Brahma Purana· Brahma Purāṇa
36
अध्याय 36 / 246

Adhyaya 36

135 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ135 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३६

श्लोक 1

विस्तृते हिमवत्पृष्ठे विमानशतसंकुले अभवत् स तु कालेन शैलपुत्र्याः स्वयंवरः

vistṛte himavatpṛṣṭhe vimānaśatasaṃkule abhavat sa tu kālena śailaputryāḥ svayaṃvaraḥ

हिन्दी अर्थ

हृदय आदिका न्यास करे। कोणमें देवदेव विष्णुके अस्त्रका न्यास करे। पूर्व आदि आठ दिशाओंमें तथा ऊपर और नीचे तान्त्रिक मन्त्रोंसे क्रमशः

English

Immediately after the Svayamvara his daughter had been announced, Devas and others, the residents of all the worlds came there assuming divine forms and dresses.

अध्याय ३६

श्लोक 2

अथ पर्वतराजो ऽसौ हिमवान् ध्यानकोविदः दुहितुर् देवदेवेन ज्ञात्वा तद् अभिमन्त्रितम्

atha parvatarājo 'sau himavān dhyānakovidaḥ duhitur devadevena jñātvā tad abhimantritam

हिन्दी अर्थ

ईशान, अनन्त तथा ब्रह्माजीका पूजन करे। इस प्रकार मण्डलमें स्थित देवेश्वर जनार्दनका पूजन करके मनुष्य निश्चय ही मनोवाञ्छित भोगोंको प्रा करता है। इसी विधिसे पूजित मण्डलस्थ

English

All of a sudden, Uma saw the infant lying (asleep in her lap). By means of meditation she understood who it was and took him up with great delight.

अध्याय ३६

श्लोक 3

जानन्न् अपि महाशैलः समयारक्षणेप्सया स्वयंवरं ततो देव्याः सर्वलोकेष्व् अघोषयत्

jānann api mahāśailaḥ samayārakṣaṇepsayā svayaṃvaraṃ tato devyāḥ sarvalokeṣv aghoṣayat

हिन्दी अर्थ

भगवान् जनार्दनका जो दर्शन करता है, वह भी अविनाशी विष्णुमें प्रवेश करता है । जिसने उपर्युक्त विधिसे एक बार भी श्रीकेशवका पूजन किया है, वह जन्म-मृत्यु और जरा अवस्थाको लाँघकर

English

She of pure thoughts attained a )uisband of her choice. Holding him to his bosom she turned round and sat down.

अध्याय ३६

श्लोक 4

देवदानवसिद्धानां सर्वलोकनिवासिनाम् वृणुयात् परमेशानं समक्षं यदि मे सुता

devadānavasiddhānāṃ sarvalokanivāsinām vṛṇuyāt parameśānaṃ samakṣaṃ yadi me sutā

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके पदको प्रास होता है। 'नमः' सहित ३कार जिसके आदिमें और “नमः ' जिसके अन्तमें है, वह '३ नमो नारायणाय नमः' यह तेजस्वी मन्त्र सम्पूर्ण तत्त्वोंका मन्त्र कहलाता है।

English

On seeing the infant lying in the lap of Um& Devas were conqsletely deluded. *Who is this infant?** They mut¬ tered to one another and then shouted loudly.

अध्याय ३६

श्लोक 5

तद् एव सुकृतं श्लाघ्यं ममाभ्युदयसंमतम् इति संचिन्त्य शैलेन्द्रः कृत्वा हृदि महेश्वरम्

tad eva sukṛtaṃ ślāghyaṃ mamābhyudayasaṃmatam iti saṃcintya śailendraḥ kṛtvā hṛdi maheśvaram

हिन्दी अर्थ

इसी विधिसे प्रत्येकको गन्ध, पुष्प आदि वस्तुएँ क्रमशः निवेदन करनी चाहिए। इसी तरह क्रमशः आठ मुद्राएँ बाँधकर दिखाये । फिर मन्त्रवेत्ता पुरुष ' ॐ नमो नारायणाय' इस मूलमन्त्रका एक सौ

English

Then the powerful son of Aditi and Kaiyapa named Bhaga, who too was deluded, lifted up his bright weapon, desirous of cutting up the infant.

अध्याय ३६

श्लोक 6

आब्रह्मकेषु देवेषु देव्याः शैलेन्द्रसत्तमः कृत्वा रत्नाकुलं देशं स्वयंवरम् अचीकरत्

ābrahmakeṣu deveṣu devyāḥ śailendrasattamaḥ kṛtvā ratnākulaṃ deśaṃ svayaṃvaram acīkarat

हिन्दी अर्थ

आठ या अद्ाइस अथवा आठ बार जप करे।

English

On hearing the words of the king of mountains, O brahmins, I said thus to the lord—lord, let the marriage rite be celebrated*'.

अध्याय ३६

श्लोक 7

अथैवम् आघोषितमात्र एव स्वयंवरे तत्र नगेन्द्रपुत्र्याः देवादयः सर्वजगन्निवासाः समाययुस् तत्र गृहीतवेशाः

athaivam āghoṣitamātra eva svayaṃvare tatra nagendraputryāḥ devādayaḥ sarvajagannivāsāḥ samāyayus tatra gṛhītaveśāḥ

हिन्दी अर्थ

वाराहका, नैऋत्यकोणमें नरसिंहका, वायव्यकोणमें किसी कामनाके लिये जप करना हो तो उसके माधवका तथा ईशानमें भगवान् त्रिविक्रमका न्यास लिये शास्त्रोमें जितना बताया गया हो, उतनी करे । फिर अष्टाक्षरदेवके सम्मुख गरुडको स्थापना संख्यामें जप करे अथवा निष्कामभावसे जितना

English

Wafting sweet fragrant smell, very pleasing to the mind, the wind-god came there, evincing his devotion to lord 3iva. He was gentle to the touch.

अध्याय ३६

श्लोक 8

प्रफुल्लपद्मासनसंनिविष्टः सिद्धैर् वृतो योगिभिर् अप्रमेयैः विज्ञापितस् तेन महीध्रराज्ञा आगतस् तदाहं त्रिदिवैर् उपेतः

praphullapadmāsanasaṃniviṣṭaḥ siddhair vṛto yogibhir aprameyaiḥ vijñāpitas tena mahīdhrarājñā āgatas tadāhaṃ tridivair upetaḥ

हिन्दी अर्थ

हो सके, उतना एकाग्रचित्तसे जप करे। पद्य, लोग शास्त्रोक्त मन्त्रोंद्वारा श्रीहरिको पूजाका विधान शङ्ख, श्रीवत्स, गदा, गरुड, चक्र, खड्ग और न जानते हों, वे “३ नमो नारायणाय'--इस शाङ्गधनुष-ये आठ मुद्राएं बतलायी गयी हैं । जो मूलमन्त्रसे ही सदा भगवान् अच्युतका पूजन करें ।

English

Mk>thers of the universe and the celestial virgins began to sing Joyously in the course of that wedding ceremony of the lord.

अध्याय ३६

श्लोक 9

अक्ष्णां सहस्रं सुरराट् स बिभ्रद् दिव्याङ्गहारस्रगुदाररूपः ऐरावतं सर्वगजेन्द्रमुख्यं स्रवन्मदासारकृतप्रवाहम्

akṣṇāṃ sahasraṃ surarāṭ sa bibhrad divyāṅgahārasragudārarūpaḥ airāvataṃ sarvagajendramukhyaṃ sravanmadāsārakṛtapravāham

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुरुषोत्तमको पूजा और दर्शनका फल, इन्द्रद्युम्नसरोवरके सेवनकी विधि एवं महिमाका वर्णन तथा ज्येष्ठकी पूर्णिमाको दर्शनका माहात्म्य

English

The six seasons were simultaneously present in their

अध्याय ३६

श्लोक 10

आरुह्य सर्वामरराट् स वज्रं बिभ्रत् समागात् पुरतः सुराणाम् तेजःप्रभावाधिकतुल्यरूपी प्रोद्भासयन् सर्वदिशो विवस्वान्

āruhya sarvāmararāṭ sa vajraṃ bibhrat samāgāt purataḥ surāṇām tejaḥprabhāvādhikatulyarūpī prodbhāsayan sarvadiśo vivasvān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हें- उपर्युक्त प्रकारसे भक्तिपूर्वक भगवान् पुरुषोत्तमको पूजा करके उनके चरणोंमें मस्तक झुकाये। इसके बाद समुद्रसे प्रार्थना करे-- ' सरिताओंके स्वामी तीर्थराज! आप सम्पूर्ण भूतोंके

English

The two seasons Hemanta and SUira (the early winter

अध्याय ३६

श्लोक 11

हैमं विमानं सवलत्पताकम् आरूढ आगात् त्वरितं जवेन मणिप्रदीप्तोज्ज्वलकुण्डलश् च वह्न्यर्कतेजःप्रतिमे विमाने

haimaṃ vimānaṃ savalatpatākam ārūḍha āgāt tvaritaṃ javena maṇipradīptojjvalakuṇḍalaś ca vahnyarkatejaḥpratime vimāne

हिन्दी अर्थ

प्राण और योनि हैं। आपको नमस्कार है । अच्युतप्रिय ! मेरी रक्षा कोजिये।' इस प्रकार उत्तम क्षेत्र समुद्रमें स्नान करके तथा तटपर अविनाशी नारायणको विधिपूर्वक पूजा करके बलराम, श्रीकृष्ण और

English

The Himav&n the most excellent of mountains was

अध्याय ३६

श्लोक 12

समभ्यगात् कश्यपसूनुर् एक आदित्यमध्याद् भगनामधारी पीनाङ्गयष्टिः सुकृताङ्गहार तेजोबलाज्ञासदृशप्रभावः

samabhyagāt kaśyapasūnur eka ādityamadhyād bhaganāmadhārī pīnāṅgayaṣṭiḥ sukṛtāṅgahāra tejobalājñāsadṛśaprabhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

सुभद्राको प्रणाम करे। ऐसा करनेवाला पुरुष सब पापाँसे मुक्त हो सब प्रकारके दु:खोंसे छुटकारा पा जाता है और अन्तमें सूर्यके समान तेजस्वी विमानपर, जहाँ दिव्य गन्धर्वाकी संगीतध्वनि

English

With the dense shower of snow flakes that fell deep below, the Him&laya shone like the ocean of milk.

अध्याय ३६

श्लोक 13

दण्डं समागृह्य कृतान्त आगाद् आरुह्य भीमं महिषं जवेन महामहीध्रोच्छ्रयपीनगात्रः स्वर्णादिरत्नाञ्चितचारुवेशः

daṇḍaṃ samāgṛhya kṛtānta āgād āruhya bhīmaṃ mahiṣaṃ javena mahāmahīdhrocchrayapīnagātraḥ svarṇādiratnāñcitacāruveśaḥ

हिन्दी अर्थ

होती रहती है, बैठकर अपनी इक्कीस पीढ़ियोंका उद्धार करके श्रीविष्णुके लोकमें जाता है ग्रहण,

English

With his peaks covered with layers of snow the mountain shone like a ruler of the Earth with large and white umbrellas.

अध्याय ३६

श्लोक 14

समीरणः सर्वजगद्विभर्ता विमानम् आरुह्य समभ्यगाद् धि संतापयन् सर्वसुरासुरेशांस् तेजोधिकस् तेजसि संनिविष्टः

samīraṇaḥ sarvajagadvibhartā vimānam āruhya samabhyagād dhi saṃtāpayan sarvasurāsureśāṃs tejodhikas tejasi saṃniviṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यतीपात, तिथिक्षय, आषाढ, कार्तिक तथा माघको पूर्णिमा और अन्य शुभ तिथियोंमें जो वहाँ ब्राह्मणोंको दान देते हैं, वे अन्य तीर्थाकी अपेक्षा हजारगुना फल पाते हैं। जो लोग वहाँ

English

The winds frequendy enhanced the passionate love <tf Devas and their maidens. The lotus ponds were fllled with clear water. The lotuses and lilies grew in abundance. With these they appeared to be charming like women who reveal the •tips of their breasts slightly.

अध्याय ३६

श्लोक 15

वह्निः समभ्येत्य सुरेन्द्रमध्ये ज्वलन् प्रतस्थौ वरवेशधारी नानामणिप्रज्वलिताङ्गयष्टिर् जगद्वरं दिव्यविमानम् अग्र्यम्

vahniḥ samabhyetya surendramadhye jvalan pratasthau varaveśadhārī nānāmaṇiprajvalitāṅgayaṣṭir jagadvaraṃ divyavimānam agryam

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक पितरोंको पिण्डदान करते हैं, उनके पितर अक्षय तृप्ति-लाभ करते हें । इस प्रकार मैंने समुद्रमें स्नान करनेका उत्तम फल बतलाया। वह

English

lord of Devas, O Brahma, whatever has been thought of, whatever is desired, do it. I shall carry out your directions, O lord of the universe."

अध्याय ३६

श्लोक 16

आरुह्य सर्वद्रविणाधिपेशः स राजराजस् त्वरितो ऽभ्यगाच् च आप्याययन् सर्वसुरासुरेशान् कान्त्या च वेशेन च चारुरूपः

āruhya sarvadraviṇādhipeśaḥ sa rājarājas tvarito 'bhyagāc ca āpyāyayan sarvasurāsureśān kāntyā ca veśena ca cārurūpaḥ

हिन्दी अर्थ

नदियाँ और सरोवर हैं, वे सब समुद्रमें प्रवेश करते हैं। इसलिये वह सबसे श्रेष्ठ है। सरिताओंका स्वामी समुद्र समस्त तीर्थाका राजा है। वह सब तीर्थोमें श्रेष्ठ और समस्त इच्छित पदार्थको देनेवाला

English

Mounting, the lord of all wealth, the king of kings, came hurriedly, gladdening all the lords of gods and Asuras by his radiance and attire, lovely in form.

