अध्याय ३९
प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वते ऽन्तरे विनाशम् अगमद् ब्रह्मन् हयमेधः प्रजापतेः
prācetasasya dakṣasya kathaṃ vaivasvate 'ntare vināśam agamad brahman hayamedhaḥ prajāpateḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, I shall describe to you how the sacri* ficc was destroyed in rage by the great lord in retaliation of the treatment meted out to his consort—Satl.
अध्याय ३९
देव्या मन्युकृतं बुद्ध्वा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः कथं विनाशितो यज्ञो दक्षस्यामिततेजसः महादेवेन रोषाद् वै तन् नः प्रब्रूहि विस्तरात्
devyā manyukṛtaṃ buddhvā kruddhaḥ sarvātmakaḥ prabhuḥ kathaṃ vināśito yajño dakṣasyāmitatejasaḥ mahādevena roṣād vai tan naḥ prabrūhi vistarāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
VaUratmoe Kubera, son of VUnvss.
अध्याय ३९
वर्णयिष्यामि वो विप्रा महादेवेन वै यथा क्रोधाद् विध्वंसितो यज्ञो देव्याः प्रियचिकीर्षया
varṇayiṣyāmi vo viprā mahādevena vai yathā krodhād vidhvaṃsito yajño devyāḥ priyacikīrṣayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By worshipping those who should not be worshipped and by not worshipping those who are worthy of being w<»hipp- ed a man undouf>tedly incurs great sin.
अध्याय ३९
पुरा मेरोर् द्विजश्रेष्ठाः शृङ्गं त्रैलोक्यपूजितम् ज्योतिःस्थलं नाम चित्रं सर्वरत्नविभूषितम्
purā meror dvijaśreṣṭhāḥ śṛṅgaṃ trailokyapūjitam jyotiḥsthalaṃ nāma citraṃ sarvaratnavibhūṣitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Gsidoira-A locality into the I&do-Gsngetic pUne where the river Cahgi falb from the HimAlayas. Thii place is known ss Haridvira.
अध्याय ३९
अप्रमेयम् अनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम् तत्र देवो गिरितटे सर्वधातुविचित्रिते
aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokanamaskṛtam tatra devo giritaṭe sarvadhātuvicitrite
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Knowing that Devaswere going somewhere, the chaste daughter of the king of mountains spoke these words to lord Siva her husband.
अध्याय ३९
पर्यङ्क इव विस्तीर्ण उपविष्टो बभूव ह शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताभवत्
paryaṅka iva vistīrṇa upaviṣṭo babhūva ha śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśvasthitābhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord who know all facts, where do these Devas with lord Indra at* their head go? Tell me truthfully. I entertain great doubts on (hat count.
अध्याय ३९
आदित्याश् च महात्मानो वसवश् च महौजसः तथैव च महात्मानाव् अश्विनौ भिषजां वरौ
ādityāś ca mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṃ varau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The highly blessed, the most excellent patriarch Dak?a is perfonning a horsesacrifice. Those heaven-dwellers are going there.
अध्याय ३९
तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैः परिवारितः यक्षाणाम् ईश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः
tathā vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ parivāritaḥ yakṣāṇām īśvaraḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O blessed one, why d<m*t you go to this sacrifice? By what ban is your departure prevented?
अध्याय ३९
उपासते महात्मानम् उशना च महामुनिः सनत्कुमारप्रमुखास् तथैव परमर्षयः
upāsate mahātmānam uśanā ca mahāmuniḥ sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O highly blessed lady, all this has been manipulated by Devas alone. No share is allotted to me in any sacrifice.
अध्याय ३९
अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा देवर्षयो ऽपि च विश्वावसुश् च गन्धर्वस् तथा नारदपर्वतौ
aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pi ca viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O fair-complexioned lady, following the path of pre¬ vious precedent in the allotment of shares Devas do not offer me the rightful share in the sacrifice.
अध्याय ३९
अप्सरोगणसंघाश् च समाजग्मुर् अनेकशः ववौ सुखशिवो वायुर् नानागन्धवहः शुचिः
apsarogaṇasaṃghāś ca samājagmur anekaśaḥ vavau sukhaśivo vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, even a vulgar person behaves like a lofty* minded person in the assembly o( pele. Particularly in front of ladies he praises himself and arrogates.
अध्याय ३९
सर्वर्तुकुसुमोपेतः पुष्पवन्तो ऽभवन् द्रुमाः तथा विद्याधराः साध्याः सिद्धाश् चैव तपोधनाः
sarvartukusumopetaḥ puṣpavanto 'bhavan drumāḥ tathā vidyādharāḥ sādhyāḥ siddhāś caiva tapodhanāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O goddess ofDevas, I do not praise myself as you seem to think. O beautiful fair-complexioned lady, I shall create a being and assert my right to this share.
