्दी अर्थ

सुनकर मार्कण्डेय मुनि कुछ बोल न सके । वे भगवानूकी मायासे मोहित हो विवश होकर बालकके खुले हुए मुंहमें प्रवेश कर गये । उसके उदरमें प्रवेश करनेपर उन्होंने वहाँ अनेक जनपदोंसे

English

Afrer bowing to him and propitiating him, the Pra* japati Tvaytr Viivakarmat gave his daughter Saxhjfia to the Sunod.

अध्याय ३२

श्लोक 22

ततः स तेजसस् तस्माद् आविर्भूतो विभावसुः अदृश्यत तदादित्यस् तप्तताम्रोपमः प्रभुः

tataḥ sa tejasas tasmād āvirbhūto vibhāvasuḥ adṛśyata tadādityas taptatāmropamaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

7 घिरी हुई समूची पृथ्वी देखी। खारे पानी, ईखके

English

The lord of the rays begot three children of her, two highly blessed sons and a daughter, Yamuni.

अध्याय ३२

श्लोक 23

ततस् तां प्रणतां देवीं तस्यासंदर्शने द्विजाः प्राह भास्वान् वृणुष्वैकं वरं मत्तो यम् इच्छसि

tatas tāṃ praṇatāṃ devīṃ tasyāsaṃdarśane dvijāḥ prāha bhāsvān vṛṇuṣvaikaṃ varaṃ matto yam icchasi

हिन्दी अर्थ

रस, घी, दही और मीठे जलके समुद्रोंको देखा।

English

The sun*god scorched the three worlds consisting of the mobile smd immobile beings with his abundant refulgence.

अध्याय ३२

श्लोक 24

प्रणता शिरसा सा तु जानुपीडितमेदिनी प्रत्युवाच विवस्वन्तं वरदं समुपस्थितम्

praṇatā śirasā sā tu jānupīḍitamedinī pratyuvāca vivasvantaṃ varadaṃ samupasthitam

हिन्दी अर्थ

पुष्कर नामक द्वीपोंका अवलोकन किया। भारत आदि सम्पूर्ण वर्ष और पर्वतोंका निरीक्षण किया।

English

Seeing the form of the sun-god like a ball of fire and

अध्याय ३२

श्लोक 25

देव प्रसीद पुत्राणां हृतं त्रिभुवनं मम यज्ञभागाश् च दैतेयैर् दानवैश् च बलाधिकैः

deva prasīda putrāṇāṃ hṛtaṃ tribhuvanaṃ mama yajñabhāgāś ca daiteyair dānavaiś ca balādhikaiḥ

हिन्दी अर्थ

बाट ® 2 सब रत्नोंसे सम्पन्न सुवर्णमय मेरुगिरिको भी देखा, ps ला ॥ जो अनेक प्रकारके रत्रमय शिखरोंसे विभूषित,

English

O splendid lady, welfare unto you. I shall go to my father's house. At my bidding you stay there itself without being affected in the least.

अध्याय ३२

श्लोक 26

तन्निमित्तं प्रसादं त्वं कुरुष्व मम गोपते अंशेन तेषां भ्रातृत्वं गत्वा तान् नाशये रिपून्

tannimittaṃ prasādaṃ tvaṃ kuruṣva mama gopate aṃśena teṣāṃ bhrātṛtvaṃ gatvā tān nāśaye ripūn

हिन्दी अर्थ

भगवानूको प्रणाम करके बोले-अहो ! इस भयानक एकार्णवमें यह बालक कैसे निर्भय रहता है। इस प्रकार विचार करते हुए वे इधर-उधर बह रहे थे। उनको चेतना लुप्त होती जा रही थी। वे

English

These two boys of mine and this faircomplexioned daughter should be brought up by you. This secret should not be divulged to the lord at any rate.

अध्याय ३२

श्लोक 27

यथा मे तनया भूयो यज्ञभागभुजः प्रभो भवेयुर् अधिपाश् चैव त्रैलोक्यस्य दिवाकर

yathā me tanayā bhūyo yajñabhāgabhujaḥ prabho bhaveyur adhipāś caiva trailokyasya divākara

हिन्दी अर्थ

अपने उद्धारके लिये व्याकुल हो गये। उस समय उन्हें बड़ा खेद हुआ। इधर वटवृक्षपर सोया हुआ बालक बालसूर्यके समान प्रकाशित हो रहा था। वह अपनी महिमामें ही स्थित था। मार्कण्डेय

English

Unless I am seieed by tresses, until I am cursed I shall never reveal your secret. You may go wherever you have desire to go.

अध्याय ३२

श्लोक 28

तथानुकल्पं पुत्राणां सुप्रसन्नो रवे मम कुरु प्रसन्नार्तिहर कार्यं कर्ता त्वम् उच्यते

tathānukalpaṃ putrāṇāṃ suprasanno rave mama kuru prasannārtihara kāryaṃ kartā tvam ucyate

हिन्दी अर्थ

4 अनेक कन्दराओंसे युक्त, नाना मुनिजनोंसे व्यास,

English

Afflicted in many ways by his step-mother he became extremely sad. Whether it was due to anger or to childishness or Co the tomt of his inevitable future he threatened her with his lifted foot but he did not let it fall on her form.

अध्याय ३२

श्लोक 29

ततस् ताम् आह भगवान् भास्करो वारितस्करः प्रणताम् अदितिं विप्राः प्रसादसुमुखो विभुः

tatas tām āha bhagavān bhāskaro vāritaskaraḥ praṇatām aditiṃ viprāḥ prasādasumukho vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

भांति-भांतिके वृक्षों और वनोंसे परिपूर्ण, अनेक

English

O father I, the son, have been cursed by thismother in. great anger. Hence, O foremost one among those who blaze, I do not consider her as my true mother.

अध्याय ३२

श्लोक 30

सहस्रांशेन ते गर्भः संभूयाहम् अशेषतः त्वत्पुत्रशत्रून् दक्षो ऽहं नाशयाम्य् आशु निर्वृतः

sahasrāṃśena te garbhaḥ saṃbhūyāham aśeṣataḥ tvatputraśatrūn dakṣo 'haṃ nāśayāmy āśu nirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अ जीव-जन्तुओंसे सेवित, अनेकानेक आश्चयाँसे कु युक्त, बाघ, सिंह, सूअर, चँवरी गाय, भैंसे,

English

O son, certainly a great reason must lie behind this aflair since you, conversant with virtue and holy rites, have been swayed by wrath.

अध्याय ३२

श्लोक 31

इत्य् उक्त्वा भगवान् भास्वान् अन्तर्धानम् उपागतः निवृत्ता सापि तपसः संप्राप्ताखिलवाञ्छिता

ity uktvā bhagavān bhāsvān antardhānam upāgataḥ nivṛttā sāpi tapasaḥ saṃprāptākhilavāñchitā

हिन्दी अर्थ

वत 222 १ हाथी, हरिन, वानर तथा अन्य जीव-जन्तुओंसे

English

There are remedies for all curses but there is none to ward off the curse of one's mother.

अध्याय ३२

श्लोक 32

ततो रश्मिसहस्रात् तु सुषुम्नाख्यो रवेः करः ततः संवत्सरस्यान्ते तत्कामपूरणाय सः

tato raśmisahasrāt tu suṣumnākhyo raveḥ karaḥ tataḥ saṃvatsarasyānte tatkāmapūraṇāya saḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक देवता, सिद्ध, चारण, नाग, मुनि, यक्ष, अप्सरा तथा अन्य स्वर्गवासियोंसे उस पर्वतकी पूर्ण शोभा हो रही थी । इस प्रकार शोभामय सुमेरु पर्वतको देखते हुए वे बालकके उदरमे भ्रमण

English

Worms will take off flesh fran your foot and go down to the earth. Thereby your mother's curse will be carried out and you will also be saved.