अध्याय ३६

श्लोक 17

ज्वलन् महारत्नविचित्ररूपं विमानम् आरुह्य शशी समायात् श्यामाङ्गयष्टिः सुविचित्रवेशः सर्वाङ्ग आबद्धसुगन्धिमाल्यः

jvalan mahāratnavicitrarūpaṃ vimānam āruhya śaśī samāyāt śyāmāṅgayaṣṭiḥ suvicitraveśaḥ sarvāṅga ābaddhasugandhimālyaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जैसे सूर्योदय होनेपर अन्धकारका नाश हो जाता है, उसी प्रकार तीर्थराज समुद्रमें स्नान करनेपर सब पापोंका क्षय हो जाता है। जहाँ साक्षात् भगवान् नारायणका निवासस्थान है, उस

English

The Moon came, mounting a vehicle of great jewels shining in various forms, with dark-blue body, in strange attire, his whole body garlanded with fragrant garlands.

अध्याय ३६

श्लोक 18

तार्क्ष्यं समारुह्य महीध्रकल्पं गदाधरो ऽसौ त्वरितः समेतः अथाश्विनौ चापि भिषग्वरौ द्वाव् एकं विमानं त्वरयाधिरुह्य

tārkṣyaṃ samāruhya mahīdhrakalpaṃ gadādharo 'sau tvaritaḥ sametaḥ athāśvinau cāpi bhiṣagvarau dvāv ekaṃ vimānaṃ tvarayādhiruhya

हिन्दी अर्थ

तीर्थराज समुद्रके गुणोंका वर्णन कौन कर सकता है। जहाँ निन्यानबे करोड़ तीर्थ रहते हैं, उसकी ्रेष्ठताके विषयमें क्या कहा जा सकता है । इसलिये वहाँ स्नान, दान, होम, जप और देवपूजन आदि

English

The mace-bearer (Vishnu), mounting Garuda, who was like a mountain, came hurriedly; then the two Ashvins, best of physicians, quickly mounted a single vehicle,

अध्याय ३६

श्लोक 19

मनोहरौ प्रज्वलचारुवेशौ आजग्मतुर् देववरौ सुवीरौ सहस्रनागः स्फुरदग्निवर्णं बिभ्रत् तदानीं ज्वलनार्कतेजाः

manoharau prajvalacāruveśau ājagmatur devavarau suvīrau sahasranāgaḥ sphuradagnivarṇaṃ bibhrat tadānīṃ jvalanārkatejāḥ

हिन्दी अर्थ

जो कुछ भी कर्म किया जाता है, वह अक्षय होता है। वहाँसे उस तीर्थमें जाय, जो अश्वमेध-यज्ञके अङ्गसे उत्पन्न हुआ है। उसका नाम है इन्द्रद्यम्नसरोवर। वह पवित्र एवं शुभ तीर्थ है। बुद्धिमान् पुरुष वहाँ

English

charming, blazing, of lovely attire, the two excellent gods, heroic, arrived; the thousand-headed Naga, bearing then a flaming fire-colour, with the brilliance of fire and sun,

अध्याय ३६

श्लोक 20

सार्धं स नागैर् अपरैर् महात्मा विमानम् आरुह्य समभ्यगाच् च दितेः सुतानां च महासुराणां वह्न्यर्कशक्रानिलतुल्यभासाम्

sārdhaṃ sa nāgair aparair mahātmā vimānam āruhya samabhyagāc ca diteḥ sutānāṃ ca mahāsurāṇāṃ vahnyarkaśakrānilatulyabhāsām

हिन्दी अर्थ

जाकर पवित्र भावसे आचमन करे और मन-ही- मन श्रीहरिका ध्यान करके जलमें उतरे। उस समय इस मन्त्रका उच्चारण करे-- अश्वमेधाङ्गसम्भूत तीर्थ सर्वाघनाशन।

English

the great-souled one, along with other serpents, mounted a vehicle and came; the sons of Diti and the great Asuras, with the radiance of fire, sun, Shakra and wind,

अध्याय ३६

श्लोक 21

वरानुरूपं प्रविधाय वेशं वृन्दं समागात् पुरतः सुराणाम् गन्धर्वराजः स च चारुरूपी दिव्याङ्गदो दिव्यविमानचारी

varānurūpaṃ pravidhāya veśaṃ vṛndaṃ samāgāt purataḥ surāṇām gandharvarājaḥ sa ca cārurūpī divyāṅgado divyavimānacārī

हिन्दी अर्थ

सन्नानं त्वयि करोम्यद्य पापं हर नमोऽस्तु ते॥ 'अश्वमेध-यज्ञके अङ्गसे प्रकट हुए तथा

English

having prepared attire befitting the occasion, came as a band before the gods; the king of Gandharvas too, handsome, with divine armlets, moving in a divine vehicle,

अध्याय ३६

श्लोक 22

गन्धर्वसंघैः सहितो ऽप्सरोभिः शक्राज्ञया तत्र समाजगाम अन्ये च देवास् त्रिदिवात् तदानीं पृथक् पृथक् चारुगृहीतवेशाः

gandharvasaṃghaiḥ sahito 'psarobhiḥ śakrājñayā tatra samājagāma anye ca devās tridivāt tadānīṃ pṛthak pṛthak cārugṛhītaveśāḥ

हिन्दी अर्थ

सब पापोंको दूर करनेवाला, पवित्र तथा इच्छानुसार सम्पूर्ण पापोंके विनाशक तीर्थ! आज मैं तुम्हारे सब फलोंका दाता है। यह पुराण-रहस्य नास्तिकको जलमें स्नान करता हॅ । मेरे पाप हर लो! तुमको नहीं बतलाना चाहिए। भूतलमें जितने तीर्थ, नमस्कार है।'

English

together with hosts of Gandharvas and Apsarases, came there by Indra's command; and other gods from heaven then, each with lovely adopted attire,

अध्याय ३६

श्लोक 23

आजग्मुर् आरुह्य विमानपृष्ठं गन्धर्वयक्षोरगकिंनराश् च शचीपतिस् तत्र सुरेन्द्रमध्ये रराज राजाधिकलक्ष्यमूर्तिः

ājagmur āruhya vimānapṛṣṭhaṃ gandharvayakṣoragakiṃnarāś ca śacīpatis tatra surendramadhye rarāja rājādhikalakṣyamūrtiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुरुषोत्तमकी पूजा और दर्शनका फल, इन्द्रद्मममसरोवरके सेवनकी विधि

English

came mounted on the backs of vehicles, with Gandharvas, Yakshas, serpents and Kinnaras; and the lord of Shachi shone there amid the gods, with a form seeming more than kingly,

अध्याय ३६

श्लोक 24

आज्ञाबलैश्वर्यकृतप्रमोदः स्वयंवरं तं समलंचकार हेतुस् त्रिलोकस्य जगत्प्रसूतेर् माता च तेषां ससुरासुराणाम्

ājñābalaiśvaryakṛtapramodaḥ svayaṃvaraṃ taṃ samalaṃcakāra hetus trilokasya jagatprasūter mātā ca teṣāṃ sasurāsurāṇām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उच्चारण करके विधिपूर्वक स्त्रान करे और देवताओं, ऋषियों, पितरों तथा अन्यान्य लोगोंका तिल-जलसे तर्पण करके आचमन करे । फिर पितरोंको पिण्डदान दे, पुरुषोत्तमका पूजन

English

delighted by the might and power of command, adorned that svayamvara. The cause of the three worlds, the mother of the world's origin, mother of them with gods and Asuras,

अध्याय ३६

श्लोक 25

पत्नी च शंभोः पुरुषस्य धीमतो गीता पुराणे प्रकृतिः परा या दक्षस्य कोपाद् धिमवद्गृहं सा कार्यार्थमायात् त्रिदिवौकसां हि

patnī ca śaṃbhoḥ puruṣasya dhīmato gītā purāṇe prakṛtiḥ parā yā dakṣasya kopād dhimavadgṛhaṃ sā kāryārthamāyāt tridivaukasāṃ hi

हिन्दी अर्थ

करे। ऐसा करनेवाला मनुष्य दस अश्वमेध- यज्ञोंका फल प्राप्त करता है । वह सात पीढी ऊपर और सात पीढी नीचेके पुरुषोंका उद्धार करके इच्छानुसार गतिवाले विमानके द्वारा विष्णुलोकमें

English

and wife of Shambhu, the wise Purusha, sung in the Purana as the supreme Prakriti, came to the Himalaya's house, through Daksha's anger, for the gods' sake.

अध्याय ३६

श्लोक 26

विमानपृष्ठे मणिहेमजुष्टे स्थिता वलच्चामरवीजिताङ्गी सर्वर्तुपुष्पां सुसुगन्धमालां प्रगृह्य देवी प्रसभं प्रतस्थे

vimānapṛṣṭhe maṇihemajuṣṭe sthitā valaccāmaravījitāṅgī sarvartupuṣpāṃ susugandhamālāṃ pragṛhya devī prasabhaṃ pratasthe

हिन्दी अर्थ

जाता है। इस प्रकार पाँच तीर्थोका सेवन करके एकादशीको उपवास करे। जो मनुष्य ज्येष्ठको पूर्णिमाको भगवान् पुरुषोत्तमका दर्शन करता है, वह पूर्वोक्त फलका भागी होकर परम धामको

English

Standing on the back of a vehicle inlaid with jewels and gold, her limbs fanned by waving chauris, the goddess took a garland of flowers of all seasons, very fragrant, and set forth boldly.

अध्याय ३६

श्लोक 27

मालां प्रगृह्य देव्यां तु स्थितायां देवसंसदि शक्राद्यैर् आगतैर् देवैः स्वयंवर उपागते

mālāṃ pragṛhya devyāṃ tu sthitāyāṃ devasaṃsadi śakrādyair āgatair devaiḥ svayaṃvara upāgate

हिन्दी अर्थ

जाता है, जहाँसे पुन: उसका लौटना नहीं होता।

English

When the goddess, holding the garland, stood in the assembly of gods, and the gods led by Shakra had come to the svayamvara,

अध्याय ३६

श्लोक 28

देव्या जिज्ञासया शंभुर् भूत्वा पञ्चशिखः शिशुः उत्सङ्गतलसंसुप्तो बभूव सहसा विभुः

devyā jijñāsayā śaṃbhur bhūtvā pañcaśikhaḥ śiśuḥ utsaṅgatalasaṃsupto babhūva sahasā vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--पितामह ! आप माघ आदि महीनोंको छोड़कर ज्येष्ठमासको इतनी प्रशंसा क्‍यों करते हैं ? प्रभो! इसका कारण बतलाइये।

English

Shambhu, wishing to test the goddess, became a five-crested child and suddenly lay asleep in her lap, the lord.

अध्याय ३६

श्लोक 29

ततो ददर्श तं देवी शिशुं पञ्चशिखं स्थितम् ज्ञात्वा तं समवध्यानाज् जगृहे प्रीतिसंयुता

tato dadarśa taṃ devī śiśuṃ pañcaśikhaṃ sthitam jñātvā taṃ samavadhyānāj jagṛhe prītisaṃyutā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--मुनिवरो ! सुनो। अन्य मासोंकी अपेक्षा जो ज्येष्ठमासकी बारंबार प्रशंसा करता हूँ, उसका कारण संक्षेपसे बतलाता हं पृथ्वीपर जो- जो तीर्थ, नदियाँ, सरोवर, पुष्करिणी, तड़ाग,

English

Then the goddess saw him, the five-crested child, and, knowing him by meditation, took him up with love.

अध्याय ३६

श्लोक 30

अथ सा शुद्धसंकल्पा काङ्क्षितं प्राप्य सत्पतिम् निवृत्ता च तदा तस्थौ कृत्वा सा हृदि तं विभुम्

atha sā śuddhasaṃkalpā kāṅkṣitaṃ prāpya satpatim nivṛttā ca tadā tasthau kṛtvā sā hṛdi taṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

वापी, कूप, हृद और समुद्र हैं, वे सब ज्येष्ठके शुक्लपक्षकी दशमीसे लेकर पूर्णिमातक एक

English

Then she, of pure intention, having got her desired good husband, turned back and stood, holding that lord in her heart.

अध्याय ३६

श्लोक 31

ततो दृष्ट्वा शिशुं देवा देव्या उत्सङ्गवर्तिनम् को ऽयम् अत्रेति संमन्त्र्य चुक्रुशुर् भृशमोहिताः

tato dṛṣṭvā śiśuṃ devā devyā utsaṅgavartinam ko 'yam atreti saṃmantrya cukruśur bhṛśamohitāḥ

हिन्दी अर्थ

दिन श्रीपुरुषोत्तम, बलराम और सुभद्राका दर्शन करनेवाला मानव वैकुण्ठ-धाममें जाता है। जो मनुष्य फाल्गुनकी पूर्णिमाके दिन एकचित्त हो पुरुषोत्तम श्रीगोविन्दको झूलेपर विराजमान देखता

English

Then the gods, seeing the child on the goddess's lap, consulted, "Who is this here?" and cried out, greatly bewildered.

अध्याय ३६

श्लोक 32

वज्रम् आहारयत् तस्य बाहुम् उत्क्षिप्य वृत्रहा स बाहुर् उत्थितस् तस्य तथैव समतिष्ठत

vajram āhārayat tasya bāhum utkṣipya vṛtrahā sa bāhur utthitas tasya tathaiva samatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

है, वह उनके धाममें जाता है । विषुवयोगके दिन विधिपूर्वक पञ्चतीर्थविधिका पालन करके जो श्रीकृष्ण, बलराम तथा सुभद्राका दर्शन करता है, वह सब पापाँसे मुक्त हो विष्णुलोकमें जाता है ।

English

The slayer of Vritra, raising his arm, took up the thunderbolt against him; that arm of his stood raised just as it was.

अध्याय ३६

श्लोक 33

स्तम्भितः शिशुरूपेण देवदेवेन शंभुना वज्रं क्षेप्तुं न शशाक वृत्रहा चलितुं न च

stambhitaḥ śiśurūpeṇa devadevena śaṃbhunā vajraṃ kṣeptuṃ na śaśāka vṛtrahā calituṃ na ca

हिन्दी अर्थ

जो वैशाख-कृष्णा तृतीयाको चन्दन-चर्चित श्रीकृष्णका दर्शन करता है, वह विष्णु-धाममें जाता है । ज्येष्ठा नक्षत्रसे युक्त ज्येष्ठमासकी पूर्णिमाके दिन जो श्रीपुरुषोत्तमका दर्शन करता है, वह अपनी

English

Paralysed by the god of gods Shambhu in child form, Vritra's slayer could not throw the thunderbolt nor move.