अध्याय ३९
महादेवं पशुपतिं पर्युपासत तत्र वै भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्य् अथ
mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsata tatra vai bhūtāni ca tathānyāni nānārūpadharāṇy atha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this to Uma his wife, whom he loved more than his vital breath, the lord created a goblin from his mouth. It arose from the fire of his fury.
अध्याय ३९
राक्षसाश् च महारौद्राः पिशाचाश् च महाबलाः बहुरूपधरा धृष्टा नानाप्रहरणायुधाः
rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ bahurūpadharā dhṛṣṭā nānāpraharaṇāyudhāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The lord said thus to him:~*'Go and destroy the sacrifice of Daksa. With my permission, immediately destroy that holy rite of Dalca.*'
अध्याय ३९
देवस्यानुचरास् तत्र तस्थुर् वैश्वानरोपमाः नन्दीश्वरश् च भगवान् देवस्यानुमते स्थितः
devasyānucarās tatra tasthur vaiśvānaropamāḥ nandīśvaraś ca bhagavān devasyānumate sthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The extremely terrible Bhadrakall the great goddess was created from that indignation. As a witness to the actions of her lord she accompanied him.
अध्याय ३९
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा
pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From the pores of his bodily hairs he himself created some leading Ganas, the terrible followers who had virility and exploit akin to that of Rudra himself.
अध्याय ३९
पर्युपासत तं देवं रूपिणी द्विजसत्तमाः एवं स भगवांस् तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः
paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī dvijasattamāḥ evaṃ sa bhagavāṃs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
form of PirvaU. Lord Siva, on hearing about the self- immolation in fire of his wife Satl, at the famous sacrifice conducted by Dak rushed in all anger to the spot and beat the earth with his matted hair, and there ensued two forces caUed VlraUudra and BhadrakSll. This BbadrakiU was really Sail in another fonn.
अध्याय ३९
देवैश् च सुमहाभागैर् महादेवो व्यतिष्ठत कस्यचित् त्व् अथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः
devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata kasyacit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
VfradAadra~Th&e are two different opinions in the PurSnas regard¬
अध्याय ३९
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽभ्यपद्यत ततस् तस्य मखे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'bhyapadyata tatas tasya makhe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
These followers ofRudra, who had the valour of Rudra himself, jumped out of bis pores in hundreds and thousands.
अध्याय ३९
स्वर्गस्थानाद् अथागम्य दक्षम् आपेदिरे तथा ते विमानैर् महात्मानो ज्वलद्भिर् ज्वलनप्रभाः
svargasthānād athāgamya dakṣam āpedire tathā te vimānair mahātmāno jvaladbhir jvalanaprabhāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, the tiimultuous sound produced by those* GaQas ofRudra was extremely sonemus and appeared to fill the entire firmament.
अध्याय ३९
देवस्यानुमते ऽगच्छन् गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम्
devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ gandharvāpsarasākīrṇaṃ nānādrumalatāvṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The heaven«<lwellers were frightened by that loud tumult. The mountains crumbled down and the earth quaked.
अध्याय ३९
ऋषिसिद्धैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च ये च स्वर्लोकवासिनः
ṛṣisiddhaiḥ parivṛtaṃ dakṣaṃ dharmabhṛtāṃ varam pṛthivyām antarikṣe ca ye ca svarlokavāsinaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Gusts of wind blew ruthlessly. The abode of ocean became stirred up and excited. Fires did not blaze nor did the sun shine.
अध्याय ३९
सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सर्वे मरुद्गणाः
sarve prāñjalayo bhūtvā upatasthuḥ prajāpatim ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāḥ sarve marudgaṇāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Neither did glimmer the planets nor the stars nor the constellations. Neither sages nor Devsis nor D&navas had any lustre in their faces.
अध्याय ३९
विष्णुना सहिताः सर्व आगता यज्ञभागिनः ऊष्मपा धूमपाश् चैव आज्यपाः सोमपास् तथा
viṣṇunā sahitāḥ sarva āgatā yajñabhāginaḥ ūṣmapā dhūmapāś caiva ājyapāḥ somapās tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When darkness envelc>ed everything thus, those seated in the aerial chariots were burned up. Terrible stormy gusts of wind blew ruthlessly with the stinking odour of rotting ordure.
अध्याय ३९
अश्विनौ मरुतश् चैव नानादेवगणैः सह एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास् तथैव च
aśvinau marutaś caiva nānādevagaṇaiḥ saha ete cānye ca bahavo bhūtagrāmās tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some of the goblins shouted and cried aloud; others* crashed and thrashed. With the velocity of the wind and the mind they ran helter-skelter in hurry.