अध्याय ३२

श्लोक 33

निवासं सविता चक्रे देवमातुस् तदोदरे कृच्छ्रचान्द्रायणादींश् च सा चक्रे सुसमाहिता

nivāsaṃ savitā cakre devamātus tadodare kṛcchracāndrāyaṇādīṃś ca sā cakre susamāhitā

हिन्दी अर्थ

करने लगे। उन्होंने क्रमशः हिमवान्, हेमकूट,

English

Afraid of being cursed by Sungod she who had been avoiding it so far, revealed herself to him.

अध्याय ३२

श्लोक 34

शुचिना धारयाम्य् एनं दिव्यं गर्भम् इति द्विजाः ततस् तां कश्यपः प्राह किंचित्कोपप्लुताक्षरम्

śucinā dhārayāmy enaṃ divyaṃ garbham iti dvijāḥ tatas tāṃ kaśyapaḥ prāha kiṃcitkopaplutākṣaram

हिन्दी अर्थ

से पर्वतोंको देखा। उन्होंने इस लोकमें जितने भी

English

On httring that, the lun-god went to hit ftther-in-law. (Tvaftr) of holy rites, honoured the sun-god of great splendour. As the god appeared at the point of burning him up in hii wrath, he pacified him.

अध्याय ३२

श्लोक 35

किं मारयसि गर्भाण्डम् इति नित्योपवासिनी सा च तं प्राह गर्भाण्डम् एतत् पश्येति कोपना न मारितं विपक्षाणां मृत्युर् एव भविष्यति

kiṃ mārayasi garbhāṇḍam iti nityopavāsinī sā ca taṃ prāha garbhāṇḍam etat paśyeti kopanā na māritaṃ vipakṣāṇāṃ mṛtyur eva bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

चराचर भूत देखे थे, वे सब उन्हें भगवान्को भगवानका यह वचन सुनकर मार्कण्डेय मुनिका कुक्षिमें दृष्टिगोचर हुए। अथवा बहुत कहनेको रोम-रोम हर्षसे खिल उठा। यद्यपि दिव्य रत्नोंसे क्या आवश्यकता, ब्रह्मासे लेकर कोटपर्यन्त अलंकृत तेजोमय भगवानको ओर देखना अत्यन्त सम्पूर्ण स्थावर-जङ्गम जगत् भूर्लोक, भुवर्लोक, कठिन था तो भी उन्होंने उनको देखा। भगवानको

English

This form of youn, permeated by excessive refulgence is unbearable. Unable to bear it, Saihjfii is performing a pen¬ ance now in the forest.

अध्याय ३२

श्लोक 36

इत्य् उक्त्वा तं तदा गर्भम् उत्ससर्ज सुरारणिः जाज्वल्यमानं तेजोभिः पत्युर् वचनकोपिता

ity uktvā taṃ tadā garbham utsasarja surāraṇiḥ jājvalyamānaṃ tejobhiḥ patyur vacanakopitā

हिन्दी अर्थ

स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपलोक, सत्यलोक, कृपासे उन्हें क्षणभरमें नूतन, प्रसन्न एवं निर्मल अतल, वितल, सुतल, पाताल, रसातल और दृष्टि प्राप्त हो गयी। तब मार्कण्डेयजीने भगवान्के महातलरूप ब्रह्माण्डको उन्होंने बालरूपधारी भगवान्के देववन्दित चरणोंको, जिनकी अँगुलियाँ और उदरमें देखा। उस समय मार्कण्डेयजीको सर्वत्र तलवे लाल-लाल थे, मस्तक झुकाकर प्रणाम

English

Today you will see her. Of auspicious conduct she is performing a penance for your gentler forms and features, in the forest.

अध्याय ३२

श्लोक 37

तं दृष्ट्वा कश्यपो गर्भम् उद्यद्भास्करवर्चसम् तुष्टाव प्रणतो भूत्वा वाग्भिर् आद्याभिर् आदरात्

taṃ dṛṣṭvā kaśyapo garbham udyadbhāskaravarcasam tuṣṭāva praṇato bhūtvā vāgbhir ādyābhir ādarāt

हिन्दी अर्थ

बेरोकटोक गति थी। भगवानको कृपासे उनकी किया। हर्षसे युक्त और विस्मित होकर बारंबार स्मरण-शक्तिका लोप नहीं होता था वे भगवान्के उनको ओर देखा तथा हाथ जोड़कर हर्षगदूद उदरमें सम्पूर्ण जगतका अवलोकन करते हुए वाणीमें उन परमात्माका स्तवन आरम्भ किया

English

Brahmins statement has been heard by me. O lord, if it pleases you, I shall make your form more lovely and glossy, O lord of heaven.

अध्याय ३२

श्लोक 38

संस्तूयमानः स तदा गर्भाण्डात् प्रकटो ऽभवत् पद्मपत्त्रसवर्णाभस् तेजसा व्याप्तदिङ्मुखः

saṃstūyamānaḥ sa tadā garbhāṇḍāt prakaṭo 'bhavat padmapattrasavarṇābhas tejasā vyāptadiṅmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

घूमते फिरे, किंतु उनके शरीरका कहीं अन्त नहीं मिला। तब वे वरदायक देवता श्रीहरिको शरणमे गये इसी समय सहसा वे वायुके वेगसे खिंचकर भगवान्के खुले हुए मुखसे बाहर निकल आये।

English

When the sun, the central pivot of the worlds, began to rotate, the Earth along with the oceans, mountains and forests rose up into the sky.

अध्याय ३२

श्लोक 39

अथान्तरिक्षाद् आभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् सतोयमेघगम्भीरा वाग् उवाचाशरीरिणी

athāntarikṣād ābhāṣya kaśyapaṃ munisattamam satoyameghagambhīrā vāg uvācāśarīriṇī

हिन्दी अर्थ

बाहर निकलनेपर उन्हें पुनः मनुष्योंसे शून्य सारी पृथ्वी एकार्णवके जलमें निमग्न दिखायी दी। साथ ही वटवृक्षको शाखापर पलंगके ऊपर विराजमान शिशुरूपधारी भगवान्का भी दर्शन

English

O brahmins, O highly blessed ones, the entire firma¬ ment including the moon, planets and stars came tumbling as if pulled down and agitated.

अध्याय ३२

श्लोक 40

मारितंतेपतः प्रोक्तम् एतद् अण्डं त्वयादितेः तस्मान् मुने सुतस् ते ऽयं मार्तण्डाख्यो भविष्यति

māritaṃtepataḥ proktam etad aṇḍaṃ tvayāditeḥ tasmān mune sutas te 'yaṃ mārtaṇḍākhyo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

हुआ, जो सम्पूर्ण जगत्को अपने उदरमें लेकर विराजमान थे। उनका वक्षःस्थल श्रीवत्सचिहसे सुशोभित, नेत्र पद्मपत्रके समान विशाल और श्रीअङ्ग पीताम्बरसे आच्छादित था। उनको चार

English

Waters of oceans splashed up. The great mountains crumbled down with their rows of ridges broken up and scattered.

अध्याय ३२

श्लोक 41

हनिष्यत्य् असुरांश् चायं यज्ञभागहरान् अरीन् देवा निशम्येति वचो गगनात् समुपागतम्

haniṣyaty asurāṃś cāyaṃ yajñabhāgaharān arīn devā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam

हिन्दी अर्थ

भुजाएँ शोभा पा रही थीं। भगवान्ने देखा मार्कण्डेय मुनि मुखसे निकलकर जलमें तैरते हुए अचेत-से हो रहे हैं। तब उन्होंने हँसकर कहा “बेटा! क्या तुमने मेरे उदरमें रहकर विश्राम कर

English

The abodes having Dhruva the Pole Star for their support came down, O excellent sages, as the cofds of rays that hdd them together, snapped.