अध्याय ३६

श्लोक 34

भगो नाम ततो देव आदित्यः काश्यपो बली उत्क्षिप्य आयुधं दीप्तं छेत्तुम् इच्छन् विमोहितः

bhago nāma tato deva ādityaḥ kāśyapo balī utkṣipya āyudhaṃ dīptaṃ chettum icchan vimohitaḥ

हिन्दी अर्थ

इक्कीस पीढ़ियोंका उद्धार करके श्रीविष्णुलोकमें

English

Then the mighty god Bhaga, the Aditya, son of Kashyapa, bewildered, raised a blazing weapon wishing to strike.

अध्याय ३६

श्लोक 35

तस्यापि भगवान् बाहुं तथैवास्तम्भयत् तदा बलं तेजश् च योगश् च तथैवास्तम्भयद् विभुः

tasyāpi bhagavān bāhuṃ tathaivāstambhayat tadā balaṃ tejaś ca yogaś ca tathaivāstambhayad vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

जिस दिन राशि और नक्षत्रके योगसे महाज्येष्ठी (ज्येष्ठकी पूर्णिमा) हो, उस दिन यत्रपूर्वक श्रीपुरुषोत्तमतीर्थमें पहुँचना चाहिए। महाज्येष्ठी - पर्वके दिन श्रीकृष्ण, बलराम तथा सुभद्राका

English

The Lord paralysed his arm too in the same way, and likewise paralysed his strength, brilliance and yoga.

अध्याय ३६

श्लोक 36

शिरः प्रकम्पयन् विष्णुः शंकरं समवैक्षत अथ तेषु स्थितेष्व् एवं मन्युमत्सु सुरेषु च

śiraḥ prakampayan viṣṇuḥ śaṃkaraṃ samavaikṣata atha teṣu sthiteṣv evaṃ manyumatsu sureṣu ca

हिन्दी अर्थ

दर्शन करके मनुष्य बारह यात्राओंसे भी अधिक फलका भागी होता है। प्रयाग, कुरुक्षेत्र, नैमिषारण्य, पुष्कर, गया, हरिद्वार, कुशावर्त, गङ्गा-सागर- संगम, महानदी, वैतरणी तथा अन्य जितने तीर्थ

English

Vishnu, shaking his head, looked at Shankara. Then, while the gods stood thus, angry,

अध्याय ३६

श्लोक 37

अहं परमसंविग्नो ध्यानम् आस्थाय सादरम् बुद्धवान् देवदेवेशम् उमोत्सङ्गे समास्थितम्

ahaṃ paramasaṃvigno dhyānam āsthāya sādaram buddhavān devadeveśam umotsaṅge samāsthitam

हिन्दी अर्थ

सप्ताह प्रत्यक्षरूपसे पुरुषोत्तमतीर्थमें जाकर रहते हैं अथवा अधिक कहनेकी क्या आवश्यकता,

English

I, greatly alarmed, took to meditation with reverence and understood the lord of gods seated on Uma's lap.

अध्याय ३६

श्लोक 38

ज्ञात्वाहं परमेशानं शीघ्रम् उत्थाय सादरम् ववन्दे चरणं शंभोः स्तुतवांस् तम् अहं द्विजाः

jñātvāhaṃ parameśānaṃ śīghram utthāya sādaram vavande caraṇaṃ śaṃbhoḥ stutavāṃs tam ahaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। यह उनका सदाका नियम है। इसलिये वहाँ स्रान-दान, देवदर्शन आदि जो कुछ पुण्य कार्य उस समय किया जाता है, वह अक्षय होता है। द्विजवरो ! ज्येष्ठमासके शुक्लपक्षकी दशमी तिथि

English

Knowing the Supreme Lord, I quickly rose and reverently bowed to Shambhu's feet and praised him, Brahmins:

अध्याय ३६

श्लोक 39

पुराणैः सामसंगीतैः पुण्याख्यैर् गुह्यनामभिः अजस् त्वम् अजरो देवः स्रष्टा विभुः परापरम्

purāṇaiḥ sāmasaṃgītaiḥ puṇyākhyair guhyanāmabhiḥ ajas tvam ajaro devaḥ sraṣṭā vibhuḥ parāparam

हिन्दी अर्थ

दस पापोंको हरती है, इसलिये उसे दशहरा कहा गया है। उस दिन जो लोग अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए श्रीकृष्ण, बलराम और सुभद्राका दर्शन करते हैं, वे सब पापोंसे मुक्त हो विष्णुलोकमें

English

with Puranas, Sama chants, holy-named and secret names: "You are unborn, ageless God, Creator, all-pervading, the higher and the lower,

अध्याय ३६

श्लोक 40

प्रधानं पुरुषो यस् त्वं ब्रह्म ध्येयं तद् अक्षरम् अमृतं परमात्मा च ईश्वरः कारणं महत्

pradhānaṃ puruṣo yas tvaṃ brahma dhyeyaṃ tad akṣaram amṛtaṃ paramātmā ca īśvaraḥ kāraṇaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। उत्तरायण और दक्षिणायनके आरम्भके

English

the Pradhana, the Purusha that you are, Brahman to be meditated, the Imperishable, the Immortal, Supreme Self, Lord, the cause, the Great.

अध्याय ३६

श्लोक 41

ब्रह्मसृक् प्रकृतेः स्रष्टा सर्वकृत् प्रकृतेः परः इयं च प्रकृतिर् देवी सदा ते सृष्टिकारणम्

brahmasṛk prakṛteḥ sraṣṭā sarvakṛt prakṛteḥ paraḥ iyaṃ ca prakṛtir devī sadā te sṛṣṭikāraṇam

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीतलके सब तीर्थ, सब मन्दिर, सब समुद्र, सब पर्वत, सब नदी और सब सरोवरोंमें ग्रहणके समय स्रान-दानसे जो फल होता है, वही महाज्येष्ठीको श्रीकृष्णका दर्शन करनेमात्रसे मनुष्य

English

Creator of Brahma, maker of Prakriti, maker of all, beyond Prakriti; and this goddess Prakriti is always the cause of your creation.

अध्याय ३६

श्लोक 42

पत्नीरूपं समास्थाय जगत्कारणम् आगता नमस् तुभ्यं महादेव देव्या वै सहिताय च

patnīrūpaṃ samāsthāya jagatkāraṇam āgatā namas tubhyaṃ mahādeva devyā vai sahitāya ca

हिन्दी अर्थ

पा लेता है। अतः महाज्येष्ठीको सर्वथा प्रयत्न करके पुरुषोत्तमतीर्थकी यात्रा करनी चाहिए । सुभद्राके साथ श्रीकृष्ण और बलरामका दर्शन करनेवाला मनुष्य अपने समस्त कुलका उद्धार

English

Assuming the form of a wife she has come as the cause of the world. Salutation to you, Mahadeva, together with the goddess.

अध्याय ३६

श्लोक 43

प्रसादात् तव देवेश नियोगाच् च मया प्रजाः देवाद्यास् तु इमाः सृष्टा मूढास् त्वद्योगमायया

prasādāt tava deveśa niyogāc ca mayā prajāḥ devādyās tu imāḥ sṛṣṭā mūḍhās tvadyogamāyayā

हिन्दी अर्थ

करके भगवान् विष्णुके धाममें जाता है

English

By your grace, lord of gods, and by your command, creatures were created by me; these gods and others, deluded by your yoga-maya.

अध्याय ३६

श्लोक 44

कुरु प्रसादम् एतेषां यथापूर्वं भवन्त्व् इमे तत एवम् अहं विप्रा विज्ञाप्य परमेश्वरम्

kuru prasādam eteṣāṃ yathāpūrvaṃ bhavantv ime tata evam ahaṃ viprā vijñāpya parameśvaram

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठपूणिमाको श्रीकृष्ण, बलराम और सुभद्राके स्त्रानका उत्सव तथा उनके दर्शनका माहात्म्य

English

Show grace to them, that they may be as before." Thus, Brahmins, I informed the Supreme Lord.

अध्याय ३६

श्लोक 45

स्तम्भितान् सर्वदेवांस् तान् इदं चाहं तदोक्तवान् मूढाश् च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्

stambhitān sarvadevāṃs tān idaṃ cāhaṃ tadoktavān mūḍhāś ca devatāḥ sarvā nainaṃ budhyata śaṃkaram

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने पूछा--ब्रह्माजी ! भगवान् श्रीकृष्णका स्वान किस समय और किस विधिसे होता है? विधिज्ञोमें श्रेष्ठ! हमें उसकी विधि बताइये।

English

And to those paralysed gods I then said this: "Foolish gods all, you do not know this is Shankara.

अध्याय ३६

श्लोक 46

गच्छध्वं शरणं शीघ्रम् एनम् एव महेश्वरम् सार्धं मयैव देवेशं परमात्मानम् अव्ययम्

gacchadhvaṃ śaraṇaṃ śīghram enam eva maheśvaram sārdhaṃ mayaiva deveśaṃ paramātmānam avyayam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--मुनियो! श्रीकृष्ण, बलराम और सुभद्राका स्नान परम पुण्यमय और सब पापोंका नाशक है। मैं उसकी विधि आदिका वर्णन करता हूँ, सुनो । ज्येष्ठमासमें पूर्णिमाको ज्येष्ठा

English

Go quickly for refuge to this very Maheshvara, together with me, the lord of gods, the imperishable Supreme Self."

अध्याय ३६

श्लोक 47

ततस् ते स्तम्भिताः सर्वे तथैव त्रिदिवौकसः प्रणेमुर् मनसा शर्वं भावशुद्धेन चेतसा

tatas te stambhitāḥ sarve tathaiva tridivaukasaḥ praṇemur manasā śarvaṃ bhāvaśuddhena cetasā

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र आनेपर वहाँ हर समय श्रीहरिका स्नान होता है। वहाँ सर्वतीर्थमय कूप है, जो अत्यन्त निर्मल और पवित्र माना गया है। उक्त पूर्णिमाको उसमें भगवती गङ्गा प्रत्यक्षरूपसे प्रकट होती हैं ।

English

Then all of them, the dwellers in heaven, paralysed as they were, bowed to Sharva in mind, with a heart purified by devotion.

अध्याय ३६

श्लोक 48

अथ तेषां प्रसन्नो ऽभूद् देवदेवो महेश्वरः यथापूर्वं चकाराशु देवतानां तनूस् तदा

atha teṣāṃ prasanno 'bhūd devadevo maheśvaraḥ yathāpūrvaṃ cakārāśu devatānāṃ tanūs tadā

हिन्दी अर्थ

अतः ज्येष्ठको पूर्णिमाको सुवर्णमय कलशोंसे श्रीकृष्ण, बलभद्र और सुभद्राके स्रानके लिये उस कूपसे जल निकाला जाता है। इसके लिये एक सुन्दर मञ्च बनवाकर उसे पताका आदिसे अलंकृत

English

Then the god of gods, Maheshvara, became pleased with them and at once restored the gods' bodies as before.

अध्याय ३६

श्लोक 49

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वदेवनिवारणे वपुश् चकार देवेशस् त्र्यक्षं परमम् अद्भुतम्

tata evaṃ pravṛtte tu sarvadevanivāraṇe vapuś cakāra deveśas tryakṣaṃ paramam adbhutam

हिन्दी अर्थ

किया जाता है। वह सुदृढ़ और सुखपूर्वक चलने योग्य बना होता है। वस्त्र और फूलोंसे उसे सजाया जाता है। वह खूब विस्तृत होता है और धूपसे सुवासित किया जाता है। उसपर श्रीकृष्ण

English

Then, when all the gods' hindrance had been thus removed, the lord of gods took a supreme, wondrous three-eyed form.

अध्याय ३६

श्लोक 50

तेजसा तस्य ते ध्वस्ताश् चक्षुः सर्वे न्यमीलयन् तेभ्यः स परमं चक्षुः स्ववपुर्दृष्टिशक्तिमत्

tejasā tasya te dhvastāś cakṣuḥ sarve nyamīlayan tebhyaḥ sa paramaṃ cakṣuḥ svavapurdṛṣṭiśaktimat

हिन्दी अर्थ

और बलरामको खान करानेके लिये श्वेत वस्त्र बिछाया जाता है। उसे सजानेके लिये मोतीके हार लटकाये जाते हैं। भाँति-भाँतिके वाद्योंकी ध्वनि

English

Struck down by his brilliance, they all shut their eyes; he gave them supreme sight, the power of vision to see his form.