अध्याय ३९
जरायुजाण्डजाश् चैव तथैव स्वेदजोद्भिदः आगताः सत्त्रिणः सर्वे देवाः स्त्रीभिः सहर्षिभिः
jarāyujāṇḍajāś caiva tathaiva svedajodbhidaḥ āgatāḥ sattriṇaḥ sarve devāḥ strībhiḥ saharṣibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The ritual vessels were broken to pieces and reduced to powder. The sacrificial chambers crumbling down appeared like the stars fallen bom the sky.
अध्याय ३९
विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः तान् दृष्ट्वा मन्युनाविष्टो दधीचिर् वाक्यम् अब्रवीत्
virājante vimānasthā dīpyamānā ivāgnayaḥ tān dṛṣṭvā manyunāviṣṭo dadhīcir vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those gigantic beings towering high like moimtains agitated and tarified everyone everywhm. Those beings of various forms hurled the celestial damsels playfully.
अध्याय ३९
अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्य् अपूजने नरः पापम् अवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः
apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpy apūjane naraḥ pāpam avāpnoti mahad vai nātra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Cutting the head of sacrifice they yelled terrifically* Then Dak the patriarch and Indra and other Devas joined their palms in reverence and said;—*May this be known who are you* please?"
अध्याय ३९
एवम् उक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर् दक्षम् अभाषत
evam uktvā tu viprarṣiḥ punar dakṣam abhāṣata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, the brahmin sage spoke again to Daksha:
अध्याय ३९
पूज्यं च पशुभर्तारं कस्मान् नार्चयसे प्रभुम्
pūjyaṃ ca paśubhartāraṃ kasmān nārcayase prabhum
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Why do you not worship the Lord, the master of creatures, who is worthy of worship?"
अध्याय ३९
सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः एकादशस्थानगता नान्यं विद्मो महेश्वरम्
santi me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ ekādaśasthānagatā nānyaṃ vidmo maheśvaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I have many Rudras, bearing tridents and with matted hair, stationed in eleven places; we know no other Maheshvara."
अध्याय ३९
सर्वेषाम् एकमन्त्रो ऽयं ममेशो न निमन्त्रितः यथाहं शंकराद् ऊर्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम् तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञो ऽयं न भविष्यति
sarveṣām ekamantro 'yaṃ mameśo na nimantritaḥ yathāhaṃ śaṃkarād ūrdhvaṃ nānyaṃ paśyāmi daivatam tathā dakṣasya vipulo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"This one mantra is for all, yet my Lord has not been invited. As I see no deity higher than Shankara, so this vast sacrifice of Daksha will not come to be."
अध्याय ३९
विष्णोश् च भागा विविधाः प्रदत्तास् तथा च रुद्रेभ्य उत प्रदत्ताः अन्ये ऽपि देवा निजभागयुक्ता ददामि भागं न तु शंकराय
viṣṇoś ca bhāgā vividhāḥ pradattās tathā ca rudrebhya uta pradattāḥ anye 'pi devā nijabhāgayuktā dadāmi bhāgaṃ na tu śaṃkarāya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Various shares have been given to Vishnu, and shares given to the Rudras; the other gods too have their own shares; but I give no share to Shankara."
अध्याय ३९
गतास् तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा उवाच वचनं शर्वं देवं पशुपतिं पतिम्
gatās tu devatā jñātvā śailarājasutā tadā uvāca vacanaṃ śarvaṃ devaṃ paśupatiṃ patim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Knowing that the deities had gone, the daughter of the king of mountains then spoke to Sharva, the god, the lord of creatures, her husband:
अध्याय ३९
भगवन् कुत्र यान्त्य् एते देवाः शक्रपुरोगमाः ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम्
bhagavan kutra yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O Lord, where are these gods led by Shakra going? Tell me truly, O knower of truth; this is my great doubt."
अध्याय ३९
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः
dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O illustrious one, Daksha, the excellent lord of creatures, is performing a horse sacrifice; the heaven-dwellers are going there."
अध्याय ३९
यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नानुगच्छसि केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते
yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nānugacchasi kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O illustrious one, why do you not go to this sacrifice? By what prohibition is your going ruled out?"
अध्याय ३९
सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम् यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः
surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam yajñeṣu mama sarveṣu na bhāga upakalpitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O illustrious one, the gods themselves have arranged all this: in all their sacrifices no share has been assigned to me.
अध्याय ३९
पूर्वागतेन गन्तव्यं मार्गेण वरवर्णिनि न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः
pūrvāgatena gantavyaṃ mārgeṇa varavarṇini na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O fair one, one must go by the path followed of old; the gods do not give me a share of the sacrifice according to dharma."
अध्याय ३९
भगवन् सर्वदेवेषु प्रभावाभ्यधिको गुणैः अजेयश् चाप्य् अधृष्यश् च तेजसा यशसा श्रिया
bhagavan sarvadeveṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ ajeyaś cāpy adhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O Lord, among all the gods you are superior in power and virtues, unconquerable and unassailable in splendour, fame and glory.
