Brahma Purana· Brahma Purāṇa
40
अध्याय 40 / 246

Adhyaya 40

137 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ137 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

एवं दृष्ट्वा तदा दक्षः शंभोर् वीर्यं द्विजोत्तमाः प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा संस्तोतुम् उपचक्रमे

evaṃ dṛṣṭvā tadā dakṣaḥ śaṃbhor vīryaṃ dvijottamāḥ prāñjaliḥ praṇato bhūtvā saṃstotum upacakrame

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, on seeing the virility of Siva hus, Dakfa joined his palms in reverence and bowed down. Then he began to eulogise.

अध्याय ४०

श्लोक 2

नमस् ते देवदेवेश नमस् ते ऽन्धकसूदन देवेन्द्र त्वं बलश्रेष्ठ देवदानवपूजित

namas te devadeveśa namas te 'ndhakasūdana devendra tvaṃ balaśreṣṭha devadānavapūjita

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Obeisance to you, O lord of the chiefs of Devas, Obei¬ sance to you, O slayer of Bala, O lord of Devas, you are the most excellent one in strength, you are worshipped by Devas and Danavas.

अध्याय ४०

श्लोक 3

सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय सर्वतःपाणिपादस् त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः

sahasrākṣa virūpākṣa tryakṣa yakṣādhipapriya sarvataḥpāṇipādas tvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Devas are procreated by Sv&has and Svadhau. To those who attain death Svfthas and Svadhas are offered. Svahi, Svadhit and Ahar eulogise you.

अध्याय ४०

श्लोक 4

सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठसि शङ्कुकर्णो महाकर्णः कुम्भकर्णो ऽर्णवालयः

sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi śaṅkukarṇo mahākarṇaḥ kumbhakarṇo 'rṇavālayaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

You are identical with all. You are the omnipresent lord, the lord of all living beings, and the immanent soul in all living beings. Hence you have not been invited.

अध्याय ४०

श्लोक 5

गजेन्द्रकर्णो गोकर्णः शतकर्णो नमो ऽस्तु ते शतोदरः शतावर्तः शतजिह्वः सनातनः

gajendrakarṇo gokarṇaḥ śatakarṇo namo 'stu te śatodaraḥ śatāvartaḥ śatajihvaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lordi you alone are worshipped in sacrifices with:.yanou8 lortt gifts. You aiooe are the doer of everything. Hence you have not been invited.

अध्याय ४०

श्लोक 6

गायन्ति त्वां गायत्रिणो अर्चयन्त्य् अर्कम् अर्किणः देवदानवगोप्ता च ब्रह्मा च त्वं शतक्रतुः

gāyanti tvāṃ gāyatriṇo arcayanty arkam arkiṇaḥ devadānavagoptā ca brahmā ca tvaṃ śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Or O lord, I have been deluded by your subtle MayL Tor that reason too, you have not been invited by me.

अध्याय ४०

श्लोक 7

मूर्तिमांस् त्वं महामूर्तिः समुद्रः सरसां निधिः त्वयि सर्वा देवता हि गावो गोष्ठ इवासते

mūrtimāṃs tvaṃ mahāmūrtiḥ samudraḥ sarasāṃ nidhiḥ tvayi sarvā devatā hi gāvo goṣṭha ivāsate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord of Devas, be pleased with me. You alone are my refuge. You are the goal and the foundation. It is my opinion that no one else is so.

अध्याय ४०

श्लोक 8

त्वत्तः शरीरे पश्यामि सोमम् अग्निजलेश्वरम् आदित्यम् अथ विष्णुं च ब्रह्माणं सबृहस्पतिम्

tvattaḥ śarīre paśyāmi somam agnijaleśvaram ādityam atha viṣṇuṃ ca brahmāṇaṃ sabṛhaspatim

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After eulogising the great lord thus the highly intelli- gent Dak 9 a stopped. The delighted lord spoke to Daksa once again.

अध्याय ४०

श्लोक 9

क्रिया करणकार्ये च कर्ता कारणम् एव च असच् च सदसच् चैव तथैव प्रभवाव्ययौ

kriyā karaṇakārye ca kartā kāraṇam eva ca asac ca sadasac caiva tathaiva prabhavāvyayau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O Dakfa of good holy rites, I am delighted with this hymn of yours. Of what avail is much talk? You will come to my presence.