अध्याय ३६

श्लोक 51

प्रादात् परमदेवेशम् अपश्यंस् ते तदा विभुम् ते दृष्ट्वा परमेशानं तृतीयेक्षणधारिणम्

prādāt paramadeveśam apaśyaṃs te tadā vibhum te dṛṣṭvā parameśānaṃ tṛtīyekṣaṇadhāriṇam

हिन्दी अर्थ

बलरामको स्नान कराते हैं। पूर्वोक्त सम्पूर्ण तीर्थ अपने पुष्पमिश्रित जलोंमें पृथक्-पृथक् भगवान्को स्नान कराते हैं। फिर शङ्ख, भेरी, मृदङ्ग, झाँझ और घण्टा आदि वाद्योंको तुमुल ध्वनिके साथ

English

They then saw the Lord, the supreme god of gods; seeing the Supreme Ruler who bears a third eye,

अध्याय ३६

श्लोक 52

शक्राद्या मेनिरे देवाः सर्व एव सुरेश्वराः तस्य देवी तदा हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्

śakrādyā menire devāḥ sarva eva sureśvarāḥ tasya devī tadā hṛṣṭā samakṣaṃ tridivaukasām

हिन्दी अर्थ

्त्रियोंके मङ्गलगीत, स्तुतियोंके मनोहर शब्द, जय- जयकार, वीणारव तथा वेणुनादका महान् शब्द समुद्रकी गर्जनाके समान जान पड़ता है। उस समय मुनिलोग वेद-पाठ और मन्त्रोच्चारण करते

English

Shakra and the other gods, all lords of gods, understood. The goddess, delighted, in the presence of the dwellers in heaven,

अध्याय ३६

श्लोक 53

पादयोः स्थापयाम् आस स्रङ्मालाम् अमितद्युतिः साधु साध्व् इति ते होचुः सर्वे देवाः पुनर् विभुम्

pādayoḥ sthāpayām āsa sraṅmālām amitadyutiḥ sādhu sādhv iti te hocuḥ sarve devāḥ punar vibhum

हिन्दी अर्थ

हैं। सामगानके साथ भाँति-भाँतिकी स्तुतियोंके पुण्यमय शब्द होते रहते हें । यति, स्नातक, गृहस्थ और ब्रह्मचारी स्नानके समय बड़ी प्रसन्नताके साथ भगवानका स्तवन करते हैं। श्रीकृष्ण और बलरामके

English

of immeasurable radiance, placed a garland of flowers at his feet. All the gods again said to the Lord, "Well done, well done,"

अध्याय ३६

श्लोक 54

सह देव्या नमश् चक्रुः शिरोभिर् भूतलाश्रितैः अथास्मिन्न् अन्तरे विप्रास् तम् अहं दैवतैः सह

saha devyā namaś cakruḥ śirobhir bhūtalāśritaiḥ athāsminn antare viprās tam ahaṃ daivataiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ऊपर रल-दण्डविभूषित चवर डुलाये जाते हैं। आकाशमें यक्ष, विद्याधर, सिद्ध, किंनर, अप्सराएँ, देव, गन्धर्व, चारण, आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, मरुद्रण, लोकपाल तथा अन्य लोग भी

English

and with their heads touching the ground bowed to him with the goddess. Then in the meantime, Brahmins, I with the deities

अध्याय ३६

श्लोक 55

हिमवन्तं महाशैलम् उक्तवांश् च महाद्युतिम् श्लाघ्यः पूज्यश् च वन्द्यश् च सर्वेषां त्वं महान् असि

himavantaṃ mahāśailam uktavāṃś ca mahādyutim ślāghyaḥ pūjyaś ca vandyaś ca sarveṣāṃ tvaṃ mahān asi

हिन्दी अर्थ

भगवान् पुरुषोत्तमको स्तुति करते हैं-' देवदेवेश्वर! पुराणपुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है । जगत्पालक भगवान् जगन्नाथ! आप सृष्टि, स्थिति और संहार करनेवाले हैं। जो त्रिभुवनको धारण करनेवाले,

English

spoke to the radiant great mountain Himavan: "You are praiseworthy, worthy of worship and bowing to by all, great.

अध्याय ३६

श्लोक 56

शर्वेण सह संबन्धो यस्य ते ऽभ्युदयो महान् क्रियतां चारुर् उद्वाहः किमर्थं स्थीयते परम् ततः प्रणम्य हिमवांस् तदा मां प्रत्यभाषत

śarveṇa saha saṃbandho yasya te 'bhyudayo mahān kriyatāṃ cārur udvāhaḥ kimarthaṃ sthīyate param tataḥ praṇamya himavāṃs tadā māṃ pratyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणभक्त, मोक्षके कारणभूत और समस्त मनोवाञज्छित फलोंके दाता हैं, उन भगवानूको हम

English

Your connection with Sharva is a great rise; let a lovely wedding be performed; why delay further?" Then Himavan bowed and replied to me:

अध्याय ३६

श्लोक 57

त्वम् एव कारणं देव यस्य सर्वोदये मम प्रसादः सहसोत्पन्नो हेतुश् चापि त्वम् एव हि उद्वाहस् तु यदा यादृक् तद् विधत्स्व पितामह

tvam eva kāraṇaṃ deva yasya sarvodaye mama prasādaḥ sahasotpanno hetuś cāpi tvam eva hi udvāhas tu yadā yādṛk tad vidhatsva pitāmaha

हिन्दी अर्थ

होती रहती है। उस मञ्चपर एक ओर भगवान् प्रणाम करते हैं।' इस प्रकार आकाशमें खड़े हुए

English

"You alone are the cause, god, of all my rise; my grace has arisen suddenly and you too are its reason. As the wedding should be, Grandfather, so ordain it."

अध्याय ३६

श्लोक 58

तत एवं वचः श्रुत्वा गिरिराजस्य भो द्विजाः उद्वाहः क्रियतां देव इत्य् अहं चोक्तवान् विभुम्

tata evaṃ vacaḥ śrutvā girirājasya bho dvijāḥ udvāhaḥ kriyatāṃ deva ity ahaṃ coktavān vibhum

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण और दूसरी ओर भगवान् बलराम विराजते रहते हैं। बीचमें सुभद्रादेवीको पधराकर जय-

English

Then, hearing this word of the king of mountains, Brahmins, I said to the Lord, "Let the wedding be performed, god."

अध्याय ३६

श्लोक 59

माम् आह शंकरो देवो यथेष्टम् इति लोकपः तत्क्षणाच् च ततो विप्रा अस्माभिर् निर्मितं पुरम्

mām āha śaṃkaro devo yatheṣṭam iti lokapaḥ tatkṣaṇāc ca tato viprā asmābhir nirmitaṃ puram

हिन्दी अर्थ

स्तुति करते, गन्धर्व गाते और अप्सराएँ नृत्य

English

Lord Shankara said to me, "As you wish, guardian of the world." And at that moment, Brahmins, we built a city

अध्याय ३६

श्लोक 60

उद्वाहार्थं महेशस्य नानारत्नोपशोभितम् रत्नानि मणयश् चित्रा हेममौक्तिकम् एव च

udvāhārthaṃ maheśasya nānāratnopaśobhitam ratnāni maṇayaś citrā hemamauktikam eva ca

हिन्दी अर्थ

जयकार और मङ्गलघोषके साथ स्नान कराया करती हैं। देबताओंके बाजे बजते और शीतल

English

for Maheshvara's wedding, adorned with many jewels; gems, varied jewels, gold and pearls

अध्याय ३६

श्लोक 61

मूर्तिमन्त उपागम्य अलंचक्रुः पुरोत्तमम् चित्रा मारकती भूमिः सुवर्णस्तम्भशोभिता

mūrtimanta upāgamya alaṃcakruḥ purottamam citrā mārakatī bhūmiḥ suvarṇastambhaśobhitā

हिन्दी अर्थ

जाता है। उस समय ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तथा अन्य जातिके लाखों स्त्री-पुरुष उन्हें घेरे रहते हैं । गृहस्थ, स्नातक, संन्यासी और ब्रह्मचारी सभी मञ्चपर विराजमान भगवान् श्रीकृष्ण और

English

came in embodied forms and adorned the excellent city; the floor was varied emerald, adorned with golden pillars,

अध्याय ३६

श्लोक 62

भास्वत्स्फटिकभित्तिश् च मुक्ताहारप्रलम्बिता तस्मिन् द्वारि पुरे रम्य उद्वाहार्थं विनिर्मिता

bhāsvatsphaṭikabhittiś ca muktāhārapralambitā tasmin dvāri pure ramya udvāhārthaṃ vinirmitā

हिन्दी अर्थ

वायु चलती है। उस समय आकाशमें उमड़े हुए

English

with shining crystal walls, hung with pearl necklaces; at its lovely gate in the city, built for the wedding,

अध्याय ३६

श्लोक 63

शुशुभे देवदेवस्य महेशस्य महात्मनः सोमादित्यौ समं तत्र तापयन्तौ महामणी

śuśubhe devadevasya maheśasya mahātmanaḥ somādityau samaṃ tatra tāpayantau mahāmaṇī

हिन्दी अर्थ

मेघ पुष्पमिश्रित जलकी वर्षा करते हैं। मुनि,

English

it shone, belonging to the god of gods, the great-souled Maheshvara; the Moon and Sun, as two great gems, heated it equally there.

अध्याय ३६

श्लोक 64

सौरभेयं मनोरम्यं गन्धम् आदाय मारुतः प्रववौ सुखसंस्पर्शो भवभक्तिं प्रदर्शयन्

saurabheyaṃ manoramyaṃ gandham ādāya mārutaḥ pravavau sukhasaṃsparśo bhavabhaktiṃ pradarśayan

हिन्दी अर्थ

सिद्ध और चारण जय-जयकार करते हें तत्पश्चात् देवतागण मङ्गल-सामग्रियोंके साथ

English

The wind, carrying a delightful fragrance, blew with a pleasant touch, showing devotion to Bhava.

अध्याय ३६

श्लोक 65

समुद्रास् तत्र चत्वारः शक्राद्याश् च सुरोत्तमाः देवनद्यो महानद्यः सिद्धा मुनय एव च

samudrās tatra catvāraḥ śakrādyāś ca surottamāḥ devanadyo mahānadyaḥ siddhā munaya eva ca

हिन्दी अर्थ

» ज्येष्ठपूर्णिमाको श्रीकृष्ण, बलराम और सुभद्राके दर्शनका माहात्म्य

English

The four oceans were there, and the best of gods led by Shakra, divine rivers, great rivers, Siddhas and sages,

अध्याय ३६

श्लोक 66

गन्धर्वाप्सरसः सर्वे नागा यक्षाः सराक्षसाः औदकाः खेचराश् चान्ये किंनरा देवचारणाः

gandharvāpsarasaḥ sarve nāgā yakṣāḥ sarākṣasāḥ audakāḥ khecarāś cānye kiṃnarā devacāraṇāḥ

हिन्दी अर्थ

विधि और मन्त्रयुक्त अभिषेकोपयोगी द्रव्य लेकर भगवानका अभिषेक करते हैं। इन्द्र, सूर्य, चन्द्रमा,

English

all Gandharvas and Apsarases, Nagas, Yakshas with Rakshasas, water-dwellers, sky-goers, Kinnaras, divine Charanas,

अध्याय ३६

श्लोक 67

तुम्बुरुर् नारदो हाहा हूहूश् चैव तु सामगाः रम्याण्य् आदाय वाद्यानि तत्राजग्मुस् तदा पुरम्

tumburur nārado hāhā hūhūś caiva tu sāmagāḥ ramyāṇy ādāya vādyāni tatrājagmus tadā puram

हिन्दी अर्थ

रुद्र, वसु, आदित्य, अश्विनीकुमार, विश्वेदेव,

English

Tumburu, Narada, Haha and Huhu, and the singers of Sama, taking lovely instruments, came then to the city.

अध्याय ३६

श्लोक 68

ऋषयस् तु कथास् तत्र वेदगीतास् तपोधनाः पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्राञ् जेपुः संहृष्टमानसाः

ṛṣayas tu kathās tatra vedagītās tapodhanāḥ puṇyān vaivāhikān mantrāñ jepuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रतु, हर, प्रचेता, मनु, दक्ष, धर्म, काल, यम, मृत्यु, यमदूत तथा अन्य अनेकों देवता भगवानका अभिषेक करनेके लिये इधर-उधरसे आते हैं और सुवर्णमय कलशोंमें रखे हुए पुष्प-मिश्रित

English

The sages, rich in austerity, told tales there sung in the Vedas, and with delighted minds muttered the holy marriage mantras.

अध्याय ३६

श्लोक 69

जगतो मातरः सर्वा देवकन्याश् च कृत्स्नशः गायन्ति हर्षिताः सर्वा उद्वाहे परमेष्ठिनः

jagato mātaraḥ sarvā devakanyāś ca kṛtsnaśaḥ gāyanti harṣitāḥ sarvā udvāhe parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशगङ्गाके जलसे श्रीकृष्ण, सुभद्रा तथा बलरामजीको स्नान कराते हैं तथा प्रसन्नतापूर्वक इस प्रकार उनकी स्तुति करते हैं-

English

All mothers of the world and all the gods' daughters sang joyfully at the marriage of the Supreme Lord.

अध्याय ३६

श्लोक 70

ऋतवः षट् समं तत्र नानागन्धसुखावहाः उद्वाहः शंकरस्येति मूर्तिमन्त उपस्थिताः

ṛtavaḥ ṣaṭ samaṃ tatra nānāgandhasukhāvahāḥ udvāhaḥ śaṃkarasyeti mūrtimanta upasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण लोकोंका पालन करनेवाले जगन्नाथ! आपको जय हो! जय हो!! आप भक्तोके रक्षक तथा शरणागतवत्सल हैं। सम्पूर्ण भूतोंमें व्यापक आदिदेव! आपको जय हो। नानात्वके कारणभूत

English

The six seasons came together there, bringing pleasant scents of many kinds, standing in embodied form, "the wedding of Shankara,"

अध्याय ३६

श्लोक 71

नीलजीमूतसंकाशैर् मन्त्रध्वनिप्रहर्षिभिः केकायमानैः शिखिभिर् नृत्यमानैश् च सर्वशः

nīlajīmūtasaṃkāśair mantradhvanipraharṣibhiḥ kekāyamānaiḥ śikhibhir nṛtyamānaiś ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

वासुदेव! आप असुरोंके संहारक, दिव्य मत्स्यरूप धारण करनेवाले, समस्त देवताओंमें श्रेष्ठ तथा समुद्रमें शयन करनेवाले हैं। योगिवर! आपकी जय हो, जय हो। सूर्य आपके नेत्र हैं तथा आप

English

with dark-blue clouds, with peacocks delighted at the sound of mantras, crying and dancing everywhere.