अध्याय ३२

श्लोक 42

प्रहर्षम् अतुलं याता दानवाश् च हतौजसः ततो युद्धाय दैतेयान् आजुहाव शतक्रतुः

praharṣam atulaṃ yātā dānavāś ca hataujasaḥ tato yuddhāya daiteyān ājuhāva śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

लिया? वहाँ घूमते समय तुमने क्या-क्या आश्चर्य देखा ? मुनिश्रेष्ठ एक तो तुम मेरे भक्त, दूसरे थके-माँदे और तीसरे मेरे शरणागत हो। अतः

English

Thousands of huge clouds were tossed up by gusts of wind as they fell and wliled about with great velocity. They rumbled terribly as they were shattered to pieces.

अध्याय ३२

श्लोक 43

सह देवैर् मुदा युक्तो दानवाश् च तम् अभ्ययुः तेषां युद्धम् अभूद् घोरं देवानाम् असुरैः सह

saha devair mudā yukto dānavāś ca tam abhyayuḥ teṣāṃ yuddham abhūd ghoraṃ devānām asuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-मायासे बाल-रूप धारण करनेवाले देवदेव जगन्नाथ! कमलके समान सुन्दर नेत्रोंवाले सुरश्रेष्ठ पुरुषोत्तम! मैं दुःखित होकर आपकी शरणमें आया हूँ। मेरी रक्षा कोजिये।

English

O excellent sages, with the Earth, sky and nether regions whirling about along with the routing Sungod the entire cosmos became excessively agitated at that time.

अध्याय ३२

श्लोक 44

शस्त्रास्त्रवृष्टिसंदीप्तसमस्तभुवनान्तरम् तस्मिन् युद्धे भगवता मार्तण्डेन निरीक्षिताः

śastrāstravṛṣṭisaṃdīptasamastabhuvanāntaram tasmin yuddhe bhagavatā mārtaṇḍena nirīkṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

संवर्तक नामक अग्निने मुझे संतप्त कर रखा है। मैं अँगारोंकी वर्षासे भयभीत हो रहा हुँ, मेरा उद्धार कीजिये। देवेश! पुरुषोत्तम! मैंने आपके उदरमें चराचर जगतका अवलोकन किया है।

English

thousand hermits of the size ci half a thumb live

अध्याय ३२

श्लोक 45

तेजसा दह्यमानास् ते भस्मीभूता महासुराः ततः प्रहर्षम् अतुलं प्राप्ताः सर्वे दिवौकसः

tejasā dahyamānās te bhasmībhūtā mahāsurāḥ tataḥ praharṣam atulaṃ prāptāḥ sarve divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

इससे मुझे बड़ा विस्मय हुआ है। में विषादग्रस्त तो हूँ ही। मेरी रक्षा कीजिये। पुरुषोत्तम! इस अवलम्बशून्य संसारमें आपके सिवा दूसरा कोई सहारा देनेवाला नहीं है। मुझपर प्रसन्न होइये।

English

H&hi Hnhfl, NIrada and Tumbtiru were diitinguisbed muncians in Ancient World. Purank Utmture is full of thdr anecdotes. Similarly, Vilv&d, GhfUcI, Urvafl, Tilotcamh, MmaH, Salvyanyi and Rambbi were celeiCial courtesans hiy skilled in the art of instrumental munc.

अध्याय ३२

श्लोक 46

तुष्टुवुस् तेजसां योनिं मार्तण्डम् अदितिं तथा स्वाधिकारांस् ततः प्राप्ता यज्ञभागांश् च पूर्ववत्

tuṣṭuvus tejasāṃ yoniṃ mārtaṇḍam aditiṃ tathā svādhikārāṃs tataḥ prāptā yajñabhāgāṃś ca pūrvavat

हिन्दी अर्थ

देबताओंके नाथ! प्रसन्न होइये। देवताओंके निवासस्थान ! प्रसन्न होइये। जगतूके कारणोंके भी कारण सर्वलोकेश्वर! मुझपर प्रसन्न होइये। सबको सृष्टि करनेवाले देव! प्रसन्न होइये। धरणीधर!

English

A great tumult arose as they were singing, dancing and playing on instruments such as Turyas and Vaulitras. Gandharvas and Apsaras raised their pleasing sounds every¬ where.

अध्याय ३२

श्लोक 47

भगवान् अपि मार्तण्डः स्वाधिकारम् अथाकरोत् कदम्बपुष्पवद् भास्वान् अधश् चोर्ध्वं च रश्मिभिः वृतो ऽग्निपिण्डसदृशो दध्रे नातिस्फुटं वपुः

bhagavān api mārtaṇḍaḥ svādhikāram athākarot kadambapuṣpavad bhāsvān adhaś cordhvaṃ ca raśmibhiḥ vṛto 'gnipiṇḍasadṛśo dadhre nātisphuṭaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

मुझपर प्रसन्न होइये। जलमें निवास करनेवाले

English

Then, with their palms joined in reverence, with their bodies bending low with devotion, the deities made obeisance, even as the thousand-rayed Sun-god was being whetted.

अध्याय ३२

श्लोक 48

कथं कान्ततरं पश्चाद् रूपं संलब्धवान् रविः कदम्बगोलकाकारं तन् मे ब्रूहि जगत्पते

kathaṃ kāntataraṃ paścād rūpaṃ saṃlabdhavān raviḥ kadambagolakākāraṃ tan me brūhi jagatpate

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा उपकार करनेके लिये में तुमसे बातचीत प्रसन्न होइये। कमलाकान्त! प्रसन्न होइये । त्रिदशेश्वर!

English

Amidst that sonorous din, in the assembly of living beings, Visvakarma went on whetting slowly and steadily.

अध्याय ३२

श्लोक 49

त्वष्टा तस्मै ददौ कन्यां संज्ञां नाम विवस्वते प्रसाद्य प्रणतो भूत्वा विश्वकर्मा प्रजापतिः

tvaṣṭā tasmai dadau kanyāṃ saṃjñāṃ nāma vivasvate prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmā prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

करता हूँ। इधर मेरी ओर देखो तो सही।'

English

Tvashta, appeased and bowed to by Vishvakarma the Prajapati, gave his daughter named Samjna to Vivasvan.

अध्याय ३२

श्लोक 50

त्रीण्य् अपत्यान्य् असौ तस्यां जनयाम् आस गोपतिः द्वौ पुत्रौ सुमहाभागौ कन्यां च यमुनां तथा

trīṇy apatyāny asau tasyāṃ janayām āsa gopatiḥ dvau putrau sumahābhāgau kanyāṃ ca yamunāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न होइये। कंस और केशीका नाश करनेवाले

English

The lord of rays begot three children on her: two very fortunate sons and a daughter, Yamuna.

अध्याय ३२

श्लोक 51

यत् तेजो ऽभ्यधिकं तस्य मार्तण्डस्य विवस्वतः तेनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् सचराचरान्

yat tejo 'bhyadhikaṃ tasya mārtaṇḍasya vivasvataḥ tenātitāpayām āsa trīṃl lokān sacarācarān

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय मुनिको प्रलयकालमें बालमुकुन्दका दर्शन और उनका वरदान प्राप्त होना

English

By that excessive brilliance of Martanda Vivasvan he scorched the three worlds with the moving and unmoving.

अध्याय ३२

श्लोक 52

तद् रूपं गोलकाकारं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः असहन्ती महत् तेजः स्वां छायां वाक्यम् अब्रवीत्

tad rūpaṃ golakākāraṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ asahantī mahat tejaḥ svāṃ chāyāṃ vākyam abravīt

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! प्रसन्न होइये। अरिष्टासुरका नाश करनेवाले क्षमा करनेकी कृपा करें।

English

Seeing that form, round like a globe, Samjna, unable to bear Vivasvan's great brilliance, spoke to her shadow:

अध्याय ३२

श्लोक 53

अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः निर्विकारं त्वयात्रैव स्थेयं मच्छासनाच् छुभे

ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ nirvikāraṃ tvayātraiva stheyaṃ macchāsanāc chubhe

हिन्दी अर्थ

गोविन्द! प्रसन्न होइये। हैत्यनाशक श्रीकृष्ण! प्रसन्न होइये । दानवोंका अन्त करनेवाले वासुदेव !