अध्याय ३९
अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन भागतः अतीव दुःखम् आपन्ना वेपथुश् च महान् अयम्
anena tu mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ atīva duḥkham āpannā vepathuś ca mahān ayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
But through this exclusion from the share, O illustrious one, I have fallen into great sorrow, and I tremble greatly.
अध्याय ३९
किं नाम दानं नियमं तपो वा कुर्याम् अहं येन पतिर् ममाद्य लभेत भागं भगवान् अचिन्त्यो यज्ञस्य चेन्द्राद्यमरैर् विचित्रम्
kiṃ nāma dānaṃ niyamaṃ tapo vā kuryām ahaṃ yena patir mamādya labheta bhāgaṃ bhagavān acintyo yajñasya cendrādyamarair vicitram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What gift, observance or austerity should I perform so that my husband, the inconceivable Lord, may today obtain a share in the sacrifice made splendid by Indra and the other immortals?"
अध्याय ३९
एवं ब्रुवाणां भगवान् विचिन्त्य पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभिताम् उवाच न वेत्सि मां देवि कृशोदराङ्गि किं नाम युक्तं वचनं तवेदम्
evaṃ bruvāṇāṃ bhagavān vicintya patnīṃ prahṛṣṭaḥ kṣubhitām uvāca na vetsi māṃ devi kṛśodarāṅgi kiṃ nāma yuktaṃ vacanaṃ tavedam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As she spoke thus, the Lord reflected and, delighted, said to his agitated wife: "You do not know me, O Goddess of slender waist; what kind of speech is this of yours?
अध्याय ३९
अहं विजानामि विशालनेत्रे ध्यानेन सर्वे च विदन्ति सन्तः तवाद्य मोहेन सहेन्द्रदेवा लोकत्रयं सर्वम् अथो विनष्टम्
ahaṃ vijānāmi viśālanetre dhyānena sarve ca vidanti santaḥ tavādya mohena sahendradevā lokatrayaṃ sarvam atho vinaṣṭam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I know, O wide-eyed one, and all the good know through meditation: today through your delusion the gods with Indra and all the three worlds are ruined.
अध्याय ३९
माम् अध्वरेशं नितरां स्तुवन्ति रथंतरं साम गायन्ति मह्यम् मां ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैर् यजन्ति ममाध्वर्यवः कल्पयन्ते च भागम्
mām adhvareśaṃ nitarāṃ stuvanti rathaṃtaraṃ sāma gāyanti mahyam māṃ brāhmaṇā brahmamantrair yajanti mamādhvaryavaḥ kalpayante ca bhāgam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They praise me constantly as lord of the sacrifice; they sing the Rathantara Saman for me; brahmins worship me with Vedic mantras; my Adhvaryu priests assign me a share."
अध्याय ३९
विकत्थसे प्राकृतवत् सर्वस्त्रीजनसंसदि स्तौषि गर्वायसे चापि स्वम् आत्मानं न संशयः
vikatthase prākṛtavat sarvastrījanasaṃsadi stauṣi garvāyase cāpi svam ātmānaṃ na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You boast like an ordinary man in an assembly of women; you praise yourself and are proud of yourself, no doubt."
अध्याय ३९
नात्मानं स्तौमि देवेशि यथा त्वम् अनुगच्छसि संस्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थे वरवर्णिनि
nātmānaṃ staumi deveśi yathā tvam anugacchasi saṃsrakṣyāmi varārohe bhāgārthe varavarṇini
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I do not praise myself, O Queen of gods; as you follow along, I will create one for the sake of the share, O lovely one of fine hips."
अध्याय ३९
इत्य् उक्त्वा भगवान् पत्नीम् उमां प्राणैर् अपि प्रियाम् सो ऽसृजद् भगवान् वक्त्राद् भूतं क्रोधाग्निसंभवम्
ity uktvā bhagavān patnīm umāṃ prāṇair api priyām so 'sṛjad bhagavān vaktrād bhūtaṃ krodhāgnisaṃbhavam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this to his wife Uma, dearer to him than life, the Lord created from his mouth a being born of the fire of wrath,
अध्याय ३९
तम् उवाच मखं गच्छ दक्षस्य त्वं महेश्वरः नाशयाशु क्रतुं तस्य दक्षस्य मदनुज्ञया
tam uvāca makhaṃ gaccha dakṣasya tvaṃ maheśvaraḥ nāśayāśu kratuṃ tasya dakṣasya madanujñayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and said to him, "Go to Daksha's sacrifice, O great lord; destroy Daksha's rite quickly with my permission."
अध्याय ३९
ततो रुद्रप्रयुक्तेन सिंहवेषेण लीलया देव्या मन्युकृतं ज्ञात्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः
tato rudraprayuktena siṃhaveṣeṇa līlayā devyā manyukṛtaṃ jñātvā hato dakṣasya sa kratuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, sent by Rudra, in the guise of a lion, playfully, knowing it was caused by the Goddess's wrath, he destroyed Daksha's sacrifice.