अध्याय ३६

श्लोक 72

विलोलपिङ्गलस्पष्टविद्युल्लेखाविहासिता कुमुदापीडशुक्लाभिर् बलाकाभिश् च शोभिता

vilolapiṅgalaspaṣṭavidyullekhāvihāsitā kumudāpīḍaśuklābhir balākābhiś ca śobhitā

हिन्दी अर्थ

बताये गये हैं। आपने कच्छप-अवतार धारण किया था। आप श्रेष्ठ यज्ञस्वरूप हैं। आपको नाभिसे कमल उत्पन्न हुआ था, इसलिये आप

English

Laughing with fine flickering tawny lines of lightning, adorned with cranes white as lotus-garlands,

अध्याय ३६

श्लोक 73

प्रत्यग्रसंजातशिलीन्ध्रकन्दली लताद्रुमाद्युद्गतपल्लवा शुभा शुभाम्बुधाराप्रणयप्रबोधितैर् महालसैर् भेकगणैश् च नादिता

pratyagrasaṃjātaśilīndhrakandalī latādrumādyudgatapallavā śubhā śubhāmbudhārāpraṇayaprabodhitair mahālasair bhekagaṇaiś ca nāditā

हिन्दी अर्थ

तथा योगशायी हैं। आपको जय हो, जय हो। महान् वेग धारण करनेवाले विश्वमूर्ते! चक्रधर! भूतनाथ! धरणीधर! शेषशायिन्! आपको जय हो, जय हो। आप पीताम्बरधारी, चन्द्रमाके समान

English

with fresh mushrooms and plantains sprung up, creepers and trees sprouting shoots, auspicious, and resounding with hosts of frogs awakened by love for the rains' auspicious streams, greatly languid —

अध्याय ३६

श्लोक 74

प्रियेषु मानोद्धतमानसानां मनस्विनीनाम् अपि कामिनीनाम् मयूरकेकाभिरुतैः क्षणेन मनोहरैर् मानविभङ्गहेतुभिः

priyeṣu mānoddhatamānasānāṃ manasvinīnām api kāminīnām mayūrakekābhirutaiḥ kṣaṇena manoharair mānavibhaṅgahetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

कान्तिमान्, योगमें वास करनेवाले, अग्निमुख, धर्मके आवासस्थान, गुणोंके भंडार, लक्ष्मीके निवासस्थान

English

by the delightful cries of peacocks, causes of breaking the pride of even proud women high-minded toward their lovers, in a moment,

अध्याय ३६

श्लोक 75

तथा विवर्णोज्ज्वलचारुमूर्तिना शशाङ्कलेखाकुटिलेन सर्वतः पयोदसंघातसमीपवर्तिना महेन्द्रचापेन भृशं विराजिता

tathā vivarṇojjvalacārumūrtinā śaśāṅkalekhākuṭilena sarvataḥ payodasaṃghātasamīpavartinā mahendracāpena bhṛśaṃ virājitā

हिन्दी अर्थ

और गरुडवाहन हैं। आपकी जय हो, जय हो। आप आनन्दनिकेतन, धर्मध्वज, पृथ्वीके आश्रयस्थान और दुर्बोध चरित्रवाले हें । योगी पुरुष ही आपको जान पाते हैं। आप यज्ञोंमें निवास करनेवाले तथा

English

and the great Indra's bow, of varied and radiant lovely form, curved like a line of the moon, standing near masses of clouds, greatly adorned all around;

अध्याय ३६

श्लोक 76

विचित्रपुष्पाम्बुभवैः सुगन्धिभिर् घनाम्बुसंपर्कतया सुशीतलैः विकम्पयन्ती पवनैर् मनोहरैः सुराङ्गनानाम् अलकावलीः शुभाः

vicitrapuṣpāmbubhavaiḥ sugandhibhir ghanāmbusaṃparkatayā suśītalaiḥ vikampayantī pavanair manoharaiḥ surāṅganānām alakāvalīḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके वेद्य हैं। शान्ति प्रदान करनेवाले और योगियोंके ध्येय हैं। आपकी जय हो, जय हो। आप ही सबका पालन-पोषण करते हैं। ज्ञान आपका स्वरूप है। आप लक्ष्मीनिधि हैं। भाव-

English

shaking with fragrant, lovely winds born of various flowers and water, very cool through contact with dense water, the auspicious curls of the goddesses' hair;

अध्याय ३६

श्लोक 77

गर्जत्पयोदस्थगितेन्दुबिम्बा नवाम्बुसिक्तोदकचारुदूर्वा निरीक्षिता सादरम् उत्सुकाभिर् निश्वासधूम्रं पथिकाङ्गनाभिः

garjatpayodasthagitendubimbā navāmbusiktodakacārudūrvā nirīkṣitā sādaram utsukābhir niśvāsadhūmraṃ pathikāṅganābhiḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तिसे ही आपका ज्ञान होना सम्भव है। मुक्ति आपके हाथमें है। आपका शरीर निर्मल है। आप सत्त्वगुणके अधिष्ठान,समस्त गुणोंसे समृद्धशाली, यज्ञकर्ता, निर्गुण तथा मोक्ष प्रदान करनेवाले हैं ।

English

the moon's disc hidden by thundering clouds, grass lovely with freshly sprinkled water, eagerly gazed at by travellers' wives, with sighs smoky —

अध्याय ३६

श्लोक 78

हंसनूपुरशब्दाढ्या समुन्नतपयोधरा चलद्विद्युल्लताहारा स्पष्टपद्मविलोचना

haṃsanūpuraśabdāḍhyā samunnatapayodharā caladvidyullatāhārā spaṣṭapadmavilocanā

हिन्दी अर्थ

भूमण्डलको शरण देनेवाले परमेश्वर! आपकी जय हो, जय हो। आप दिव्य कान्तिसे सम्पन्न, समस्त लोकोंको शरण देनेवाले, भगवती लक्ष्मीसे संयुक्त,कमलके-से नेत्रोंवाले, सृष्टिकारक, योगयुक्त,

English

rich with the sound of swan-anklets, with high clouds like breasts, a necklace of moving lightning, with clear lotus eyes —

अध्याय ३६

श्लोक 79

असितजलदधीरध्वानवित्रस्तहंसा विमलसलिलधारोत्पातनम्रोत्पलाग्रा सुरभिकुसुमरेणुकॣप्तसर्वाङ्गशोभा गिरिदुहितृविवाहे प्रावृड् आविर्बभूव

asitajaladadhīradhvānavitrastahaṃsā vimalasaliladhārotpātanamrotpalāgrā surabhikusumareṇukḹptasarvāṅgaśobhā giriduhitṛvivāhe prāvṛḍ āvirbabhūva

हिन्दी अर्थ

अलसीके फूलकी भाति श्याम अङ्गोंवाले, समुद्रके भीतर शयन करनेवाले, लक्ष्मीरूपी कमलके भ्रमर तथा भक्तोंके अधीन रहनेवाले हैं। लोककान्त! आपको जय हो, जय हो। आप परम शान्त, परम

English

with swans frightened by the deep roar of dark clouds, the tips of lilies bowed by streams of clear water, her limbs all shone with the pollen of fragrant flowers: at the wedding of the mountain's daughter the rainy season appeared.

अध्याय ३६

श्लोक 80

मेघकञ्चुकनिर्मुक्ता पद्मकोशोद्भवस्तनी हंसनूपुरनिह्रादा सर्वसस्यदिगन्तरा

meghakañcukanirmuktā padmakośodbhavastanī haṃsanūpuranihrādā sarvasasyadigantarā

हिन्दी अर्थ

सारभूत, चक्र धारण करनेवाले, सर्पोके साथ रहनेवाले, नीलवस्त्रधारी, शान्तिकारक, मोक्षदायक तथा समस्त पापोंको दूर करनेवाले हैं। आपकी जय हो, जय हो बलरामजीके छोटे भाई जगदीश्वर

English

Freed of the cloud-garment, breasts like lotus buds, voice like swans' anklets, the directions' edges filled with all crops;

अध्याय ३६

श्लोक 81

विस्तीर्णपुलिनश्रोणी कूजत्सारसमेखला प्रफुल्लेन्दीवरश्यामविलोचनमनोहरा

vistīrṇapulinaśroṇī kūjatsārasamekhalā praphullendīvaraśyāmavilocanamanoharā

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण! आपकी जय हो; पद्मपत्रके समान नेत्रोंवाले तथा इच्छानुसार फल देनेवाले प्रभो! आपकी जय हो। चक्र और गदा धारण करनेवाले नारायण! आपका वक्ष:स्थल वनमालासे आच्छादित है। आपकी

English

with broad sandbanks as hips, girdle of crying cranes, delighting with eyes dark like blossoming blue lotuses,

अध्याय ३६

श्लोक 82

पक्वबिम्बाधरपुटा कुन्ददन्तप्रहासिनी नवश्यामलताश्यामरोमराजिपुरस्कृता

pakvabimbādharapuṭā kundadantaprahāsinī navaśyāmalatāśyāmaromarājipuraskṛtā

हिन्दी अर्थ

जय हो। लक्ष्मीकान्त विष्णो! आपको नमस्कार है। आपकी जय हो।

English

with lips like ripe bimba fruit, smiling with jasmine teeth, preceded by a line of body-hairs dark like a fresh creeper:

अध्याय ३६

श्लोक 83

चन्द्रांशुहारवर्गेण कण्ठोरस्थलगामिना प्रह्लादयन्ती चेतांसि सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

candrāṃśuhāravargeṇa kaṇṭhorasthalagāminā prahlādayantī cetāṃsi sarveṣāṃ tridivaukasām

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीकृष्ण, बलराम और सुभद्राका स्तवन, दर्शन और वन्दन करके देवतालोग अपने- अपने स्थानको चले जाते हैं। उस समय जो

English

with moon-ray necklaces falling on the neck and chest, delighting the minds of all the dwellers in heaven,

अध्याय ३६

श्लोक 84

समदालिकुलोद्गीतमधुरस्वरभाषिणी चलत्कुमुदसंघातचारुकुण्डलशोभिनी

samadālikulodgītamadhurasvarabhāṣiṇī calatkumudasaṃghātacārukuṇḍalaśobhinī

हिन्दी अर्थ

मनुष्य मञ्चपर विराजमान पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण, बलभद्र पुत्रकी प्राप्ति होती है । सुख चाहनेवालीको सौभाग्य और सुभद्राका दर्शन करते हैं, वे अविनाशी पदको मिलता है । रोगार्त्त नारी रोगसे मुक्त हो जाती है प्राप्त होते हैं। सहस्त्र गो-दान, विधिवत् भूमि- और धनकी अभिलाषा रखनेवाली स्त्रीको धन दान, अर्घ्य और आतिथ्यपूर्वक अन्न-दान, विधिवत् मिलता है। अत: भगवान् श्रीकृष्णके स्नानावशेष

English

speaking in sweet voice like the song of intoxicated bee-swarms, shining with earrings, lovely clusters of moving water-lilies;

अध्याय ३६

श्लोक 85

रक्ताशोकप्रशाखोत्थपल्लवाङ्गुलिधारिणी तत्पुष्पसंचयमयैर् वासोभिः समलंकृता

raktāśokapraśākhotthapallavāṅgulidhāriṇī tatpuṣpasaṃcayamayair vāsobhiḥ samalaṃkṛtā

हिन्दी अर्थ

वृषोत्सर्ग, ग्रीष्मकालमें जल-दान, चान्द्रायण- व्रतके जलको अपने अङ्गोंपर छिड्कना चाहिए। वह अनुष्ठान तथा शास्त्रोक्त विधिसे एक मासतक सम्पूर्ण अभिलषित वस्तुओंको देनेवाला है। जो उपवास करनेसे जो फल होता है, वही मञ्चपर ्रानके पश्चात् दक्षिणाभिमुख जाते हुए भगवान् विराजमान श्रीकृष्णका दर्शन करनेसे मिल जाता श्रीकृष्णका दर्शन करते हैं, वे निश्चय ही ब्रह्महत्या

English

bearing fingers of shoots from the branches of red ashoka, adorned with garments made of heaps of its flowers,

अध्याय ३६

श्लोक 86

रक्तोत्पलाग्रचरणा जातीपुष्पनखावली कदलीस्तम्भवामोरूः शशाङ्कवदना तथा

raktotpalāgracaraṇā jātīpuṣpanakhāvalī kadalīstambhavāmorūḥ śaśāṅkavadanā tathā

हिन्दी अर्थ

है अथवा अधिक कहनेकी क्या आवश्यकता, आदि पापोंसे मुक्त हो जाते हैं । शास्त्रोंमें पृथ्वीकी सम्पूर्ण तीर्थोंमें व्रत और दानका जो फल बतलाया तीन परिक्रमा करनेका जो फल बताया गया है, गया हे, वह मञ्चस्थ श्रीकृष्ण, सुभद्रा और बलरामका वही दक्षिणाभिमुख यात्रा करते हुए श्रीकृष्णका दर्शन करनेमात्रसे प्राप्त हो जाता है । अत: स्त्री दर्शन करनेसे प्राप्त होता है। अधिक क्या कहा

English

with feet tipped like red lotuses, nails like rows of jasmine flowers, left thigh like a plantain trunk, face like the moon —

अध्याय ३६

श्लोक 87

सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वालंकारभूषिता प्रेम्णा स्पृशति कान्तेव सानुरागा मनोरमा

sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvālaṃkārabhūṣitā premṇā spṛśati kānteva sānurāgā manoramā

हिन्दी अर्थ

हो या पुरुष सबको उस समय पुरुषोत्तमका जाय--वेद, शास्त्र, पुराण, महाभारत तथा समस्त दर्शन करना चाहिए। इससे सब तीर्थोमें स्नान धर्मशास्त्रोंमें पुण्यकर्मका जो कुछ भी फल बताया आदि करनेका फल मिलता है। भगवानूके स्नान गया है, वह सब सुभद्राके साथ दक्षिणाभिमुख किये हुए शेष जलको अपने शरीरपर छिड्कना यात्रा करनेवाले भगवान् श्रीकृष्ण और बलरामका

English

endowed with all marks, adorned with all ornaments, touching with love like a beloved, passionate and charming:

अध्याय ३६

श्लोक 88

निर्मुक्तासितमेघकञ्चुकपटा पूर्णेन्दुबिम्बानना नीलाम्भोजविलोचना रविकरप्रोद्भिन्नपद्मस्तनी नानापुष्परजःसुगन्धिपवनप्रह्रादनी चेतसां तत्रासीत् कलहंसनूपुररवा देव्या विवाहे शरत्

nirmuktāsitameghakañcukapaṭā pūrṇendubimbānanā nīlāmbhojavilocanā ravikaraprodbhinnapadmastanī nānāpuṣparajaḥsugandhipavanaprahrādanī cetasāṃ tatrāsīt kalahaṃsanūpuraravā devyā vivāhe śarat

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इससे पुत्रकी इच्छा करनेवाली स्त्रीको दर्शन करनेमात्रसे मिल जाता है ।

English

freed from the dark-cloud garment, face like the full moon's disc, eyes like blue lotuses, breasts like lotuses opened by the sun's rays, bringing delight to hearts with a breeze fragrant with pollen of many flowers, with the sound of swans' anklets, autumn was there at the goddess's wedding.