English

"I shall go, may you be well, to my father's own house; you must stay here unchanged by my command, auspicious one.

अध्याय ३२

श्लोक 54

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी संभाव्या नैव चाख्येयम् इदं भगवते त्वया

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī saṃbhāvyā naiva cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā

हिन्दी अर्थ

यदुनन्दन! प्रसन्न होइये। इन्द्रके छोटे भाई उपेन्द्र! प्रसन्न होइये। वरदायक अविनाशी देव! प्रसन्न

English

These two boys of mine and the lovely daughter must be cared for; and you must not tell this to the lord."

अध्याय ३२

श्लोक 55

आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वाञ्छितम्

ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāñchitam

हिन्दी अर्थ

आप ही अग्नि और आप ही वायु हैं। जगत्पते! आकाश, मन, अहंकार, बुद्धि, प्रकृति तथा सत्त्वादि गुण भी आप ही हैं। आप सम्पूर्ण विश्वमे व्यापक पुरुष हैं। पुरुषसे भी उत्तम पुरुषोत्तम हैं ।

English

"Goddess, until hair is seized or until a curse, I shall never tell your intention; go where you wish."

अध्याय ३२

श्लोक 56

इत्य् उक्ता व्रीडिता संज्ञा जगाम पितृमन्दिरम् वत्सराणां सहस्रं तु वसमाना पितुर् गृहे

ity uktā vrīḍitā saṃjñā jagāma pitṛmandiram vatsarāṇāṃ sahasraṃ tu vasamānā pitur gṛhe

हिन्दी अर्थ

प्रभो! आप ही सम्पूर्ण इन्द्रिया और उनके शब्द

English

Thus addressed, Samjna, ashamed, went to her father's house; she stayed in her father's house for a thousand years.

अध्याय ३२

श्लोक 57

भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनः पुनः आगच्छद् वडवा भूत्वा कुरून् अथोत्तरांस् ततः

bhartuḥ samīpaṃ yāhīti pitroktā sā punaḥ punaḥ āgacchad vaḍavā bhūtvā kurūn athottarāṃs tataḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयके इस प्रकार स्तुति करनेपर भगवान् बहुत प्रसन्न हुए और मेघके समान गम्भीर वाणीमें बोले-- मुनिश्रेष्ठ! तुम्हारे मनमै जो अभिलाषा हो, उसे कहो। ब्रह्मर्षे! तुम मुझसे जो कुछ

English

Told repeatedly by her father, "Go to your husband's side," she became a mare and went to the northern Kurus.

अध्याय ३२

श्लोक 58

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहारा द्विजोत्तमाः पितुः समीपं यातायां संज्ञायां वाक्यतत्परा

tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā dvijottamāḥ pituḥ samīpaṃ yātāyāṃ saṃjñāyāṃ vākyatatparā

हिन्दी अर्थ

चाहोगे, वह सब तुम्हें दूँगा ।'

English

There the virtuous one practised austerity, fasting, Brahmins, intent on her promise, when Samjna had gone to her father's side.

अध्याय ३२

श्लोक 59

तद्रूपधारिणी छाया भास्करं समुपस्थिता तस्यां च भगवान् सूर्यः संज्ञेयम् इति चिन्तयन्

tadrūpadhāriṇī chāyā bhāskaraṃ samupasthitā tasyāṃ ca bhagavān sūryaḥ saṃjñeyam iti cintayan

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी बोले-देव! में आपको और आपकी मायाको जानना चाहता हूँ। देवेश! आपकी कृपासे मेरी स्मरणशक्ति लुप्त नहीं हुई है। पुण्डरीकाक्ष! आप अव्यय हैं, मैं आपके तत्त्वको

English

The shadow, bearing her form, approached the Sun; and the lord Sun, thinking "this is Samjna,"

अध्याय ३२

श्लोक 60

तथैव जनयाम् आस द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा संज्ञा तु पार्थिवी तेषाम् आत्मजानां तथाकरोत्

tathaiva janayām āsa dvau putrau kanyakāṃ tathā saṃjñā tu pārthivī teṣām ātmajānāṃ tathākarot

हिन्दी अर्थ

समझना चाहता हूं । इस सम्पूर्ण जगतूको पीकर आप साक्षात् परमेश्वर यहाँ बालरूपसे क्यों रहते

English

likewise begot two sons and a daughter. Samjna of the earth (the shadow) made for those children of her own

अध्याय ३२

श्लोक 61

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती तु सा मनुस् तत् क्षान्तवांस् तस्या यमस् तस्या न चक्षमे

snehaṃ na pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī tu sā manus tat kṣāntavāṃs tasyā yamas tasyā na cakṣame

हिन्दी अर्थ

आदि विषय हैं। आप ही दिक्पाल, धर्म, वेद, हैं? ये सब बातें बतानेकी कृपा करें।

English

an affection not as for the earlier-born; Manu tolerated that of hers, but Yama did not bear it.

अध्याय ३२

श्लोक 62

बहुधा पीड्यमानस् तु पितुः पत्या सुदुःखितः स वै कोपाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वै बलात् पदा संतर्जयाम् आस न तु देहे न्यपातयत्

bahudhā pīḍyamānas tu pituḥ patyā suduḥkhitaḥ sa vai kopāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vai balāt padā saṃtarjayām āsa na tu dehe nyapātayat

हिन्दी अर्थ

दक्षिणासहित यज्ञ, इन्द्र, शिव, देवता, हविष्य और अग्नि हैं। वसु, रुद्र, आदित्य और ग्रह भी आपके ही स्वरूप हैं और जितनी भी जातियों हैं, जो कुछ भी जीव-नामधारी पदार्थ है, वह सब

English

Greatly pained and much distressed by his father's wife, Yama, out of anger, childishness and by force of the destined event, threatened her with his foot, but did not strike her body.

अध्याय ३२

श्लोक 63

पदा तर्जयसे यस्मात् पितुर् भार्यां गरीयसीम् तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः

padā tarjayase yasmāt pitur bhāryāṃ garīyasīm tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

आप ही हैं। अधिक कहनेकी क्या आवश्यकता, ब्रह्मासे लेकर तिनकेतक जो कुछ भी भूत, भविष्य और वर्तमान चराचर जगत् है, वह आप

English

"Since you threaten with your foot your father's wife, who is greater, therefore this foot of yours will fall, no doubt."

अध्याय ३२

श्लोक 64

यमस् तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

yamas tu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ manunā saha dharmātmā pitre sarvaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

मुनिके इस प्रकार पूछनेपर परम कान्तिमान् देवाधिदेव श्रीहरिने उन्हें सान्त्वना देते हुए कहा-- "ब्रह्मन्! देवता भी मुझे ठीक-ठीक नहीं जानते; किंतु तुमपर प्रेम होनेके कारण मैं अपना रहस्य

English

Yama, his mind greatly pained by that curse, the righteous-souled one, along with Manu, reported everything to his father:

अध्याय ३२

श्लोक 65

स्नेहेन तुल्यम् अस्मासु माता देव न वर्तते विसृज्य ज्यायसं भक्त्या कनीयांसं बुभूषति

snehena tulyam asmāsu mātā deva na vartate visṛjya jyāyasaṃ bhaktyā kanīyāṃsaṃ bubhūṣati

हिन्दी अर्थ

बतलाउँगा कि कैसे इस जगत्की सृष्टि करता हूं । ब्रह्मर्षे! तुम पितृभक्त हो और मेरी शरणमें आये हो; इसीलिये तुम्हें मेरे स्वरूपका प्रत्यक्ष दर्शन

English

"Mother, god, does not behave toward us with equal affection; leaving aside the elder, she wishes to favour the younger with love.