अध्याय ३९
मन्युना च महाभीमा भद्रकाली महेश्वरी आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन सार्धं सहानुगा
manyunā ca mahābhīmā bhadrakālī maheśvarī ātmanaḥ karmasākṣitve tena sārdhaṃ sahānugā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And through her wrath the very terrible Bhadrakali, the great Goddess, went with him and his followers as witness of her own act.
अध्याय ३९
स एष भगवान् क्रोधः प्रेतावासकृतालयः वीरभद्रेति विख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः
sa eṣa bhagavān krodhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ vīrabhadreti vikhyāto devyā manyupramārjakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He is that Lord Wrath, who makes his abode among the dead, famed as Virabhadra, who wiped away the Goddess's anger.
अध्याय ३९
सो ऽसृजद् रोमकूपेभ्य आत्मनैव गणेश्वरान् रुद्रानुगान् गणान् रौद्रान् रुद्रवीर्यपराक्रमान्
so 'sṛjad romakūpebhya ātmanaiva gaṇeśvarān rudrānugān gaṇān raudrān rudravīryaparākramān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From the pores of his own body he created lords of hosts, followers of Rudra, fierce hosts with Rudra's might and valour.
अध्याय ३९
रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रपराक्रमाः ते निपेतुस् ततस् तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः
rudrasyānucarāḥ sarve sarve rudraparākramāḥ te nipetus tatas tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All were Rudra's attendants, all of Rudra's valour; they rushed down swiftly in hundreds and thousands.
अध्याय ३९
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्न् इव समभूत् सुमहान् विप्राः सर्वरुद्रगणैः कृतः
tataḥ kilakilāśabda ākāśaṃ pūrayann iva samabhūt sumahān viprāḥ sarvarudragaṇaiḥ kṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O brahmins, a very great "kilikila" sound, made by all the hosts of Rudra, arose as if filling the sky.
अध्याय ३९
तेन शब्देन महता त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः पर्वताश् च व्यशीर्यन्त चकम्पे च वसुंधरा
tena śabdena mahatā trastāḥ sarve divaukasaḥ parvatāś ca vyaśīryanta cakampe ca vasuṃdharā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By that great sound all the heaven-dwellers were terrified; the mountains crumbled and the earth trembled.
अध्याय ३९
मरुतश् च ववुः क्रूराश् चुक्षुभे वरुणालयः अग्नयो वै न दीप्यन्ते न चादीप्यत भास्करः
marutaś ca vavuḥ krūrāś cukṣubhe varuṇālayaḥ agnayo vai na dīpyante na cādīpyata bhāskaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Fierce winds blew and the ocean was agitated; the fires did not blaze and the sun did not shine.
अध्याय ३९
ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न तारकाः ऋषयो न प्रभासन्ते न देवा न च दानवाः
grahā naiva prakāśante nakṣatrāṇi na tārakāḥ ṛṣayo na prabhāsante na devā na ca dānavāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The planets did not shine, nor the constellations nor the stars; the sages did not shine, nor the gods, nor the Danavas.
अध्याय ३९
एवं हि तिमिरीभूते निर्दहन्ति गणेश्वराः प्रभञ्जन्त्य् अपरे यूपान् घोरान् उत्पाटयन्ति च
evaṃ hi timirībhūte nirdahanti gaṇeśvarāḥ prabhañjanty apare yūpān ghorān utpāṭayanti ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When all had thus become dark, the lords of the hosts burned everything; others broke the sacrificial posts and tore them up terribly.
अध्याय ३९
प्रणदन्ति तथा चान्ये विकुर्वन्ति तथा परे त्वरितं वै प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः
praṇadanti tathā cānye vikurvanti tathā pare tvaritaṃ vai pradhāvanti vāyuvegā manojavāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some roared, others made strange forms, and others ran swiftly, fast as the wind and quick as thought.
अध्याय ३९
चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि यज्ञस्यायतनानि च शीर्यमाणान्य् अदृश्यन्त तारा इव नभस्तलात्
cūrṇyante yajñapātrāṇi yajñasyāyatanāni ca śīryamāṇāny adṛśyanta tārā iva nabhastalāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sacrificial vessels and the halls of sacrifice were smashed; being shattered, they looked like stars falling from the sky.
अध्याय ३९
दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशयः पर्वतोपमाः क्षीरनद्यस् तथा चान्या घृतपायसकर्दमाः
divyānnapānabhakṣyāṇāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ kṣīranadyas tathā cānyā ghṛtapāyasakardamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There were heaps of divine food, drink and eatables like mountains, rivers of milk, and others with mud of ghee and milk-rice,
अध्याय ३९
मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालुकाः षड्रसान् निवहन्त्य् अन्या गुडकुल्या मनोरमाः
madhumaṇḍodakā divyāḥ khaṇḍaśarkaravālukāḥ ṣaḍrasān nivahanty anyā guḍakulyā manoramāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
divine rivers with water of honey-cream, with sands of candied sugar, others carrying the six tastes, and lovely streams of molasses.