अध्याय ३६

श्लोक 89

अत्यर्थशीतलाम्भोभिः प्लावयन्तौ दिशः सदा ऋतू हेमन्तशिशिरौ आजग्मतुर् अतिद्युती

atyarthaśītalāmbhobhiḥ plāvayantau diśaḥ sadā ṛtū hemantaśiśirau ājagmatur atidyutī

हिन्दी अर्थ

गुण्डिचा-यात्राका माहात्म्य तथा द्वादश यात्राको प्रतिष्ठा-विधि

English

The two seasons, Hemanta and Shishira, always flooding the directions with exceedingly cool waters, came, very radiant.

अध्याय ३६

श्लोक 90

ताभ्याम् ऋतुभ्यां संप्राप्तो हिमवान् स नगोत्तमः प्रालेयचूर्णवर्षिभ्यां क्षिप्रं रौप्यहरो बभौ

tābhyām ṛtubhyāṃ saṃprāpto himavān sa nagottamaḥ prāleyacūrṇavarṣibhyāṃ kṣipraṃ raupyaharo babhau

हिन्दी अर्थ

न. कहते हैं--मुनियो ! भगवान् श्रीकृष्ण, तटपर एक सप्ताहके लिये आपको यात्रा हो।'

English

By those two seasons the best of mountains, Himavan, was attained; raining powdered frost, it quickly shone as if carrying silver.

अध्याय ३६

श्लोक 91

तेन प्रालेयवर्षेण घनेनैव हिमालयः अगाधेन तदा रेजे क्षीरोद इव सागरः

tena prāleyavarṣeṇa ghanenaiva himālayaḥ agādhena tadā reje kṣīroda iva sāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

बलभद्र और सुभद्रा-ये रथपर विराजमान होकर श्रीभगवान् बोले--राजन्! तुम्हारे सरोवरके जब गुण्डिचा-मण्डपकी यात्रा करते हैं, उस तटपर सात दिनोंके लिये मेरी यात्रा होगी, वह समय जिन्हें उनका दर्शन प्राप्त होता है तथा जो यात्रा गुण्डिचा नामसे विख्यात और समस्त लोग एक सप्ताहतक उक्त मण्डपमें विराजमान अभिलषित फलोंको देनेवाली होगी। जो लोग

English

By that rain of frost, with dense and deep cloud, the Himalaya shone then like the Milk-ocean.

अध्याय ३६

श्लोक 92

ऋतुपार्ययसंप्राप्तो बभूव स महागिरिः साधूपचारात् सहसा कृतार्थ इव दुर्जनः

ṛtupāryayasaṃprāpto babhūva sa mahāgiriḥ sādhūpacārāt sahasā kṛtārtha iva durjanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्ण, बलभद्र और सुभद्राकी झाँकी करते हैं, वहाँ मण्डपमें स्थित होनेपर मेरी, बलरामजीकी वे विष्णुलोकमें जाते हैं। और सुभद्राकी एकाग्रचित्तसे श्रद्धापूर्वक पूजा करेंगे मुनियोने पूछा--जगत्पते! इस यात्राका आरम्भ तथा जो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्री और शूद्र किसने किया? तथा उसमें सम्मिलित होनेवाले पुष्प, गन्ध, धूप, दीप, नैवेद्य, भाँति-भाँतिके उपहार,

English

The great mountain, having passed through the sequence of seasons, was like a wicked man suddenly fulfilled by the service of the good.

अध्याय ३६

श्लोक 93

प्रालेयपटलच्छन्नैः शृङ्गैस् तु शुशुभे नगः छत्त्रैर् इव महाभागैः पाण्डरैः पृथिवीपतिः

prāleyapaṭalacchannaiḥ śṛṅgais tu śuśubhe nagaḥ chattrair iva mahābhāgaiḥ pāṇḍaraiḥ pṛthivīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंको क्या फल मिलता है ? नमस्कार, परिक्रमा, जय-जयकार, स्तोत्र-गीत तथा ब्रह्माजी बोले--ब्राह्मणो! पूर्वकालमें राजा मनोहर वाद्योंके द्वारा आराधना करेंगे, उन्हें मेरी इन्द्रद्युप्रने भगवान्से प्रार्थना की कि ' मेरे सरोवरके कृपासे कोई भी मनोरथ दुर्लभ नहीं रहेगा । गुण्डिचा नामक उद्यान-मन्दिर, जो पुरीमें इन्द्रद्युम्रसरोवरके तटपर स्थित है । इसके गुण्डिजा, गुडिवा आदि

English

The mountain, with peaks covered in frost-sheets, shone like a king with great white umbrellas.

अध्याय ३६

श्लोक 94

मनोभवोद्रेककराः सुराणां सुराङ्गनानां च मुहुः समीराः स्वच्छाम्बुपूर्णाश् च तथा नलिन्यः पद्मोत्पलानां कुसुमैर् उपेताः

manobhavodrekakarāḥ surāṇāṃ surāṅganānāṃ ca muhuḥ samīrāḥ svacchāmbupūrṇāś ca tathā nalinyaḥ padmotpalānāṃ kusumair upetāḥ

हिन्दी अर्थ

नाम भी मिलते हैं ।

English

Winds that repeatedly arouse love in gods and goddesses, lotus-ponds full of clear water and adorned with flowers of lilies and lotuses —

अध्याय ३६

श्लोक 95

विवाहे गुरुकन्याया वसन्तः समगाद् ऋतुः

vivāhe gurukanyāyā vasantaḥ samagād ṛtuḥ

हिन्दी अर्थ

गुण्डिचा-यात्राका माहात्म्य तथा द्वादश यात्राको प्रतिष्ठा-विधि १४५

English

spring, the season, came for the wedding of the teacher's daughter.

अध्याय ३६

श्लोक 96

ईषत्समुद्भिन्नपयोधराग्रा नार्यो यथा रम्यतरा बभूवुः नात्युष्णशीतानि पयःसरांसि किञ्जल्कचूर्णैः कपिलीकृतानि

īṣatsamudbhinnapayodharāgrā nāryo yathā ramyatarā babhūvuḥ nātyuṣṇaśītāni payaḥsarāṃsi kiñjalkacūrṇaiḥ kapilīkṛtāni

हिन्दी अर्थ

यों कहकर भगवान् वहीं अन्तर्धान हो गये इन्द्रियसंयमपूर्वक पवित्र भावसे सब तीर्थांका आवाहन और वे महाराज इन्द्रद्युम्न कृतकृत्य हो गये। अत: करके भगवान् नारायणका ध्यान करते हुए विधिवत् सब प्रकारसे प्रयत्न करके गुण्डिचा-मण्डपमें स्नान करे। ऋषियोंने स्रान-कर्ममें जिसके लिये समस्त अभिलषित वस्तुओँको देनेवाले भगवान् जैसी विधि बतलायी है, उसको उसी विधिसे

English

Women with the tips of their breasts slightly swelling became lovelier; lakes of water neither too hot nor cold were tinted tawny with filament powder.

अध्याय ३६

श्लोक 97

प्रियङ्गूश् चूततरवश् चूतांश् चापि प्रियङ्गवः तर्जयन्त इवान्योन्यं मञ्जरीभिश् चकाशिरे

priyaṅgūś cūtataravaś cūtāṃś cāpi priyaṅgavaḥ tarjayanta ivānyonyaṃ mañjarībhiś cakāśire

हिन्दी अर्थ

पुरुषोत्तमका दर्शन करना चाहिए । वहाँ पुरुषोत्तमका स्नान करना चाहिए ्रानके पश्चात् नाम, गोत्र दर्शन करके स्त्री या पुरुष जिन-जिन भोगोंको और विधिका ज्ञाता पुरुष शास्त्रोक्त विधिसे देवताओं, चाहें, उन्हें प्राप्त कर सकते हें । ऋषियों, पितरों तथा अन्य जीवोंका तर्पण करे मुनियोंने पूछा- भगवन्! गुण्डिचाको एक- फिर जलसे निकलकर दो स्वच्छ वस्त्र पहने और

English

The priyangu and mango trees, and also the mangoes and priyangus, seemed to rebuke each other with their clusters of blossoms.

अध्याय ३६

श्लोक 98

हिमशृङ्गेषु शुक्लेषु तिलकाः कुसुमोत्कराः शुशुभुः कार्यम् उद्दिश्य वृद्धा इव समागताः

himaśṛṅgeṣu śukleṣu tilakāḥ kusumotkarāḥ śuśubhuḥ kāryam uddiśya vṛddhā iva samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

एक यात्राका पृथक्-पृथक् क्या फल है? विधिपूर्वक आचमन करके एक सौ आठ बार उसे करनेसे नर या नारीको कौन-सा फल गायत्रीका मानसिक जप करे। गायत्री सब वेदोंको मिलता है? माता, सम्पूर्ण पापोंको दूर करनेवाली तथा परम ब्रह्माजी बोले- ब्राह्मणो! सुनो। मैं प्रत्येक पवित्र है। इसके सिवा अन्यान्य सूर्यसम्बन्धी

English

On the white peaks of the Himalaya the tilaka trees with heaps of flowers shone, as if assembled like elders for a purpose.

अध्याय ३६

श्लोक 99

फुल्लाशोकलतास् तत्र रेजिरे शालसंश्रिताः कामिन्य इव कान्तानां कण्ठालम्बितबाहवः

phullāśokalatās tatra rejire śālasaṃśritāḥ kāminya iva kāntānāṃ kaṇṭhālambitabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

यात्राका फल बताता हूँ । गुण्डिचामें प्रबोधिनी मन्त्रोंका भी श्रद्धापूर्वक जप करना चाहिए। तत्पश्चात् एकादशीके दिन, फाल्गुनको पूर्णिमाको तथा तीन बार परिक्रमा करके सूर्यदेवको प्रणाम करे विषुवयोगमें विधिपूर्वक यात्रा करके श्रीकृष्ण, ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य-इन तीन वर्णोका बलराम और सुभद्राका दर्शन करनेसे मनुष्य स्रान और जप वैदिक विधिके अनुसार बताया

English

Blossoming ashoka creepers clinging to sala trees shone like women with arms hanging on the necks of their lovers.

अध्याय ३६

श्लोक 100

तस्मिन्न् ऋतौ शुभ्रकदम्बनीपास् तालाः स्तमालाः सरलाः कपित्थाः

tasminn ṛtau śubhrakadambanīpās tālāḥ stamālāḥ saralāḥ kapitthāḥ

हिन्दी अर्थ

वैकुण्ठ-धाममें जाता है । क्षेत्रोंमें श्रेष्ठ पुरुषोत्तमतीर्थ गया है; किंतु स्त्री और शूद्रोंके स्वान और जपमें बड़ा ही पवित्र, रमणीय, मनुष्योंको भोग और वैदिक विधिका निषेध है। मोक्षका दाता तथा सब जीवोंको सुख पहुँचानेवाला इसके बाद मौन होकर घरमें जाय और हाथ- है । जो जितेन्द्रिय स्त्री या पुरुष ज्येष्ठमासमें वहाँ पैर धोकर विधिवत् आचमन करके श्रीपुरुषोत्तमको

English

In that season, white kadamba, nipa, palms, stamala, sarala and kapittha trees,

अध्याय ३६

श्लोक 101

अशोकसर्जार्जुनकोविदाराः पुंनागनागेश्वरकर्णिकाराः लवङ्गतालागुरुसप्तपर्णा न्यग्रोधशोभाञ्जननारिकेलाः

aśokasarjārjunakovidārāḥ puṃnāganāgeśvarakarṇikārāḥ lavaṅgatālāgurusaptaparṇā nyagrodhaśobhāñjananārikelāḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोक्त विधिके अनुसार बारह यात्राएँ करके पूजा करे। पहले भगवान्को घीसे स्नान कराये। एकाग्रचित्तसे उनकी प्रतिष्ठा करता है और उस फिर दूधसे; उसके बाद मधु, गन्ध और जलसे; समय धन खर्च करनेमें कृपणता नहीं करता, वह फिर तीर्थके चन्दन और जलसे स्नान कराये। भाँति-भांतिके भोगोंका उपभोग करके अन्तमें तदनन्तर भक्तिपूर्वक दो उत्तम वस्त्र पहनाये; फिर

English

ashoka, sarja, arjuna, kovidara, punnaga, nageshvara, karnikara, clove, tala, aloe, saptaparna, banyan, ankola and coconut,

अध्याय ३६

श्लोक 102

वृक्षास् तथान्ये फलपुष्पवन्तो दृश्या बभूवुः सुमनोहराङ्गाः जलाशयाश् चैव सुवर्णतोयाश् चक्राङ्गकारण्डवहंसजुष्टाः

vṛkṣās tathānye phalapuṣpavanto dṛśyā babhūvuḥ sumanoharāṅgāḥ jalāśayāś caiva suvarṇatoyāś cakrāṅgakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्ष-पदको प्राप्त होता है। चन्दन, अगर, कपूर और केसर भगवान्के अड्ोंमें मुनियोंने कहा--देव! जगत्पते! हम आपके लगाये। पुनः पराभक्तिके साथ कमलसे तथा मुंहसे द्वादश यात्राको प्रतिष्ठाकी विधि, पूजन, विष्णुदेवतासम्बन्धी मल्लिका आदि अन्य पुष्पोंसे दान और फल सुनना चाहते हैं । श्रीपुरुषोत्तमको पूजा करे। भोग और मोक्षके दाता

English

and other trees with fruits and flowers, with very charming forms, were seen; and water-bodies with golden water, frequented by chakravakas, karandavas and swans,

अध्याय ३६

श्लोक 103

कोयष्टिदात्यूहबलाकयुक्ता दृश्यास् तु पद्मोत्पलमीनपूर्णाः खगाश् च नानाविधभूषिताङ्गा दृश्यास् तु वृक्षेषु सुचित्रपक्षाः

koyaṣṭidātyūhabalākayuktā dṛśyās tu padmotpalamīnapūrṇāḥ khagāś ca nānāvidhabhūṣitāṅgā dṛśyās tu vṛkṣeṣu sucitrapakṣāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले-ब्राह्मणो! जब बारह यात्राएँ जगदीश्वर श्रीहरिकी इस प्रकार पूजा करके उनके पूरी हो जाये, तब विधिपूर्वक उनको प्रतिष्ठा समक्ष अगर, गूगुल तथा अन्य सुगन्धित पदाथाँके करे। वह सब पापोंका नाश करनेवाली है। ज्येष्ठमासके साथ धूप जलाये। अपनी शक्तिके अनुसार घीसे शुक्लपक्षमें एकादशी तिथिको एकाग्रचित्तसे किसी दीपक जलाकर रखे, घी अथवा तिलके तेलसे

English

with koyashti, datyuha and cranes, were seen full of lotuses, lilies and fish; and birds with bodies adorned in many ways, with brightly coloured wings, were seen on the trees.