अध्याय ३२

श्लोक 66

तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हसि

tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhasi

हिन्दी अर्थ

ही हैं। देव! आपका जो परमस्वरूप है, वह हुआ है। तुम्हारा ब्रह्मचर्य महान् है। पूर्वकालमें कूटस्थ, अचल एवं धुव है। उसे ब्रह्मा आदि मैने जलको 'नारा' नाम दिया था, उस 'नारा' में

English

My foot was raised against her but not dropped on her body; from childishness or delusion, you ought to forgive it.

अध्याय ३२

श्लोक 67

शप्तो ऽहं तात कोपेन जनन्या तनयो यतः ततो मन्ये न जननीम् इमां वै तपतां वर

śapto 'haṃ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ tato manye na jananīm imāṃ vai tapatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

बुद्धिवाले मनुष्य कैसे उसका तत्त्व समझ सकते ' नारायण' कहलाता हुँ । द्विजोत्तम! मैं नारायण ही हैं। भगवन्! आप शुद्धस्वभाव, नित्य, प्रकृतिसे सबको उत्पत्तिका कारण, सनातन, अविनाशी, परे, अव्यक्त, शाश्वत, अनन्त एवं सर्वव्यापी सम्पूर्ण भूतोंका स्रष्टा और संहर्ता हूं । मैं ही विष्णु, महेश्वर हैं। आप ही आकाशस्वरूप, परम शान्त, मैं ही ब्रह्मा और मैं ही देवराज इन्द्र हूँ। यक्षराज

English

I have been cursed in anger, father, by one who is a mother as my mother; therefore I do not think her a mother, best of the burning.

अध्याय ३२

श्लोक 68

तव प्रसादाच् चरणो भगवन् न पतेद् यथा मातृशापाद् अयं मे ऽद्य तथा चिन्तय गोपते

tava prasādāc caraṇo bhagavan na pated yathā mātṛśāpād ayaṃ me 'dya tathā cintaya gopate

हिन्दी अर्थ

अजन्मा, व्यापक एवं अविनाशी हैं। इस प्रकार कुबेर और प्रेतराज यम भी मैं ही हूँ। मैं ही शिव, आपके निर्गुण एवं निरञ्जन (मायारहित शुद्ध) चन्द्रमा, प्रजापति कश्यप, धाता, विधाता और रूपकी स्तुति कौन कर सकता है। देव! अविनाशी यज्ञ हूँ। अग्नि मेरा मुख, पृथ्वी चरण, चन्द्रमा देवदेवेश्वर! मैंने जो विकल एवं अल्पज्ञान होनेके और सूर्य नेत्र, झुलोक मस्तक, आकाश और

English

By your grace, revered one, think how this foot of mine may not fall by my mother's curse today, lord of cattle."

अध्याय ३२

श्लोक 69

असंशयं महत् पुत्र भविष्यत्य् अत्र कारणम् येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं धर्मशीलिनम्

asaṃśayaṃ mahat putra bhaviṣyaty atra kāraṇam yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ dharmaśīlinam

हिन्दी अर्थ

कारण आपके स्तवनकी धृष्टता की है, उसे आप दिशाएँ कान तथा जल स्वेद है। दिशाओंसहित

English

"Without doubt, son, there will be a great cause here by which anger entered you, a knower of dharma, righteous by nature.

अध्याय ३२

श्लोक 70

सर्वेषाम् एव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच् छापनिवर्तनम्

sarveṣām eva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacic chāpanivartanam

हिन्दी अर्थ

आकाश मेरा शरीर और वायु मेरे मनमें स्थित है । मैंने पर्याप्त दक्षिणावाले अनेकों यज्ञोंका अनुष्ठान किया है। पृथ्वीपर वेदके विद्वान् देवयज्ञमें स्थित मुझ विष्णुका ही यजन करते हैं। स्वर्गकी इच्छा

English

For all curses there is a counter; but for those cursed by a mother there is nowhere any turning back of the curse.

अध्याय ३२

श्लोक 71

न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातुर् वचस् तव किंचित् ते ऽहं विधास्यामि पुत्रस्नेहाद् अनुग्रहम्

na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātur vacas tava kiṃcit te 'haṃ vidhāsyāmi putrasnehād anugraham

हिन्दी अर्थ

यज्ञके द्वारा मेरी आराधना करते हैं। मैं ही शेषनाग होकर चारों ओरके समुद्रों और मेरुपर्वतसहित समस्त पृथ्वीको अकेला ही धारण करता हूँ। पूर्वकालमें वाराहरूप धारण करके मैंने ही जलमें

English

This word of your mother cannot be made false; out of love for my son I will grant you some favour:

अध्याय ३२

श्लोक 72

कृमयो मांसम् आदाय प्रयास्यन्ति महीतलम् कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

kṛmayo māṃsam ādāya prayāsyanti mahītalam kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

डूबी हुई इस पृथ्वीका अपनी शक्तिसे उद्धार किया था। द्विजश्रेष्ठ। मैं ही बड़वानल होकर समुद्रका जल पीता और मेघरूपसे उसकी वर्षा करता हूँ। ब्राह्मण मेरा मुख, क्षत्रिय मेरी भुजाएँ,

English

worms, taking flesh, will go to the earth; her word will be true, and you will be saved."

अध्याय ३२

श्लोक 73

आदित्यस् त्व् अब्रवीच् छायां किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्व् अप्य् अधिकः स्नेह एकं प्रति कृतस् त्वया

ādityas tv abravīc chāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai tulyeṣv apy adhikaḥ sneha ekaṃ prati kṛtas tvayā

हिन्दी अर्थ

वैश्य जाँघ और शूद्र चरण हैं। ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद मुझसे ही प्रकट होते और फिर मुझमें ही प्रवेश कर जाते हैं। ज्ञानपरायण संन्यासी, संयमशील जिज्ञासु तथा काम, क्रोध

English

Aditya said to the shadow: "Why have you shown greater affection toward one among your sons who are all equal?

अध्याय ३२

श्लोक 74

नूनं नैषां त्वं जननी संज्ञा कापि त्वम् आगता निर्गुणेष्व् अप्य् अपत्येषु माता शापं न दास्यति

nūnaṃ naiṣāṃ tvaṃ jananī saṃjñā kāpi tvam āgatā nirguṇeṣv apy apatyeṣu mātā śāpaṃ na dāsyati

हिन्दी अर्थ

एवं द्वेषसे रहित, अनासक्त, निष्पाप, सत्त्वस्थ, अहंकारशून्य तथा अध्यात्मतत्त्वके ज्ञाता ब्राह्मण सदा मेरा ही चिन्तन करते हुए उपासना करते हैं। मैं ही संवर्तक ज्योति, मैं ही संवर्तक आग्नि, में

English

Surely you are not their mother, you are some Samjna come here; a mother does not curse even her virtueless children."

अध्याय ३२

श्लोक 75

सा तत्परिहरन्ती च शापाद् भीता तदा रवेः कथयाम् आस वृत्तान्तं स श्रुत्वा श्वशुरं ययौ

sā tatpariharantī ca śāpād bhītā tadā raveḥ kathayām āsa vṛttāntaṃ sa śrutvā śvaśuraṃ yayau

हिन्दी अर्थ

आकाशमें जो ये तारे दिखायी देते हैं, इन सबको मेरे ही रोम-कूप समझो। रत्रोंसे भरे हुए समुद्र और चारों दिशाओंको मेरे ही स्वरूप जानो। मनुष्य जिस कर्मका अनुष्ठान करके कल्याणके

English

She, avoiding that and afraid of the curse, told the Sun the account; having heard it, he went to his father-in-law.