अध्याय ४०

श्लोक 10

नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च पशूनां पतये चैव नमो ऽस्त्व् अन्धकघातिने

namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca paśūnāṃ pataye caiva namo 'stv andhakaghātine

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After uttering the words of consolation the omniscient lord of the three worlds spoke the following words succinctly put in good sentences.

अध्याय ४०

श्लोक 11

त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरधारिणे त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नमः

trijaṭāya triśīrṣāya triśūlavaradhāriṇe tryambakāya trinetrāya tripuraghnāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O Dakya, you should not feel sad by this destruction of sacrifice. O sinless one, I am the destroyer of sacrifice and this has been seen by you formerly.

अध्याय ४०

श्लोक 12

नमश् चण्डाय मुण्डाय विश्वचण्डधराय च दण्डिने शङ्कुकर्णाय दण्डिदण्डाय वै नमः

namaś caṇḍāya muṇḍāya viśvacaṇḍadharāya ca daṇḍine śaṅkukarṇāya daṇḍidaṇḍāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O one of Good holy rites, accept this boon from me. Wear a happy and pleasant face and listen to me attentively.

अध्याय ४०

श्लोक 13

नमो ऽर्धदण्डिकेशाय शुष्काय विकृताय च विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः

namo 'rdhadaṇḍikeśāya śuṣkāya vikṛtāya ca vilohitāya dhūmrāya nīlagrīvāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O Patriarch, by virtue of my favour, you will derive the fruit of a thousand hone and a hundred Vajapeya sacrifices.

अध्याय ४०

श्लोक 14

नमो ऽस्त्व् अप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च सूर्याय सूर्यपतये सूर्यध्वजपताकिने

namo 'stv apratirūpāya virūpāya śivāya ca sūryāya sūryapataye sūryadhvajapatākine

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Afler saying this to Dak of unmeasured splendour the lord of Devas vanished along with his wife and attendants.

अध्याय ४०

श्लोक 15

नमः प्रमथनाशाय वृषस्कन्धाय वै नमः नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च

namaḥ pramathanāśāya vṛṣaskandhāya vai namaḥ namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyakavacāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sages who are conversant with holy rites, after acquiring his share as mentioned before, the lord classified (ail* ments, fever etc.) in to various divisions, in the company of Uma.

अध्याय ४०

श्लोक 16

हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नमः शत्रुघाताय चण्डाय पर्णसंघशयाय च

hiraṇyakṛtacūḍāya hiraṇyapataye namaḥ śatrughātāya caṇḍāya parṇasaṃghaśayāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sages convenant vrith virtue! for dogs it is the obstruction of the vision; for horses it is the entanglement with the cavity. For peacocks it is the splitting of tlir tuft-like flower on the head.

अध्याय ४०

श्लोक 17

नमः स्तुताय स्तुतये स्तूयमानाय वै नमः सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने

namaḥ stutāya stutaye stūyamānāya vai namaḥ sarvāya sarvabhakṣāya sarvabhūtāntarātmane

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O sages conversant with virtue, such are the fevers among living beings. It occurs at the time of birth, death and in the intervening period.

अध्याय ४०

श्लोक 18

नमो होमाय मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने नमो ऽनम्याय नम्याय नमः किलकिलाय च

namo homāya mantrāya śukladhvajapatākine namo 'namyāya namyāya namaḥ kilakilāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who rq>eats the hymn of Daka or he who listens to it vrill never have any thing inauspicious. He will obtain a long life.

अध्याय ४०

श्लोक 19

नमस् त्वां शयमानाय शयितायोत्थिताय च स्थिताय धावमानाय कुब्जाय कुटिलाय च

namas tvāṃ śayamānāya śayitāyotthitāya ca sthitāya dhāvamānāya kubjāya kuṭilāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

From the supreme lord he derives happiness and with this body itself he becomes the lord of Gaas.

अध्याय ४०

श्लोक 20

नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रकारिणे बाधापहाय लुब्धाय गीतवादित्रकारिणे

namo nartanaśīlāya mukhavāditrakāriṇe bādhāpahāya lubdhāya gītavāditrakāriṇe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A women who listens to this with devotion and is sanctified by the lord shall be honoured in her parental abode as well as in the abode of her husband.