अध्याय ३६

श्लोक 104

क्रीडासु युक्तान् अथ तर्जयन्तः कुर्वन्ति शब्दं मदनेरिताङ्गाः तस्मिन् गिराव् अद्रिसुताविवाहे ववुश् च वाताः सुखशीतलाङ्गाः

krīḍāsu yuktān atha tarjayantaḥ kurvanti śabdaṃ madaneritāṅgāḥ tasmin girāv adrisutāvivāhe vavuś ca vātāḥ sukhaśītalāṅgāḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र जलाशयपर जाकर आचमन करे और अन्य बारह दीपक जलाकर रखे । नैवेद्यके रूपमें

English

Then, rebuking those engaged in play, they made sounds, their limbs stirred by love; at that mountain, at the wedding of the mountain's daughter, winds blew with pleasant cool bodies.

अध्याय ३६

श्लोक 105

पुष्पाणि शुभ्राण्य् अपि पातयन्तः शनैर् नगेभ्यो मलयाद्रिजाताः तथैव सर्वे ऋतवश् च पुण्याश् चकाशिरे ऽन्योन्यविमिश्रिताङ्गाः

puṣpāṇi śubhrāṇy api pātayantaḥ śanair nagebhyo malayādrijātāḥ tathaiva sarve ṛtavaś ca puṇyāś cakāśire 'nyonyavimiśritāṅgāḥ

हिन्दी अर्थ

निवेदन करे इस प्रकार पञ्चोपचारसे श्रीपुरुषोत्तमका पूजन करके ' ३ नमः पुरुषोत्तमाय' इस मन्त्रका एक सौ आठ बार जप करे। इसके बाद भक्तिपूर्वक भगवान् पुरुषोत्तमसे इस प्रकार प्रार्थना करे-

English

Dropping white flowers slowly from the trees, winds born from Mount Malaya blew; likewise all the holy seasons shone with their limbs mingled with one another,

अध्याय ३६

श्लोक 106

येषां सुलिङ्गानि च कीर्तितानि ते तत्र आसन् सुमनोज्ञरूपाः

yeṣāṃ suliṅgāni ca kīrtitāni te tatra āsan sumanojñarūpāḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्ते सर्वलोकेश भक्तानामभयप्रद।

English

whose fine marks were praised; those were there, of very charming form.

अध्याय ३६

श्लोक 107

समदालिकुलोद्गीतशिलाकुसुमसंचयैः परस्परं हि मालत्यो भावयन्त्यो विरेजिरे

samadālikulodgītaśilākusumasaṃcayaiḥ parasparaṃ hi mālatyo bhāvayantyo virejire

हिन्दी अर्थ

' भक्तोंको अभय प्रदान करनेवाले सर्वलोकेश्वर पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है। मैं इस संसार- सागरमें डूबा हुआ हूँ। मेरा उद्धार कीजिये। जगत्पते! गोविन्द! आपके दर्शनके लिये मैंने जो

English

Jasmines, mutually reflecting, shone with heaps of rock-flowers sung to by hosts of intoxicated bees.

अध्याय ३६

श्लोक 108

नीलानि नीलाम्बुरुहैः पयांसि गौराणि गौरैश् च मृणालदण्डैः रक्तैश् च रक्तानि भृशं कृतानि मत्तद्विरेफावलिजुष्टपत्त्रैः

nīlāni nīlāmburuhaiḥ payāṃsi gaurāṇi gauraiś ca mṛṇāladaṇḍaiḥ raktaiś ca raktāni bhṛśaṃ kṛtāni mattadvirephāvalijuṣṭapattraiḥ

हिन्दी अर्थ

बारहों यात्राएं की हैं, वे सब आपके प्रसादसे मेरे

English

Waters were made dark blue by blue lotuses, pale by pale lotus stalks, and red by red lotuses, their petals frequented by lines of maddened bees.

अध्याय ३६

श्लोक 109

हैमानि विस्तीर्णजलेषु केषुचिन् निरन्तरं चारुतराणि केषुचित् वैदूर्यनालानि सरःसु केषुचित् प्रजज्ञिरे पद्मवनानि सर्वतः

haimāni vistīrṇajaleṣu keṣucin nirantaraṃ cārutarāṇi keṣucit vaidūryanālāni saraḥsu keṣucit prajajñire padmavanāni sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार भगवान्को प्रसन्न करके साष्टाङ्ग दण्डवत् करे। तत्पश्चात् पुष्प, वस्त्र और चन्दन आदिसे भक्तिपूर्वक गुरुको पूजा करे। क्योंकि गुरु और भगवान्में कोई अन्तर नहीं है। तदनन्तर

English

Lotus groves arose everywhere: golden in some wide waters, very lovely in some continuously, with lapis-lazuli stalks in some lakes.

अध्याय ३६

श्लोक 110

वाप्यस् तत्राभवन् रम्याः कमलोत्पलपुष्पिताः नानाविहंगसंजुष्टा हैमसोपानपङ्क्तयः

vāpyas tatrābhavan ramyāḥ kamalotpalapuṣpitāḥ nānāvihaṃgasaṃjuṣṭā haimasopānapaṅktayaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति-भाँतिके पुष्पोंसे भगवानके ऊपर एक सुन्दर

English

There were lovely pools bright with lotuses and lilies, frequented by many kinds of birds, with rows of golden steps.

अध्याय ३६

श्लोक 111

शृङ्गाणि तस्य तु गिरेः कर्णिकारैः सुपुष्पितैः समुच्छ्रितान्य् अविरलैर् हेमानीव बभुर् द्विजाः

śṛṅgāṇi tasya tu gireḥ karṇikāraiḥ supuṣpitaiḥ samucchritāny aviralair hemānīva babhur dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

धन तथा वस्त्र आदि समर्पित करे। सद्धावसे पूजित होनेपर भगवान् गोविन्द संतुष्ट होते हैं। आचार्यको भी भक्तिपूर्वक गौ, वस्त्र, सुवर्ण, छतरी, जूते तथा काँसेका पात्र अर्पित करे। तदनन्तर

English

The peaks of that mountain, Brahmins, with well-flowering karnikara trees standing close together, shone as if golden.

अध्याय ३६

श्लोक 112

ईषद्विभिन्नकुसुमैः पाटलैश् चापि पाटलाः संबभूवुर् दिशः सर्वाः पवनाकम्पिमूर्तिभिः

īṣadvibhinnakusumaiḥ pāṭalaiś cāpi pāṭalāḥ saṃbabhūvur diśaḥ sarvāḥ pavanākampimūrtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको खीर, पकवान, गुड़ और घीमें बने हुए पदार्थ भोजन कराये। जब वे भोजन करके तृप्त हो जाय, तब उनके लिये बारह जलसे भरे हुए घट दान करे। उन घड़ोंके साथ लड्डू और

English

With slightly opened flowers, the patala trees became pink, and all the directions were pink, forms trembling in the breeze.

अध्याय ३६

श्लोक 113

कृष्णार्जुना दशगुणा नीलाशोकमहीरुहाः गिरौ ववृधिरे फुल्लाः स्पर्धयन्तः परस्परम्

kṛṣṇārjunā daśaguṇā nīlāśokamahīruhāḥ girau vavṛdhire phullāḥ spardhayantaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

यथाशक्ति दक्षिणा भी होनी चाहिए। आचार्यको भी कलश और दक्षिणा निवेदन करे। इस तरह ब्राह्मणोंको पूजा करके विष्णुतुल्य ज्ञानदाता गुरुको भी पूर्ण भक्तिके साथ पूजा करे। पूजनके पश्चात्

English

Dark arjuna trees tenfold, and blue ashoka trees, grew flowering on the mountain, vying with each other.

अध्याय ३६

श्लोक 114

चारुरावविजुष्टानि किंशुकानां वनानि च पर्वतस्य नितम्बेषु सर्वेषु च विरेजिरे

cārurāvavijuṣṭāni kiṃśukānāṃ vanāni ca parvatasya nitambeṣu sarveṣu ca virejire

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करके यह मन्त्र पढे--

English

Forests of kimshuka, frequented by lovely cries, shone on all the slopes of the mountain.

अध्याय ३६

श्लोक 115

तमालगुल्मैस् तस्यासीच् छोभा हिमवतस् तदा नीलजीमूतसंघातैर् निलीनैर् इव संधिषु

tamālagulmais tasyāsīc chobhā himavatas tadā nīlajīmūtasaṃghātair nilīnair iva saṃdhiṣu

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधनो देवः प्रीयतां पुरुषोत्तमः॥

English

The Himalaya's beauty with clumps of tamala trees was as if joined with masses of dark clouds lying hidden in the folds.

अध्याय ३६

श्लोक 116

निकामपुष्पैः सुविशालशाखैः समुच्छ्रितैश् चन्दनचम्पकैश् च प्रमत्तपुंस्कोकिलसंप्रलापैर् हिमाचलो ऽतीव तदा रराज

nikāmapuṣpaiḥ suviśālaśākhaiḥ samucchritaiś candanacampakaiś ca pramattapuṃskokilasaṃpralāpair himācalo 'tīva tadā rarāja

हिन्दी अर्थ

‘शङ्क, चक्र और गदा धारण करनेवाले, सर्वव्यापी, जगन्नाथ एवं आदि-अन्तसे रहित भगवान् पुरुषोत्तम मुझपर प्रसन्न हों।'

English

With abundant flowers, very broad branches, tall sandal and champaka trees and the prattling of rapturous male cuckoos, the Himalaya shone exceedingly then.

अध्याय ३६

श्लोक 117

श्रुत्वा शब्दं मृदुमदकलं सर्वतः कोकिलानां चञ्चत्पक्षाः समधुरतरं नीलकण्ठा विनेदुः तेषां शब्दैर् उपचितबलः पुष्पचापेषुहस्तः सज्जीभूतस् त्रिदशवनिता वेद्धुम् अङ्गेष्व् अनङ्गः

śrutvā śabdaṃ mṛdumadakalaṃ sarvataḥ kokilānāṃ cañcatpakṣāḥ samadhurataraṃ nīlakaṇṭhā vineduḥ teṣāṃ śabdair upacitabalaḥ puṣpacāpeṣuhastaḥ sajjībhūtas tridaśavanitā veddhum aṅgeṣv anaṅgaḥ

हिन्दी अर्थ

यों कहकर ब्राह्मणोंको तीन बार प्रदक्षिणा

English

Hearing the soft, intoxicated, sweet sound of cuckoos on all sides, the blue-throated peacocks with moving wings cried more sweetly; with strength increased by their sounds, the bodiless god (Kama), flower-bow and arrows in hand, made ready to pierce the limbs of heavenly women.

अध्याय ३६

श्लोक 118

पटुः सूर्यातपश् चापि प्रायशो ऽल्पजलाशयः देवीविवाहसमये ग्रीष्म आगाद् धिमाचलम्

paṭuḥ sūryātapaś cāpi prāyaśo 'lpajalāśayaḥ devīvivāhasamaye grīṣma āgād dhimācalam

हिन्दी अर्थ

पुष्प-मण्डप बनाये, फिर श्रद्धा और एकाग्रतापूर्वक करे। इसके बाद मस्तक झुकाकर आचार्यको रात्रिमें जागरण करे। भगवान् वासुदेवको कथा भक्तिपूर्वक प्रणाम करे। प्रणामके पश्चात् उन्हें और गीतकी व्यवस्था रखे। इस प्रकार विद्वान् विदा करे। फिर अन्य ब्राह्मणोंको भी गावकी पुरुष ध्यान, पाठ और स्तुति करते हुए रात्रि सीमातक पहुँचा दे। अन्तमें सबको नमस्कार

English

Summer, with sharp sunheat and mostly little water in reservoirs, came to the Himalaya at the time of the goddess's wedding.

अध्याय ३६

श्लोक 119

स चापि तरुभिस् तत्र बहुभिः कुसुमोत्करैः शोभयाम् आस शृङ्गाणि प्रालेयाद्रेः समन्ततः

sa cāpi tarubhis tatra bahubhiḥ kusumotkaraiḥ śobhayām āsa śṛṅgāṇi prāleyādreḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

व्यतीत करे। तत्पश्चात् निर्मल प्रभात होनेपर द्वादशीको करके लौट आये। फिर स्वजनों, बान्धवों, अन्य बारह ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करे । वे ब्राह्मण स्नातक, उपासकों, दीनों, भिखमंगों और अन्न चाहनेवाले वेदोंमें पारंगत, इतिहास-पुराणके ज्ञाता, श्रोत्रिय अन्य लोगोंको भोजन कराकर फिर मौन होकर और जितेन्द्रिय होने चाहिए। इसके बाद स्वयं भी भोजन करे। ऐसा करके समस्त नर-नारी एक

English

And it, with many trees and heaps of flowers, adorned the peaks of the frosty mountain all around.

अध्याय ३६

श्लोक 120

तथापि च गिरौ तत्र वायवः सुमनोहराः ववुः पाटलविस्तीर्णकदम्बार्जुनगन्धिनः

tathāpi ca girau tatra vāyavaḥ sumanoharāḥ vavuḥ pāṭalavistīrṇakadambārjunagandhinaḥ

हिन्दी अर्थ

विधिपूर्वक स्नान करके धुला हुआ वस्त्र पहने हजार अश्वमेध तथा सौ राजसूय-यज्ञोंका फल और इन्द्रियसंयमपूर्वक पहले भगवानको स्नान कराकर पाते हैं और ऐसा करनेवाला बुद्धिमान् पुरुष उनकी पूजा करे। भगवानको पूजाके बाद ब्राह्मणोंकी सूर्यके समान तेजस्वी और इच्छानुसार चलनेवाले भी पूजा करे। उनके लिये बारह गौएँ दान करके विमानके द्वारा भगवान् विष्णुके लोकमें जाता है।

English

And yet on that mountain very pleasing winds blew, fragrant of patala, wide kadamba and arjuna.