अध्याय ३२

श्लोक 76

स चापि तं यथान्यायम् अर्चयित्वा तदा रविम् निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयानस् तम् अब्रवीत्

sa cāpi taṃ yathānyāyam arcayitvā tadā ravim nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayānas tam abravīt

हिन्दी अर्थ

भागी होते हैं, वह भी मेरा ही स्वरूप है। सत्य,

English

And he, duly honouring the Sun then, soothed him as he wished to burn him in anger, and said:

अध्याय ३२

श्लोक 77

तवातितेजसा व्याप्तम् इदं रूपं सुदुःसहम् असहन्ती तु तत् संज्ञा वने चरति वै तपः

tavātitejasā vyāptam idaṃ rūpaṃ suduḥsaham asahantī tu tat saṃjñā vane carati vai tapaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए विधानके अनुसार ही विहित माने जाते हैं और मेरे ही स्वरूपमें इनकी स्थिति है। जिनको

English

"This your form is suffused with excessive brilliance, very hard to bear, and Samjna, unable to bear it, roams in the forest, practising austerity.

अध्याय ३२

श्लोक 78

द्रक्ष्यते तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् रूपार्थं भवतो ऽरण्ये चरन्तीं सुमहत् तपः

drakṣyate tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm rūpārthaṃ bhavato 'raṇye carantīṃ sumahat tapaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानशक्ति मेरे द्वारा अभिभूत हो जाती है, वे इच्छानुसार चेष्टा नहीं कर पाते। वेदोंका सम्यक् स्वाध्याय करके भाँति-भाँतिके यज्ञोंद्वारा यजन करनेवाले शान्तचित्त एवं क्रोधपर विजय पानेवाले

English

You will see her today, your own well-conducted wife, practising great austerity in the forest for the sake of a form for you.

अध्याय ३२

श्लोक 79

श्रुतं मे ब्रह्मणो वाक्यं तव तेजोवरोधने रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तं दिवस्पते

śrutaṃ me brahmaṇo vākyaṃ tava tejovarodhane rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntaṃ divaspate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण मुझे प्रास करते हैं। पापाचारी, लोभी, कुपण, अनार्य तथा मनको वशमें न रखनेवाले मनुष्यांको में कभी नहीं मिल सकता। जिनके अन्तःकरण शुद्ध हैं, उन्हें प्राप्त होनेवाला महान्

English

I have heard Brahma's word about checking your brilliance. I shall fashion today a form of yours that is pleasing, lord of heaven."

अध्याय ३२

श्लोक 80

ततस् तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान् रविः ततो विवस्वतो रूपं प्राग् आसीत् परिमण्डलम्

tatas tatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavān raviḥ tato vivasvato rūpaṃ prāg āsīt parimaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

फल मुझे ही समझो। कुयोगसेवी मूढ़ मनुष्योंके

English

Then the revered Sun said to Tvashta, "So be it." Then Vivasvan's form had been round.

अध्याय ३२

श्लोक 81

विश्वकर्मा त्व् अनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता भ्रमिम् आरोप्य तत्तेजःशातनायोपचक्रमे

viśvakarmā tv anujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā bhramim āropya tattejaḥśātanāyopacakrame

हिन्दी अर्थ

जब धर्मकी हानि और अधर्मका उत्थान होता है तब-तब मैं अपनेको प्रकट करता हूँ। हिंसापरायण हैत्य तथा भयंकर राक्षस, जो बड़े-बड़े देवताओंके लिये भी अवध्य हैं, जब इस संसारमें जन्म लेते

English

Vishvakarma, permitted by Vivasvan, in Shakadvipa mounted him on a lathe and began to trim away that brilliance.

अध्याय ३२

श्लोक 82

भ्रमताशेषजगतां नाभिभूतेन भास्वता समुद्राद्रिवनोपेता त्व् आरुरोह मही नभः

bhramatāśeṣajagatāṃ nābhibhūtena bhāsvatā samudrādrivanopetā tv āruroha mahī nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं, तब मैं पुण्यात्मा पुरुषोंके घरोंमें अवतार लेता हूँ। मनुष्य-देहमें प्रवेश करके समस्त बाधाओंका शमन करता हूँ। देवता, मनुष्य, गन्धर्व, नाग तथा राक्षसों और स्थावर भूतोंको अपनी मायासे सृष्टि

English

While the radiant one, who was the centre of all the worlds, was being turned, the earth with oceans, mountains and forests rose up to the sky.

अध्याय ३२

श्लोक 83

गगनं चाखिलं विप्राः सचन्द्रग्रहतारकम् अधोगतं महाभागा बभूवाक्षिप्तम् आकुलम्

gaganaṃ cākhilaṃ viprāḥ sacandragrahatārakam adhogataṃ mahābhāgā babhūvākṣiptam ākulam

हिन्दी अर्थ

करके मैं पुनः उनका संहार करता हूँ। फिर कर्मकालमें उनके योग्य शरीरका विचार करके सृष्टि करता हूँ। मेरा स्वरूपभूत धर्म सत्ययुगमें श्वेत रहता है, त्रेतामें श्याम होता है, द्वापर आनेपर

English

The whole sky, Brahmins, with moon, planets and stars, fortunate ones, was thrown downward and in confusion.

अध्याय ३२

श्लोक 84

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश् च तथार्णवाः व्यभिद्यन्त महाशैलाः शीर्णसानुनिबन्धनाः

vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuś ca tathārṇavāḥ vyabhidyanta mahāśailāḥ śīrṇasānunibandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

लाल हो जाता है और कलियुगमें काला पड़ जाता है। प्रलयकाल आनेपर मैं ही अत्यन्त दारुण कालरूप हो अकेला ही समस्त त्रिलोकोका नाश करता हूँ। उत्पत्ति, पालन और संहार-ये

English

All the oceans too had their waters scattered; the great mountains were split, their peaks and bases shattered.

अध्याय ३२

श्लोक 85

ध्रुवाधाराण्य् अशेषाणि धिष्ण्यानि मुनिसत्तमाः त्रुट्यद्रश्मिनिबन्धीनि बन्धनानि अधो ययुः

dhruvādhārāṇy aśeṣāṇi dhiṣṇyāni munisattamāḥ truṭyadraśminibandhīni bandhanāni adho yayuḥ

हिन्दी अर्थ

तीन मेरे ही धर्म हैं। मैं सम्पूर्ण विश्वका आत्मा और सब लोकोंको सुख पहुँचानेवाला हुँ। मेरा किसीसे पार्थक्य नहीं है। मैं सर्वव्यापी, अनन्त और इन्द्रियोंका नियन्ता हूँ। मेरे डग बहुत बड़े हैं।

English

All the Dhruva-supported stations, best of sages, went down, their bonds of rays-ties snapping.

अध्याय ३२

श्लोक 86

वेगभ्रमणसंपातवायुक्षिप्ताः सहस्रशः व्यशीर्यन्त महामेघा घोरारावविराविणः

vegabhramaṇasaṃpātavāyukṣiptāḥ sahasraśaḥ vyaśīryanta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ

हिन्दी अर्थ

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्।

English

Thousands of great clouds, flung by the winds from the whirling motion, were broken, uttering terrible roars.

अध्याय ३२

श्लोक 87

भास्वद्भ्रमणविभ्रान्तभूम्याकाशरसातलम् जगद् आकुलम् अत्यर्थं तदासीन् मुनिसत्तमाः

bhāsvadbhramaṇavibhrāntabhūmyākāśarasātalam jagad ākulam atyarthaṃ tadāsīn munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेय मुनिको प्रलयकालमें बालमुकुन्दका दर्शन और उनका वरदान प्राप्त होना

English

The earth, sky and nether regions, bewildered by the whirling of the Sun, became the world in great confusion, best of sages.