अध्याय ४०

श्लोक 21

नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलप्रमथनाय च उग्राय च नमो नित्यं नमश् च दशबाहवे

namo jyeṣṭhāya śreṣṭhāya balapramathanāya ca ugrāya ca namo nityaṃ namaś ca daśabāhave

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The holy rites of that person who listens to this or narrates this frequently, shall fructify without any hindrance.

अध्याय ४०

श्लोक 22

नमः कपालहस्ताय सितभस्मप्रियाय च विभीषणाय भीमाय भीष्मव्रतधराय च

namaḥ kapālahastāya sitabhasmapriyāya ca vibhīṣaṇāya bhīmāya bhīṣmavratadharāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By repeating this hymn, whatever one desires mentally or utters orally shall be realised.

अध्याय ४०

श्लोक 23

नानाविकृतवक्त्राय खड्गजिह्वोग्रदंष्ट्रिणे पक्षमासलवार्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च

nānāvikṛtavaktrāya khaḍgajihvogradaṃṣṭriṇe pakṣamāsalavārdhāya tumbīvīṇāpriyāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

To the one of various distorted faces, with a tongue like a sword and fierce fangs, whose portions are fortnights, months and moments, who loves the gourd-lute;

अध्याय ४०

श्लोक 24

अघोरघोररूपाय घोराघोरतराय च नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च

aghoraghorarūpāya ghorāghoratarāya ca namaḥ śivāya śāntāya namaḥ śāntatamāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

to the one of forms both gentle and terrible, more terrible than the terrible; salutation to Shiva, the tranquil; salutation to the most tranquil;

अध्याय ४०

श्लोक 25

नमो बुद्धाय शुद्धाय संविभागप्रियाय च पवनाय पतंगाय नमः सांख्यपराय च

namo buddhāya śuddhāya saṃvibhāgapriyāya ca pavanāya pataṃgāya namaḥ sāṃkhyaparāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

salutation to the awakened, the pure, who loves sharing; to the wind, to the bird; salutation to the one devoted to Sankhya;

अध्याय ४०

श्लोक 26

नमश् चण्डैकघण्टाय घण्टाजल्पाय घण्टिने सहस्रशतघण्टाय घण्टामालाप्रियाय च

namaś caṇḍaikaghaṇṭāya ghaṇṭājalpāya ghaṇṭine sahasraśataghaṇṭāya ghaṇṭāmālāpriyāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

salutation to the one with a single fierce bell, who speaks with bells, who bears a bell, who has a hundred thousand bells, who loves garlands of bells;

अध्याय ४०

श्लोक 27

प्राणदण्डाय नित्याय नमस् ते लोहिताय च हूंहूंकाराय रुद्राय भगाकारप्रियाय च

prāṇadaṇḍāya nityāya namas te lohitāya ca hūṃhūṃkārāya rudrāya bhagākārapriyāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

to the staff of life, the eternal; salutation to you, the red one; to Rudra who utters "hum hum," who loves the form of the yoni;

अध्याय ४०

श्लोक 28

नमो ऽपारवते नित्यं गिरिवृक्षप्रियाय च नमो यज्ञाधिपतये भूताय प्रसुताय च

namo 'pāravate nityaṃ girivṛkṣapriyāya ca namo yajñādhipataye bhūtāya prasutāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

salutation ever to the boundless, who loves mountains and trees; salutation to the lord of sacrifice, to the being, to the one who is born;

अध्याय ४०

श्लोक 29

यज्ञवाहाय दान्ताय तप्याय च भगाय च नमस् तटाय तट्याय तटिनीपतये नमः

yajñavāhāya dāntāya tapyāya ca bhagāya ca namas taṭāya taṭyāya taṭinīpataye namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

to the bearer of sacrifice, the self-controlled, the one to be worshipped with austerity, and to Bhaga; salutation to the bank, to the one of the bank, salutation to the lord of rivers;

अध्याय ४०

श्लोक 30

अन्नदायान्नपतये नमस् त्व् अन्नभुजाय च नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च

annadāyānnapataye namas tv annabhujāya ca namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

to the giver of food, the lord of food; salutation to the eater of food; salutation to the thousand-headed, the thousand-footed,