अध्याय ३९
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च यानि कानि च दिव्यानि लेह्यचोष्याणि यानि च
uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca yāni kāni ca divyāni lehyacoṣyāṇi yāni ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Meats of every kind, various eatables, and whatever divine things there were to lick and suck,
अध्याय ३९
भुञ्जन्ति विविधैर् वक्त्रैर् विलुम्पन्ति क्षिपन्ति च रुद्रकोपा महाकोपाः कालाग्निसदृशोपमाः
bhuñjanti vividhair vaktrair vilumpanti kṣipanti ca rudrakopā mahākopāḥ kālāgnisadṛśopamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the fierce ones born of Rudra's wrath, like the fire of doom, devoured with their various mouths, plundered and threw about.
अध्याय ३९
भक्षयन्तो ऽथ शैलाभा भीषयन्तश् च सर्वतः क्रीडन्ति विविधाकाराश् चिक्षिपुः सुरयोषितः
bhakṣayanto 'tha śailābhā bhīṣayantaś ca sarvataḥ krīḍanti vividhākārāś cikṣipuḥ surayoṣitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Devouring, huge as mountains, terrifying everyone on all sides, those of various shapes sported and carried off the women of the gods.
अध्याय ३९
एवं गणाश् च तैर् युक्तो वीरभद्रः प्रतापवान् रुद्रकोपप्रयुक्तश् च सर्वदेवैः सुरक्षितम्
evaṃ gaṇāś ca tair yukto vīrabhadraḥ pratāpavān rudrakopaprayuktaś ca sarvadevaiḥ surakṣitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus the valiant Virabhadra, joined with those hosts and impelled by Rudra's wrath, the sacrifice that had been well protected by all the gods —
अध्याय ३९
तं यज्ञम् अदहच् छीघ्रं भद्रकाल्याः समीपतः चक्रुर् अन्ये तथा नादान् सर्वभूतभयंकरान्
taṃ yajñam adahac chīghraṃ bhadrakālyāḥ samīpataḥ cakrur anye tathā nādān sarvabhūtabhayaṃkarān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
he quickly burned that sacrifice in the presence of Bhadrakali; others raised cries terrifying to all beings.
अध्याय ३९
छित्त्वा शिरो ऽन्ये यज्ञस्य व्यनदन्त भयंकरम् ततः शक्रादयो देवा दक्षश् चैव प्रजापतिः ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवान् इति
chittvā śiro 'nye yajñasya vyanadanta bhayaṃkaram tataḥ śakrādayo devā dakṣaś caiva prajāpatiḥ ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā kathyatāṃ ko bhavān iti
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Others cut off the head of the Sacrifice and roared terribly. Then the gods led by Shakra, and Daksha the lord of creatures, joined their palms and said, "Tell us, who are you?"
अध्याय ३९
नाहं देवो न दैत्यो वा न च भोक्तुम् इहागतः नैव द्रष्टुं च देवेन्द्रा न च कौतूहलान्विताः
nāhaṃ devo na daityo vā na ca bhoktum ihāgataḥ naiva draṣṭuṃ ca devendrā na ca kautūhalānvitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am not a god nor a Daitya, nor have I come here to eat, nor to see, O lords of gods, nor out of curiosity.
अध्याय ३९
दक्षयज्ञविनाशार्थं संप्राप्तो ऽहं सुरोत्तमाः वीरभद्रेति विख्यातो रुद्रकोपाद् विनिःसृतः
dakṣayajñavināśārthaṃ saṃprāpto 'haṃ surottamāḥ vīrabhadreti vikhyāto rudrakopād viniḥsṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have come to destroy Daksha's sacrifice, O best of gods. I am known as Virabhadra, born from the wrath of Rudra.
अध्याय ३९
भद्रकाली च विख्याता देव्याः क्रोधाद् विनिर्गता प्रेषिता देवदेवेन यज्ञान्तिकम् उपागता
bhadrakālī ca vikhyātā devyāḥ krodhād vinirgatā preṣitā devadevena yajñāntikam upāgatā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And this is the famous Bhadrakali, who came forth from the Goddess's anger; sent by the god of gods, she has come to the sacrifice.
अध्याय ३९
शरणं गच्छ राजेन्द्र देवदेवम् उमापतिम् वरं क्रोधो ऽपि देवस्य न वरः परिचारकैः
śaraṇaṃ gaccha rājendra devadevam umāpatim varaṃ krodho 'pi devasya na varaḥ paricārakaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O king of kings, take refuge in the god of gods, the husband of Uma; even the god's anger is better than a boon from his attendants."