अध्याय ३२

श्लोक 88

त्रैलोक्यम् आकुलं वीक्ष्य भ्रममाणं सुरर्षयः देवाश् च ब्रह्मणा सार्धं भास्वन्तम् अभितुष्टुवुः

trailokyam ākulaṃ vīkṣya bhramamāṇaṃ surarṣayaḥ devāś ca brahmaṇā sārdhaṃ bhāsvantam abhituṣṭuvuḥ

हिन्दी अर्थ

मैं अकेला ही काल-चक्रका संचालन करता हूं । जो ब्रह्मका रूप है, वह मेरा ही है । वही सम्पूर्ण भूतोंको शान्ति देनेवाला है। उसका उद्यम सम्पूर्ण

English

Seeing the three worlds in confusion and revolving, the gods and sages with Brahma praised the Sun:

अध्याय ३२

श्लोक 89

आदिदेवो ऽसि देवानां जातस् त्वं भूतये भुवः सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

ādidevo 'si devānāṃ jātas tvaṃ bhūtaye bhuvaḥ sargasthityantakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi

हिन्दी अर्थ

अकेला ही समस्त भूतों और उनके शरीरोंकी सृष्टि करूँगा।'' इतना कहकर भगवानूने मुनिवर मार्कण्डेयजीसे

English

"You are the primal god of the gods, born for the welfare of the earth; in the times of creation, preservation and end you stand in a threefold division.

अध्याय ३२

श्लोक 90

स्वस्ति ते ऽस्तु जगन्नाथ घर्मवर्षदिवाकर इन्द्रादयस् तदा देवा लिख्यमानम् अथास्तुवन्

svasti te 'stu jagannātha gharmavarṣadivākara indrādayas tadā devā likhyamānam athāstuvan

हिन्दी अर्थ

भूतोंक हितके लिये ही होता है। मुनिश्रेष्ठ! इस पूछा-' मुने! तुमने जिस अभिप्रायसे मेरी स्तुति

English

May it be well with you, lord of the world, day-maker, rainer of heat! Then Indra and the other gods praised him, even as he was being carved.

अध्याय ३२

श्लोक 91

जय देव जगत्स्वामिञ् जयाशेषजगत्पते ऋषयश् च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः

jaya deva jagatsvāmiñ jayāśeṣajagatpate ṛṣayaś ca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार मेरा आत्मा सम्पूर्ण भूतोंमें संनिहित है। फिर भी मुझे कोई नहीं जानता। भक्तगण सब

English

Victory, god, lord of the world! Victory, lord of the whole world!" Then the seven sages, led by Vasishtha and Atri,

अध्याय ३२

श्लोक 92

तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीतिवादिनः वेदोक्तिभिर् अथाग्र्याभिर् वालखिल्याश् च तुष्टुवुः

tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ svasti svastītivādinaḥ vedoktibhir athāgryābhir vālakhilyāś ca tuṣṭuvuḥ

हिन्दी अर्थ

की है, उसे कहो । में तुम्हें शीघ्र ही उत्तम वरदान दुँगा।' भगवानूका यह कल्याणमय वचन सुनकर

English

praised him with various hymns, saying "May it be well, may it be well"; with excellent Vedic words the Valakhilyas praised him.

अध्याय ३२

श्लोक 93

अग्निर् आद्याश् च भास्वन्तं लिख्यमानं मुदा युताः त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस् त्वं ध्यानिनां परः

agnir ādyāś ca bhāsvantaṃ likhyamānaṃ mudā yutāḥ tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyas tvaṃ dhyānināṃ paraḥ

हिन्दी अर्थ

लोकोंमें सर्वथा मेरा पूजन करते हें । ब्रह्मन्! मुझमें मार्कण्डेय मुनि सहसा उनके चरणोंमें गिर पड़े

English

Agni and the others, joyfully, as he was being carved, said: "You, lord, are the liberation of the seekers of liberation; you are the highest object of meditation for the meditators.

अध्याय ३२

श्लोक 94

त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकाण्डविवर्तिनाम् संपूज्यस् त्वं तु देवेश शं नो ऽस्तु जगतां पते

tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṇḍavivartinām saṃpūjyas tvaṃ tu deveśa śaṃ no 'stu jagatāṃ pate

हिन्दी अर्थ

तुमने जो कुछ भी क्लेशका अनुभव किया है, वह सब तुम्हारे सुखके उदय और कल्याणको प्रापिका कारण है । तुमने लोकमें स्थावर-जङ्गमरूप

English

You are the goal of all beings, engaged in the course of rites; you are worthy of worship, lord of gods; may there be well-being for us, lord of the worlds.

अध्याय ३२

श्लोक 95

शं नो ऽस्तु द्विपदे नित्यं शं नश् चास्तु चतुष्पदे ततो विद्याधरगणा यक्षराक्षसपन्नगाः

śaṃ no 'stu dvipade nityaṃ śaṃ naś cāstu catuṣpade tato vidyādharagaṇā yakṣarākṣasapannagāḥ

हिन्दी अर्थ

और इस प्रकार बोले--' देवेश! मैंने आपके उत्कृष्ट स्वरूपका दर्शन किया, इससे मेरा सारा मोह दूर हो गया। नाथ! अब मैं आपकी कृपासे

English

May there be well-being always for our two-footed and for our four-footed." Then the hosts of Vidyadharas, Yakshas, Rakshasas and serpents,

अध्याय ३२

श्लोक 96

कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिः प्रणता रविम् ऊचुस् ते विविधा वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः

kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhiḥ praṇatā ravim ūcus te vividhā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ

हिन्दी अर्थ

जो कुछ भी देखा है, वह सब सम्पूर्ण भूतोंको यह चाहता हूँ कि सम्पूर्ण लोकोंके हित, भिन्न-

English

with joined palms, bowing their heads to the Sun, uttered many kinds of words pleasing to the mind and ears:

अध्याय ३२

श्लोक 97

सह्यं भवतु तेजस् ते भूतानां भूतभावन ततो हाहाहूहूश् चैव नारदस् तुम्बुरुस् तथा

sahyaṃ bhavatu tejas te bhūtānāṃ bhūtabhāvana tato hāhāhūhūś caiva nāradas tumburus tathā

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न करनेवाला मेरा आत्मा ही है, जिसे मैंने उस रूपमें प्रकट किया है। में ही शङ्क, चक्र और गदा धारण करनेवाला नारायण हूँ। जबतक एक हजार महायुगोंका समय नहीं बीत जाता, तबतक

English

"May your brilliance be tolerable, creator of beings, to beings." Then Haha, Huhu, Narada and Tumburu,

अध्याय ३२

श्लोक 98

उपगायितुम् आरब्धा गान्धर्वकुशला रविम् षड्जमध्यमगान्धारगानत्रयविशारदाः

upagāyitum ārabdhā gāndharvakuśalā ravim ṣaḍjamadhyamagāndhāragānatrayaviśāradāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्वको मोहित करके यहाँ जलमें शयन करता हुँ। मुनिश्रेष्ठ! जबतक ब्रह्मा सोकर उठ नहीं जाते, तबतक मैं हर समय यहाँ शिशुरूपमें निवास करता हुँ । विप्रेन्द्र! मुझ ब्रह्मरूपी परमात्माने

English

skilled Gandharvas, began to sing to the Sun, expert in the three modes of song, Shadja, Madhyama and Gandhara,

अध्याय ३२

श्लोक 99

मूर्छनाभिश् च तालैश् च संप्रयोगैः सुखप्रदम् विश्वाची च घृताची च उर्वश्य् अथ तिलोत्तमाः

mūrchanābhiś ca tālaiś ca saṃprayogaiḥ sukhapradam viśvācī ca ghṛtācī ca urvaśy atha tilottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक बार संतुष्ट होकर तुम्हें वरदान दिया है। समस्त चराचर जगतका नाश होकर सब कुछ एकार्णवमें मग्न हो जानेपर तुम मेरी ही आज्ञासे यहाँ आ निकले हो। फिर जब मेरे शरीरके भीतर

English

with modulations, beats and combinations, giving delight; Vishvachi, Ghritachi, Urvashi, Tilottama,

अध्याय ३२

श्लोक 100

मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा ननृतुर् जगताम् ईशे लिख्यमाने विभावसौ

menakā sahajanyā ca rambhā cāpsarasāṃ varā nanṛtur jagatām īśe likhyamāne vibhāvasau

हिन्दी अर्थ

प्रविष्ट हुए हो तब मैंने तुम्हें सम्पूर्ण जगतका अवलोकन कराया है। वहाँ सम्पूर्ण लोकोंको देखकर तुम विस्मयमें पड़ गये और मुझे समझ नहीं पाये। तब तुरंत ही मैंने तुम्हें अपने मुखसे

English

Menaka, Sahajanya and Rambha, the best of the Apsarases, danced as the Sun, lord of the worlds, was being carved.