अध्याय ४०

श्लोक 31

सहस्रोद्धतशूलाय सहस्रनयनाय च नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च

sahasroddhataśūlāya sahasranayanāya ca namo bālārkavarṇāya bālarūpadharāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the one with a thousand raised tridents, the thousand-eyed; salutation to the one coloured like the morning sun, who bears the form of a child,

अध्याय ४०

श्लोक 32

नमो बालार्करूपाय बालक्रीडनकाय च नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणाय क्षयाय च

namo bālārkarūpāya bālakrīḍanakāya ca namaḥ śuddhāya buddhāya kṣobhaṇāya kṣayāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

salutation to the one in the form of the morning sun, who plays like a child; salutation to the pure, the awakened, the agitator and destroyer,

अध्याय ४०

श्लोक 33

तरंगाङ्कितकेशाय मुक्तकेशाय वै नमः नमः षट्कर्मनिष्ठाय त्रिकर्मनियताय च

taraṃgāṅkitakeśāya muktakeśāya vai namaḥ namaḥ ṣaṭkarmaniṣṭhāya trikarmaniyatāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

whose hair is marked with waves, salutation to the one with loosened hair; salutation to the one devoted to the six duties and bound by the three duties,

अध्याय ४०

श्लोक 34

वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथग्धर्मप्रवर्तिने नमः श्रेष्ठाय ज्येष्ठाय नमः कलकलाय च

varṇāśramāṇāṃ vidhivat pṛthagdharmapravartine namaḥ śreṣṭhāya jyeṣṭhāya namaḥ kalakalāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

who duly establishes the separate dharmas of the classes and stages of life; salutation to the best, the eldest; salutation to the tumultuous,

अध्याय ४०

श्लोक 35

श्वेतपिङ्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च धर्मकामार्थमोक्षाय क्रथाय क्रथनाय च

śvetapiṅgalanetrāya kṛṣṇaraktekṣaṇāya ca dharmakāmārthamokṣāya krathāya krathanāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with white and tawny eyes, with black and red eyes; to dharma, desire, wealth and liberation; to the slayer and the destroyer;

अध्याय ४०

श्लोक 36

सांख्याय सांख्यमुख्याय योगाधिपतये नमः नमो रथ्याधिरथ्याय चतुष्पथपथाय च

sāṃkhyāya sāṃkhyamukhyāya yogādhipataye namaḥ namo rathyādhirathyāya catuṣpathapathāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

to Sankhya, the chief of Sankhya, the lord of yoga, salutation; salutation to the lord of streets and highways, to the path of the crossroads;

अध्याय ४०

श्लोक 37

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने ईशान रुद्रसंघात हरिकेश नमो ऽस्तु ते

kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine īśāna rudrasaṃghāta harikeśa namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with a black antelope skin as upper garment and a serpent as sacred thread; O Ishana, host of Rudras, Harikesha, salutation to you!

अध्याय ४०

श्लोक 38

त्र्यम्बकायाम्बिकानाथ व्यक्ताव्यक्त नमो ऽस्तु ते कालकामदकामघ्न दुष्टोद्वृत्तनिषूदन

tryambakāyāmbikānātha vyaktāvyakta namo 'stu te kālakāmadakāmaghna duṣṭodvṛttaniṣūdana

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O three-eyed one, lord of Ambika, manifest and unmanifest, salutation to you; O Kala, giver of desires and destroyer of desire, slayer of the wicked and unruly,

अध्याय ४०

श्लोक 39

सर्वगर्हित सर्वघ्न सद्योजात नमो ऽस्तु ते उन्मादन शतावर्तगङ्गातोयार्द्रमूर्धज

sarvagarhita sarvaghna sadyojāta namo 'stu te unmādana śatāvartagaṅgātoyārdramūrdhaja

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

censured by all, destroyer of all, Sadyojata, salutation to you; O maddener, whose hair is wet with the water of the hundred-whirled Ganga,

अध्याय ४०

श्लोक 40

चन्द्रार्धसंयुगावर्त मेघावर्त नमो ऽस्तु ते नमो ऽन्नदानकर्त्रे च अन्नदप्रभवे नमः

candrārdhasaṃyugāvarta meghāvarta namo 'stu te namo 'nnadānakartre ca annadaprabhave namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

whirl joined with the crescent moon, whirl of clouds, salutation to you; salutation to the maker of gifts of food, salutation to the source of food-givers;