अध्याय ३६

श्लोक 121

वाप्यः प्रफुल्लपद्मौघकेसरारुणमूर्तयः अभवंस् तटसंघुष्टफलहंसकदम्बकाः

vāpyaḥ praphullapadmaughakesarāruṇamūrtayaḥ abhavaṃs taṭasaṃghuṣṭaphalahaṃsakadambakāḥ

हिन्दी अर्थ

» तीर्थोके भेद, वामनका बलिसे भूमिदान-ग्रहण १४७

English

Pools, red with filaments of masses of blossoming lotuses, were thronged on their shores with sounds of ducks, swans and kadambakas.

अध्याय ३६

श्लोक 122

तथा कुरबकाश् चापि कुसुमापाण्डुमूर्तयः सर्वेषु नगशृङ्गेषु भ्रमरावलिसेविताः

tathā kurabakāś cāpi kusumāpāṇḍumūrtayaḥ sarveṣu nagaśṛṅgeṣu bhramarāvalisevitāḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थोके भेद, वामनका बलिसे भूमिदान-ग्रहण तथा गङ्गाजीका महेश्वरको जटामें गमन

English

And the kurabakas, pale with flowers, on all the mountain peaks were frequented by lines of bees.

अध्याय ३६

श्लोक 123

बकुलाश् च नितम्बेषु विशालेषु महीभृतः उत्ससर्ज मनोज्ञानि कुसुमानि समन्ततः

bakulāś ca nitambeṣu viśāleṣu mahībhṛtaḥ utsasarja manojñāni kusumāni samantataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हें--द्विजवरो! सब तीर्थो और विख्यात है । बेटा! वह कर्मभूमि है, इसलिये उसे क्षेत्रोमें जो जप, होम, व्रत और तपस्या तथा तीर्थ कहते हैं । पहले मैंने तुम्हें जो बताये हैं, वे दानके फल प्राप्त होते हैं, उनमेंसे कोई ऐसा नहीं सब तीर्थ भारतवर्षमें ही हैं। हिमालय और दिखायी देता, जो पुरुषोत्तमक्षेत्रमें रहनेके फलको विन्ध्यपर्वतके बीचमें छः ऐसी नदियाँ हैं, जिनका

English

Bakulas on the wide slopes of the mountain scattered charming flowers all around.

अध्याय ३६

श्लोक 124

इति कुसुमविचित्रसर्ववृक्षा विविधविहंगमनादरम्यदेशाः हिमगिरितनयाविवाहभूत्यै षड् उपययुर् ऋतवो मुनिप्रवीराः

iti kusumavicitrasarvavṛkṣā vividhavihaṃgamanādaramyadeśāḥ himagiritanayāvivāhabhūtyai ṣaḍ upayayur ṛtavo munipravīrāḥ

हिन्दी अर्थ

समानता कर सके। अब बारंबार अधिक कहनेकी प्राकट्य ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव--इन देवताओंसे क्या आवश्यकता, वह पुरुषोत्तमक्षेत्र सबसे महान् हुआ है। इसी प्रकार दक्षिणसमुद्र तथा विन्ध्यपर्वतके है--यह बात सत्य है, सत्य है, सत्य है। समुद्रके बीचमें भी छः देवसम्भव नदियाँ हैं। ये बारह जलसे घिरे हुए पुरुषोत्तमतीर्थका एक बार भी नदियाँ प्रधानरूपसे बतलायी गयी हैं। गोदावरी,

English

Thus, with all trees variegated with flowers and regions made lovely by the cries of many birds, the six seasons came, best of sages, for the prosperity of the Himalaya's daughter's wedding.

अध्याय ३६

श्लोक 125

तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वभूतसमागमे नानावाद्यसमाकीर्णे अहं तत्र द्विजातयः

tata evaṃ pravṛtte tu sarvabhūtasamāgame nānāvādyasamākīrṇe ahaṃ tatra dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शन कर लेनेपर तथा ब्रह्मविद्याका एक बार भीमरथी, तुङ्गभद्रा, कृष्णवेणी, तापी और पयोष्णी-- बोध हो जानेपर मनुष्य फिर गर्भमें नहीं आता । ये विन्ध्यपर्वतके दक्षिणकी नदियाँ हैं। भागीरथी, जहाँ भगवान् विष्णुका संनिधान है, उस उत्तम नर्मदा, यमुना, सरस्वती, विशोका और वितस्ता-- पुरुषोत्तमक्षेत्रमें एक वर्ष अथवा एक मासतक ये विन्ध्याचल और हिमालय पर्वतसे सम्बन्ध

English

When this was thus under way, at the gathering of all beings, crowded with many instruments, I there, Brahmins,

अध्याय ३६

श्लोक 126

शैलपुत्रीम् अलंकृत्य योग्याभरणसंपदा पुरं प्रवेशितवांस् तां स्वयम् आदाय भो द्विजाः

śailaputrīm alaṃkṛtya yogyābharaṇasaṃpadā puraṃ praveśitavāṃs tāṃ svayam ādāya bho dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्की उपासना करे। ऐसा करनेवाले पुरुषने रखनेवाली नदियाँ हैं। इन पुण्यमयी नदियोंको जप, होम तथा भारी तपस्या की है। वह उस देवतीर्थ बताया गया है। गय, कोल्लासुर, वृत्त, परम धाममें जाता है, जहाँ साक्षात् योगेश्वर त्रिपुर, अन्धक, हयमूर्धा, लवण, नमुचि, भृङ्गक, श्रीहरि विराजमान रहते हैं। यम, पातालकेतु, मय तथा पुष्कर--इनके द्वारा

English

adorned the mountain's daughter with fitting ornaments and wealth, and personally, Brahmins, led her into the city.

अध्याय ३६

श्लोक 127

ततस् तु पुनर् एवेशम् अहं चैवोक्तवान् विभुम् हविर् जुहोमि वह्नौ ते उपाध्यायपदे स्थितः

tatas tu punar eveśam ahaṃ caivoktavān vibhum havir juhomi vahnau te upādhyāyapade sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनियोंने कहा-- भगवन्! हमें तीर्थकी महिमाका आवृत तीर्थ आसुर कहलाते हैं। प्रभास, भार्गव, विस्तारपूर्वक श्रवण करनेपर भी तृप्ति नहीं होती। अगस्ति, नर-नारायण, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम आप पुनः किसी गोपनीय तीर्थका वर्णन करें। और कश्यप--इन ऋषि-मुनियोंद्वारा सेवित तीर्थ ब्रह्माजी बोले--श्रेष्ठ ब्राह्मणो! पूर्वकालमें ऋषितीर्थ हैं। अम्बरीष, हरिश्चन्द्र, मान्धाता, मनु,

English

Then I again said to the Lord, "I am offering oblation to you in the fire, standing in the position of teacher,

अध्याय ३६

श्लोक 128

ददासि मह्यं यद्य् आज्ञां कर्तव्यो ऽयं क्रियाविधिः माम् आह शंकरश् चैवं देवदेवो जगत्पतिः

dadāsi mahyaṃ yady ājñāṃ kartavyo 'yaṃ kriyāvidhiḥ mām āha śaṃkaraś caivaṃ devadevo jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

देवर्षि नारदने मुझसे यही प्रश्‍न पूछा था। उस कुरु, कनखल, भद्राश्व, सगर, अश्वयूप, नचिकेता, समय मैंने प्रयत्नपूर्वक जो कुछ उनसे कहा था, वृषाकपि तथा अरिन्दम आदि मानवोंद्वारा निर्मित वही तुम्हें भी बतलाता हूँ। तीर्थ मानुष कहलाते हैं। ये सब यश तथा उत्तम नारदजीने पूछा जगत्पते ! स्वर्गलोक, मर्त्यलोक फलकी सिद्धिके लिये निर्मित हुए हैं। तीनों

English

if you give me the command, this rite of performance is to be done." Thus Shankara, god of gods, lord of the world, said to me:

अध्याय ३६

श्लोक 129

यद् उद्दिष्टं सुरेशान तत् कुरुष्व यथेप्सितम् कर्तास्मि वचनं सर्वं ब्रह्मंस् तव जगद्विभो

yad uddiṣṭaṃ sureśāna tat kuruṣva yathepsitam kartāsmi vacanaṃ sarvaṃ brahmaṃs tava jagadvibho

हिन्दी अर्थ

और रसातलमें कुल कितने तीर्थ हैं तथा सब लोकोंमें कहीं भी जो स्वतः प्रकट हुए हैव तीर्थ तीरथाँमें सदा कौन सबसे बढ़कर है? हैं, उन्हें पुण्यतीर्थ कहा गया है। इस प्रकार मैंने ब्रह्माजी बोले देवर्षे! स्वर्गलोक, मर्त्यलोक तीर्थ-भेद बतलाये हैं । और रसातलमें चार प्रकारके तीर्थ हैं-हैव, आसुर, महाहैत्य राजा बलि देवताओंके अजेय शत्रु

English

"Do, lord of gods, as indicated, as you wish. I shall do all your word, Brahma, all-pervading lord of the world."

अध्याय ३६

श्लोक 130

ततश् चाहं प्रहृष्टात्मा कुशान् आदाय सत्वरम् हस्तं देवस्य देव्याश् च योगबन्धेन युक्तवान्

tataś cāhaṃ prahṛṣṭātmā kuśān ādāya satvaram hastaṃ devasya devyāś ca yogabandhena yuktavān

हिन्दी अर्थ

आर्ष और मानुष। ये तीनों लोकोंमें विख्यात हैं । हुए; उन्होंने धर्म, यश, प्रजापालन, गुरुभक्ति, जम्बूद्वीपमें भारतवर्ष तीर्थभूमि है। वह तीनों लोकोंमें सत्यभाषण, बल, पराक्रम, त्याग और क्षमाके

English

Then I, with glad heart, quickly took kusha grass and joined the god's and the goddess's hands with the yoga-bond.

अध्याय ३६

श्लोक 131

ज्वलनश् च स्वयं तत्र कृताञ्जलिपुटः स्थितः श्रुतिगीतैर् महामन्त्रैर् मूर्तिमद्भिर् उपस्थितैः

jvalanaś ca svayaṃ tatra kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ śrutigītair mahāmantrair mūrtimadbhir upasthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा वह सम्मान प्राप्त किया, जिसकी तीनों शस्त्र धारण करते हैं। आप-जैसे स्वामीके होते लोकोंमें कहीं उपमा नहीं है। उनकी बढ़ती हुई हुए हमपर ऐसा दुःख आ पड़ा है। हमारी जो समृद्धि देखकर देवताओंको बड़ी चिन्ता हुई। वे वाणी आपको प्रणाम करती थी, वही एक हैत्यको आपसमें सलाह करने लगे कि हम बलिको कैसे कैसे नमस्कार करेगी। सुरेश्वर! आपके ऐश्वर्यसे

English

Agni himself stood there with joined palms, attended by the great mantras sung in the Shruti, embodied,

अध्याय ३६

श्लोक 132

यथोक्तविधिना हुत्वा सर्पिस् तद् अमृतं हविः ततस् तं ज्वलनं सर्वं कारयित्वा प्रदक्षिणम्

yathoktavidhinā hutvā sarpis tad amṛtaṃ haviḥ tatas taṃ jvalanaṃ sarvaṃ kārayitvā pradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

जीतें। राजा बलिके शासनकालमें तीनों लोक पुष्ट हो अपने ही पराक्रमसे तीनों लोकोंको जीतकर

English

having offered as prescribed ghee, that immortal oblation, and then having made them circumambulate that whole fire,

अध्याय ३६

श्लोक 133

मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितः सर्वदैवतैः पुत्रैश् च मानसैः सिद्धैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

muktvā hastasamāyogaṃ sahitaḥ sarvadaivataiḥ putraiś ca mānasaiḥ siddhaiḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंको बाधा नहीं थी। अनावृष्टि और अधर्मका तो नाम भी नहीं था। स्वप्रमें भी किसीको दुष्ट पुरुषका दर्शन नहीं होता था। देवताओंको उनको उन्नति बाणको तरह चुभती थी। बलिको कोीर्तिरूपी

English

releasing the joining of hands, together with all the deities, with mind-born sons and Siddhas, with a delighted inner self,

अध्याय ३६

श्लोक 134

वृत्त उद्वाहकाले तु प्रणम्य च वृषध्वजम् योगेनैव तयोर् विप्रास् तद् उमापरमेशयोः

vṛtta udvāhakāle tu praṇamya ca vṛṣadhvajam yogenaiva tayor viprās tad umāparameśayoḥ

हिन्दी अर्थ

तलवारसे वे टुकड़े-टुकड़े हुए जाते थे तथा उनके शासनरूपी शक्तिसे देवताओंके समस्त अङ्ग विदीर्ण हो रहे थे। अतः उन्हें कभी शान्ति नहीं मिलती थी। देवता उनसे द्वेष करने लगे। उनके

English

at the time of the wedding rite, having bowed to the bull-bannered Lord, by yoga alone, Brahmins, of those two, Uma and the Supreme Lord —

अध्याय ३६

श्लोक 135

उद्वाहः स परो वृत्तो यं देवा न विदुः क्वचित् इति वः सर्वम् आख्यातं स्वयंवरम् इदं शुभम् उद्वाहश् चैव देवस्य शृणुध्वं परमाद्भुतम्

udvāhaḥ sa paro vṛtto yaṃ devā na viduḥ kvacit iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ svayaṃvaram idaṃ śubham udvāhaś caiva devasya śṛṇudhvaṃ paramādbhutam

हिन्दी अर्थ

यशरूपी अग्निसे जलने लगे। अतः वे व्याकुल होकर भगवान् विष्णुकी शरणमे गये

English

that supreme wedding took place, which the gods nowhere know. Thus all this auspicious svayamvara has been told to you; hear also the supremely wondrous wedding of the god.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 36
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.