अध्याय ३९
निखातोत्पाटितैर् यूपैर् अपविद्धैस् ततस् ततः उत्पतद्भिः पतद्भिश् च गृध्रैर् आमिषगृध्नुभिः
nikhātotpāṭitair yūpair apaviddhais tatas tataḥ utpatadbhiḥ patadbhiś ca gṛdhrair āmiṣagṛdhnubhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With sacrificial posts dug up and torn out and thrown here and there, with vultures greedy for flesh flying up and swooping down,
अध्याय ३९
पक्षवातविनिर्धूतैः शिवारुतविनादितैः स तस्य यज्ञो नृपतेर् बाध्यमानस् तदा गणैः
pakṣavātavinirdhūtaiḥ śivārutavināditaiḥ sa tasya yajño nṛpater bādhyamānas tadā gaṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
scattered by the wind of their wings, resounding with the howls of jackals, that king's sacrifice, oppressed then by the hosts,
अध्याय ३९
आस्थाय मृगरूपं वै खम् एवाभ्यपतत् तदा तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तम् उपलभ्य सः
āsthāya mṛgarūpaṃ vai kham evābhyapatat tadā taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantam upalabhya saḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
took the form of a deer and flew up into the sky. Perceiving that sacrifice going away in that form,
अध्याय ३९
धनुर् आदाय बाणं च तदर्थम् अगमत् प्रभुः ततस् तस्य गणेशस्य क्रोधाद् अमिततेजसः
dhanur ādāya bāṇaṃ ca tadartham agamat prabhuḥ tatas tasya gaṇeśasya krodhād amitatejasaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the Lord took up his bow and arrow and went after it. Then from the forehead of that lord of hosts, of boundless splendour, in his anger,
अध्याय ३९
ललाटात् प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर् बभूव ह तस्मिन् पतितमात्रे च स्वेदबिन्दौ तदा भुवि
lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha tasmin patitamātre ca svedabindau tadā bhuvi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
a terrible drop of sweat flowed out. As soon as that drop of sweat fell on the ground,
अध्याय ३९
प्रादुर्भूतो महान् अग्निर् ज्वलत्कालानलोपमः तत्रोदपद्यत तदा पुरुषो द्विजसत्तमाः
prādurbhūto mahān agnir jvalatkālānalopamaḥ tatrodapadyata tadā puruṣo dvijasattamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
a great fire appeared, like the blazing fire of doom; and from it, O best of brahmins, arose a person —
अध्याय ३९
ह्रस्वो ऽतिमात्रो रक्ताक्षो हरिच्छ्मश्रुर् विभीषणः ऊर्ध्वकेशो ऽतिरोमाङ्गः शोणकर्णस् तथैव च
hrasvo 'timātro raktākṣo haricchmaśrur vibhīṣaṇaḥ ūrdhvakeśo 'tiromāṅgaḥ śoṇakarṇas tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
short, yet huge, red-eyed, green-bearded, terrifying, with hair standing up, very hairy, with red ears,
अध्याय ३९
करालकृष्णवर्णश् च रक्तवासास् तथैव च तं यज्ञं स महासत्त्वो ऽदहत् कक्षम् इवानलः
karālakṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
dreadful and dark in colour, wearing red garments. That mighty one burned that sacrifice as fire burns dry grass.
अध्याय ३९
देवाश् च प्रद्रुताः सर्वे गता भीता दिशो दश तेन तस्मिन् विचरता विक्रमेण तदा तु वै
devāś ca pradrutāḥ sarve gatā bhītā diśo daśa tena tasmin vicaratā vikrameṇa tadā tu vai
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All the gods fled in fear to the ten directions. As he moved about there with his might,
अध्याय ३९
पृथिवी व्यचलत् सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः महाभूते प्रवृत्ते तु देवलोकभयंकरे
pṛthivī vyacalat sarvā saptadvīpā samantataḥ mahābhūte pravṛtte tu devalokabhayaṃkare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the whole earth with its seven continents shook on every side. When that great being, terrifying to the world of the gods, had arisen,
अध्याय ३९
तदा चाहं महादेवम् अब्रवं प्रतिपूजयन् भवते ऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो
tadā cāhaṃ mahādevam abravaṃ pratipūjayan bhavate 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then I, worshipping Mahadeva, said to him: "O Lord, all the gods will give you a share.