अध्याय ४०

श्लोक 41

अन्नभोक्त्रे च गोप्त्रे च त्वम् एव प्रलयानल जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजोद्भिज्ज एव च

annabhoktre ca goptre ca tvam eva pralayānala jarāyujāṇḍajāś caiva svedajodbhijja eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you are the eater of food and the protector, and the fire of dissolution. The womb-born, the egg-born, the sweat-born and the sprout-born —

अध्याय ४०

श्लोक 42

त्वम् एव देवदेवेश भूतग्रामश् चतुर्विधः चराचरस्य स्रष्टा त्वं प्रतिहर्ता त्वम् एव च

tvam eva devadeveśa bhūtagrāmaś caturvidhaḥ carācarasya sraṣṭā tvaṃ pratihartā tvam eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you alone, lord of the gods, are the fourfold host of beings; you are the creator of the moving and unmoving, and you alone are the withdrawer.

अध्याय ४०

श्लोक 43

त्वम् एव ब्रह्मा विश्वेश अप्सु ब्रह्म वदन्ति ते सर्वस्य परमा योनिः सुधांशो ज्योतिषां निधिः

tvam eva brahmā viśveśa apsu brahma vadanti te sarvasya paramā yoniḥ sudhāṃśo jyotiṣāṃ nidhiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

You alone are Brahma, lord of the universe; they call you Brahman in the waters; you are the supreme source of all, the nectar-rayed one, the treasury of lights.

अध्याय ४०

श्लोक 44

ऋक्सामानि तथौंकारम् आहुस् त्वां ब्रह्मवादिनः हायि हायि हरे हायि हुवाहावेति वासकृत्

ṛksāmāni tathauṃkāram āhus tvāṃ brahmavādinaḥ hāyi hāyi hare hāyi huvāhāveti vāsakṛt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The expounders of Brahman call you the Rik and Saman and the syllable Om; "haayi haayi hare haayi huvaahaava" —

अध्याय ४०

श्लोक 45

गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठाः सामगा ब्रह्मवादिनः यजुर्मय ऋङ्मयश् च सामाथर्वयुतस् तथा

gāyanti tvāṃ suraśreṣṭhāḥ sāmagā brahmavādinaḥ yajurmaya ṛṅmayaś ca sāmātharvayutas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

so the best of gods, the Saman-singers and expounders of Brahman, sing to you; you consist of the Yajus and the Rik, joined with the Saman and the Atharvan;

अध्याय ४०

श्लोक 46

पठ्यसे ब्रह्मविद्भिस् त्वं कल्पोपनिषदां गणैः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णाश्रमाश् च ये

paṭhyase brahmavidbhis tvaṃ kalpopaniṣadāṃ gaṇaiḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā varṇāśramāś ca ye

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you are recited by the knowers of Brahman with the ranks of the Kalpas and Upanishads. The brahmins, kshatriyas, vaishyas, shudras and the classes and stages of life —

अध्याय ४०

श्लोक 47

त्वम् एवाश्रमसंघाश् च विद्युत् स्तनितम् एव च संवत्सरस् त्वम् ऋतवो मासा मासार्धम् एव च

tvam evāśramasaṃghāś ca vidyut stanitam eva ca saṃvatsaras tvam ṛtavo māsā māsārdham eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you alone are the assemblies of the stages of life, the lightning and the thunder; you are the year, the seasons, the months and the half-months,

अध्याय ४०

श्लोक 48

कला काष्ठा निमेषाश् च नक्षत्राणि युगानि च वृषाणां ककुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च

kalā kāṣṭhā nimeṣāś ca nakṣatrāṇi yugāni ca vṛṣāṇāṃ kakudaṃ tvaṃ hi girīṇāṃ śikharāṇi ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

kala, kashtha, the blink of the eye, the constellations and the ages; you are the hump of bulls and the peaks of mountains,