अध्याय ३२

श्लोक 101

भावहावविलासाद्यान् कुर्वत्यो ऽभिनयान् बहून् प्रावाद्यन्त ततस् तत्र वीणा वेण्वादिझर्झराः

bhāvahāvavilāsādyān kurvatyo 'bhinayān bahūn prāvādyanta tatas tatra vīṇā veṇvādijharjharāḥ

हिन्दी अर्थ

भिन्न भावनाओंको पूर्ति तथा शैव और वैष्णवोंके विवाद-निवारणके लिये में इस परम उत्तम पवित्र पुरुषोत्तमतीर्थमें भगवान् शिवका बहुत बड़ा मन्दिर बनवाऊँ और उसमें शंकरजीकी प्रतिष्ठा करूं

English

Performing many dramatic expressions of sentiment, gesture and play, they then had played lutes, flutes and the like, cymbals,

अध्याय ३२

श्लोक 102

पणवाः पुष्कराश् चैव मृदङ्गाः पटहानकाः देवदुन्दुभयः शङ्खाः शतशो ऽथ सहस्रशः

paṇavāḥ puṣkarāś caiva mṛdaṅgāḥ paṭahānakāḥ devadundubhayaḥ śaṅkhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

इससे संसारके लोग यह जान लेंगे कि विष्णु और शिव एकरूप ही हैं।' यह सुनकर भगवान् जगन्नाथने पुनः महामुनि मार्कण्डेयजीसे कहा “ब्रह्मन्! तुम मेरी आज्ञासे शीघ्र ही एक मन्दिर

English

small drums, large drums, mridangas, paṭahas, divine kettledrums and conches, by hundreds and thousands.

अध्याय ३२

श्लोक 103

गायद्भिश् चैव नृत्यद्भिर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः तूर्यवादित्रघोषैश् च सर्वं कोलाहलीकृतम्

gāyadbhiś caiva nṛtyadbhir gandharvair apsarogaṇaiḥ tūryavāditraghoṣaiś ca sarvaṃ kolāhalīkṛtam

हिन्दी अर्थ

बनवाओ और उसमें नाना भावोंकी पूर्ति एवं आराधनाके लिये परम कारणभूत भुवनेश्वर- लिङ्गको स्थापना करो। उनके प्रभावसे तुम्हारा भगवान् शिवके लोकमें अक्षय निवास होगा।

English

With singing and dancing Gandharvas and hosts of Apsarases, and with the sound of instruments, everything was made tumultuous.

अध्याय ३२

श्लोक 104

ततः कृताञ्जलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्तयः लिख्यमानं सहस्रांशुं प्रणेमुः सर्वदेवताः

tataḥ kṛtāñjalipuṭā bhaktinamrātmamūrtayaḥ likhyamānaṃ sahasrāṃśuṃ praṇemuḥ sarvadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

शिवको स्थापना करनेपर मेरी ही स्थापना होती है। हम दोनोंमें तनिक भी अन्तर नहीं है। हम एक ही तत्त्व दो रूपमें व्यक्त हुए हैं। जो रुद्र हैं, बही विष्णु हैं; जो विष्णु हैं बही महादेव हैं । वायु

English

Then all the deities, with joined palms, their forms bent with devotion, bowed to the thousand-rayed one as he was being carved.

अध्याय ३२

श्लोक 105

ततः कोलाहले तस्मिन् सर्वदेवसमागमे तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः

tataḥ kolāhale tasmin sarvadevasamāgame tejasaḥ śātanaṃ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर निकाल दिया और जो देवता और असुरोंके और आकाशकी भाँति हम दोनोंमें कोई अन्तर

English

Then in that uproar, at the gathering of all the gods, Vishvakarma slowly trimmed away the brilliance.

अध्याय ३२

श्लोक 106

आजानुलिखितश् चासौ निपुणं विश्वकर्मणा नाभ्यनन्दत् तु लिखनं ततस् तेनावतारितः

ājānulikhitaś cāsau nipuṇaṃ viśvakarmaṇā nābhyanandat tu likhanaṃ tatas tenāvatāritaḥ

हिन्दी अर्थ

लिये दुर्ज्ञेय है, उस अपने आत्मतत्त्वका तुमसे वर्णन किया है। ब्रह्मर्षे! जबतक महातपस्वी ब्रह्माजी जागते नहीं तबतक तुम यहीं निर्भय

English

Carved skilfully by Vishvakarma down to the knees, he did not approve of the carving, and was therefore taken down.

अध्याय ३२

श्लोक 107

न तु निर्भर्त्सितं रूपं तेजसो हननेन तु कान्तात् कान्ततरं रूपम् अधिकं शुशुभे ततः

na tu nirbhartsitaṃ rūpaṃ tejaso hananena tu kāntāt kāntataraṃ rūpam adhikaṃ śuśubhe tataḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। जो अज्ञानसे मोहित है, वह इस बातको नहीं जानता कि जो गरुडध्वज हैं, वही वृषभध्वज हैं। अतः ब्रह्मन्! तुम अपने नामसे शिवालय

English

But the form was not harmed by the removal of brilliance; a form lovelier than lovely then shone more.

अध्याय ३२

श्लोक 108

इति हिमजलघर्मकालहेतोर् हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य तदुपरि लिखनं निशम्य भानोर् व्रजति दिवाकरलोकम् आयुषो ऽन्ते

iti himajalagharmakālahetor harakamalāsanaviṣṇusaṃstutasya tadupari likhanaṃ niśamya bhānor vrajati divākaralokam āyuṣo 'nte

हिन्दी अर्थ

होकर सुखपूर्वक विचरो। उनके जागनेके बाद में बनवाओ और देवाधिदेव भगवानूसे उत्तरको

English

Thus, at the time of cold, water and heat, he who is praised by Shiva, Brahma and Vishnu — hearing of the carving of the Sun, one goes to the Sun's world at the end of life.

अध्याय ३२

श्लोक 109

एवं जन्म रवेः पूर्वं बभूव मुनिसत्तमाः रूपं च परमं तस्य मया संपरिकीर्तितम्

evaṃ janma raveḥ pūrvaṃ babhūva munisattamāḥ rūpaṃ ca paramaṃ tasya mayā saṃparikīrtitam

हिन्दी अर्थ

ओर एक सुन्दर तीर्थ (सरोवर)-का निर्माण पापोंका नाश हो जायगा।' करो। वह तीर्थ मनुष्य-लोकमें मार्कण्डेयहदके मार्कण्डेय मुनिसे याँ कहकर सर्वव्यापी नामसे विख्यात होगा । उसमें स्नान करनेसे सब जनार्दन वहीं अन्तर्धान हो गये ।

English

Thus, best of sages, was the Sun's birth in the past, and his supreme form has been recounted by me.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 32
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.