अध्याय ३९
क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया इमाश् च देवताः सर्वा ऋषयश् च सहस्रशः
kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā imāś ca devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca sahasraśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Let this be withdrawn by you, O lord of all gods. All these deities and thousands of sages
अध्याय ३९
तव क्रोधान् महादेव न शान्तिम् उपलेभिरे यश् चैष पुरुषो जातः स्वेदजस् ते सुरर्षभ
tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedajas te surarṣabha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
have found no peace because of your anger, Mahadeva. And this person born of your sweat, O bull among gods,
अध्याय ३९
ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति एकीभूतस्य न ह्य् अस्य धारणे तेजसः प्रभो
jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
named Fever, O knower of dharma, will roam the worlds. The whole earth cannot bear his concentrated splendour, O Lord;
अध्याय ३९
समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यताम् अयम् इत्य् उक्तः स मया देवो भागे चापि प्रकल्पिते
samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam ity uktaḥ sa mayā devo bhāge cāpi prakalpite
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
let him be divided in many ways." Thus addressed by me, and a share having been assigned to him,
अध्याय ३९
भगवान् मां तथेत्य् आह देवदेवः पिनाकधृक् परां च प्रीतिम् अगमत् स स्वयं च पिनाकधृक्
bhagavān māṃ tathety āha devadevaḥ pinākadhṛk parāṃ ca prītim agamat sa svayaṃ ca pinākadhṛk
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the Lord, the god of gods bearing Pinaka, said to me, "So be it," and the bearer of Pinaka himself was greatly pleased.
अध्याय ३९
दक्षो ऽपि मनसा देवं भवं शरणम् अन्वगात् प्राणापानौ समारुध्य चक्षुःस्थाने प्रयत्नतः
dakṣo 'pi manasā devaṃ bhavaṃ śaraṇam anvagāt prāṇāpānau samārudhya cakṣuḥsthāne prayatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Daksha too took refuge in his mind in the god Bhava. Restraining his in-breath and out-breath with effort at the place of the eyes,
अध्याय ३९
विधार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिर् अमित्रजित् स्मितं कृत्वाब्रवीद् वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते
vidhārya sarvato dṛṣṭiṃ bahudṛṣṭir amitrajit smitaṃ kṛtvābravīd vākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
holding his gaze in all directions, the many-eyed conqueror of foes smiled and said, "Tell me, what shall I do for you?"
अध्याय ३९
श्राविते च महाख्याने देवानां पितृभिः सह तम् उवाचाञ्जलिं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापतिः भीतः शङ्कितचित्तस् तु सबाष्पवदनेक्षणः
śrāvite ca mahākhyāne devānāṃ pitṛbhiḥ saha tam uvācāñjaliṃ kṛtvā dakṣo devaṃ prajāpatiḥ bhītaḥ śaṅkitacittas tu sabāṣpavadanekṣaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the great account had been recited to the gods and the ancestors, Daksha, the lord of creatures, afraid and anxious, his face and eyes tearful, joined his palms and said to the god:
अध्याय ३९
यदि प्रसन्नो भगवान् यदि वाहं तव प्रियः यदि चाहम् अनुग्राह्यो यदि देयो वरो मम
yadi prasanno bhagavān yadi vāhaṃ tava priyaḥ yadi cāham anugrāhyo yadi deyo varo mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"If the Lord is pleased, if I am dear to you, if I am worthy of favour, and if a boon is to be given me —
अध्याय ३९
यद् भक्ष्यं भक्षितं पीतं त्रासितं यच् च नाशितम् चूर्णीकृतापविद्धं च यज्ञसंभारम् ईदृशम्
yad bhakṣyaṃ bhakṣitaṃ pītaṃ trāsitaṃ yac ca nāśitam cūrṇīkṛtāpaviddhaṃ ca yajñasaṃbhāram īdṛśam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
whatever of the sacrificial materials has been eaten, drunk, scattered, destroyed, crushed and thrown away,
अध्याय ३९
दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन च संचितम् न च मिथ्या भवेन् मह्यं त्वत्प्रसादान् महेश्वर
dīrghakālena mahatā prayatnena ca saṃcitam na ca mithyā bhaven mahyaṃ tvatprasādān maheśvara
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
gathered over a long time and with great effort — let it not be in vain for me, by your grace, O Maheshvara."
अध्याय ३९
तथास्त्व् इत्य् आह भगवान् भगनेत्रहरो हरः धर्माध्यक्षं महादेवं त्र्यम्बकं च प्रजापतिः
tathāstv ity āha bhagavān bhaganetraharo haraḥ dharmādhyakṣaṃ mahādevaṃ tryambakaṃ ca prajāpatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it," said the Lord Hara, who took away Bhaga's eyes. And the lord of creatures, to Mahadeva, the three-eyed overseer of dharma,
अध्याय ३९
जानुभ्याम् अवनीं गत्वा दक्षो लब्ध्वा भवाद् वरम् नाम्नां चाष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम्
jānubhyām avanīṃ gatvā dakṣo labdhvā bhavād varam nāmnāṃ cāṣṭasahasreṇa stutavān vṛṣabhadhvajam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
kneeling on the ground, having obtained the boon from Bhava, Daksha praised the bull-bannered god with a thousand and eight names.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 39
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.