अध्याय ४०

श्लोक 49

सिंहो मृगाणां पतयस् तक्षकानन्तभोगिनाम् क्षीरोदो ह्य् उदधीनां च मन्त्राणां प्रणवस् तथा

siṃho mṛgāṇāṃ patayas takṣakānantabhoginām kṣīrodo hy udadhīnāṃ ca mantrāṇāṃ praṇavas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the lion among beasts, Takshaka and Ananta among serpents, the milk ocean among oceans and the pranava among mantras,

अध्याय ४०

श्लोक 50

वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यम् एव च त्वम् एवेच्छा च द्वेषश् च रागो मोहः शमः क्षमा

vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyam eva ca tvam evecchā ca dveṣaś ca rāgo mohaḥ śamaḥ kṣamā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the thunderbolt among weapons and truth among vows; you alone are desire and hatred, passion, delusion, calm and forbearance,

अध्याय ४०

श्लोक 51

व्यवसायो धृतिर् लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी मुद्गरी तथा

vyavasāyo dhṛtir lobhaḥ kāmakrodhau jayājayau tvaṃ gadī tvaṃ śarī cāpī khaṭvāṅgī mudgarī tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

resolution, steadfastness, greed, desire and anger, victory and defeat; you bear the mace, the arrow, the bow, the khatvanga and the mallet;

अध्याय ४०

श्लोक 52

छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च नेता मन्तासि नो मतः दशलक्षणसंयुक्तो धर्मो ऽर्थः काम एव च

chettā bhettā prahartā ca netā mantāsi no mataḥ daśalakṣaṇasaṃyukto dharmo 'rthaḥ kāma eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you are the cutter, the piercer, the striker, the leader and the thinker, in our view; dharma with its ten marks, wealth and desire,

अध्याय ४०

श्लोक 53

इन्दुः समुद्रः सरितः पल्वलानि सरांसि च लतावल्ल्यस् तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः

induḥ samudraḥ saritaḥ palvalāni sarāṃsi ca latāvallyas tṛṇauṣadhyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the moon, the ocean, rivers, ponds and lakes, creepers, vines, grasses and herbs, cattle, beasts and birds,

अध्याय ४०

श्लोक 54

द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः आदिश् चान्तश् च मध्यश् च गायत्र्य् ॐकार एव च

dravyakarmaguṇārambhaḥ kālapuṣpaphalapradaḥ ādiś cāntaś ca madhyaś ca gāyatry oṃkāra eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the beginning of substance, action and quality, the giver of flowers and fruits in season, the beginning, end and middle, the Gayatri and the syllable Om;

अध्याय ४०

श्लोक 55

हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस् तथा क्षणः कद्रुश् च कपिलो बभ्रुः कपोतो मच्छकस् तथा

harito lohitaḥ kṛṣṇo nīlaḥ pītas tathā kṣaṇaḥ kadruś ca kapilo babhruḥ kapoto macchakas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

green, red, black, blue and yellow, the moment, tawny, brown, dove-coloured and the macchaka;

अध्याय ४०

श्लोक 56

सुवर्णरेता विख्यातः सुवर्णश् चाप्य् अथो मतः सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च

suvarṇaretā vikhyātaḥ suvarṇaś cāpy atho mataḥ suvarṇanāmā ca tathā suvarṇapriya eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

famed as having golden seed, considered golden, named golden and fond of gold;

अध्याय ४०

श्लोक 57

त्वम् इन्द्रश् च यमश् चैव वरुणो धनदो ऽनलः उत्फुल्लश् चित्रभानुश् च स्वर्भानुर् भानुर् एव च

tvam indraś ca yamaś caiva varuṇo dhanado 'nalaḥ utphullaś citrabhānuś ca svarbhānur bhānur eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

you are Indra and Yama, Varuna, the giver of wealth and fire; the blooming one, the bright-rayed, Svarbhanu and the sun;

अध्याय ४०

श्लोक 58

होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः त्रिसौपर्णस् तथा ब्रह्मन् यजुषां शतरुद्रियम्

hotraṃ hotā ca homyaṃ ca hutaṃ caiva tathā prabhuḥ trisauparṇas tathā brahman yajuṣāṃ śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the office of hotri, the hotri, the oblation and what is offered, the Lord; the Trisauparna, O Brahman, and the Shatarudriya of the Yajus;

अध्याय ४०

श्लोक 59

पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् प्राणश् च त्वं रजश् च त्वं तमः सत्त्वयुतस् तथा

pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam prāṇaś ca tvaṃ rajaś ca tvaṃ tamaḥ sattvayutas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the purifier of purifiers, the auspiciousness of auspicious things; you are life and you are rajas, tamas joined with sattva;

अध्याय ४०

श्लोक 60

प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च उन्मेषश् च निमेषश् च क्षुत्तृङ्जृम्भा तथैव च

prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣuttṛṅjṛmbhā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

prana, apana, samana, udana and vyana, the opening and closing of the eyes, hunger, thirst and yawning;

अध्याय ४०

श्लोक 61

लोहिताङ्गश् च दंष्ट्री च महावक्त्रो महोदरः शुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुर् ऊर्ध्वकेशश् चलाचलः

lohitāṅgaś ca daṃṣṭrī ca mahāvaktro mahodaraḥ śuciromā haricchmaśrur ūrdhvakeśaś calācalaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

red-limbed, fanged, great-mouthed, great-bellied, with pure hair, green beard, upstanding hair, moving and unmoving;

अध्याय ४०

श्लोक 62

गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः मत्स्यो जालो जलो ऽजय्यो जलव्यालः कुटीचरः

gītavāditranṛtyāṅgo gītavādanakapriyaḥ matsyo jālo jalo 'jayyo jalavyālaḥ kuṭīcaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

whose limbs are song, instrument and dance, fond of song and music; the fish, the net, the water, the invincible, the water-serpent, the hut-dweller;

अध्याय ४०

श्लोक 63

विकालश् च सुकालश् च दुष्कालः कालनाशनः मृत्युश् चैवाक्षयो ऽन्तश् च क्षमामायाकरोत्करः

vikālaś ca sukālaś ca duṣkālaḥ kālanāśanaḥ mṛtyuś caivākṣayo 'ntaś ca kṣamāmāyākarotkaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the untimely, the good time, the bad time, the destroyer of time; death, the imperishable, the end, the maker of forbearance and illusion;

अध्याय ४०

श्लोक 64

संवर्तो वर्तकश् चैव संवर्तकबलाहकौ घण्टाकी घण्टकी घण्टी चूडालो लवणोदधिः

saṃvarto vartakaś caiva saṃvartakabalāhakau ghaṇṭākī ghaṇṭakī ghaṇṭī cūḍālo lavaṇodadhiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Samvarta and Vartaka, the Samvartaka and the cloud; the one with bells, the bell-bearer, the crested one, the salt ocean;

अध्याय ४०

श्लोक 65

ब्रह्मा कालाग्निवक्त्रश् च दण्डी मुण्डस् त्रिदण्डधृक् चतुर्युगश् चतुर्वेदश् चतुर्होत्रश् चतुष्पथः

brahmā kālāgnivaktraś ca daṇḍī muṇḍas tridaṇḍadhṛk caturyugaś caturvedaś caturhotraś catuṣpathaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Brahma, with a mouth like the fire of doom, the staff-bearer, the shaven one, bearing the triple staff; of four ages, four Vedas, four priests and four paths;

अध्याय ४०

श्लोक 66

चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश् च ह क्षराक्षरः प्रियो धूर्तो गणैर् गण्यो गणाधिपः

cāturāśramyanetā ca cāturvarṇyakaraś ca ha kṣarākṣaraḥ priyo dhūrto gaṇair gaṇyo gaṇādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

leader of the four stages of life and maker of the four classes; perishable and imperishable, beloved, rogue, counted by hosts, lord of hosts;

अध्याय ४०

श्लोक 67

रक्तमाल्याम्बरधरो गिरीशो गिरिजाप्रियः शिल्पीशः शिल्पिनः श्रेष्ठः सर्वशिल्पिप्रवर्तकः

raktamālyāmbaradharo girīśo girijāpriyaḥ śilpīśaḥ śilpinaḥ śreṣṭhaḥ sarvaśilpipravartakaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

wearing red garlands and garments, lord of the mountain, beloved of the mountain's daughter, lord of artisans, best of artisans, originator of all crafts;

अध्याय ४०

श्लोक 68

भगनेत्रान्तकश् चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कार नमो ऽस्तु ते

bhaganetrāntakaś caṇḍaḥ pūṣṇo dantavināśanaḥ svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāra namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

ender of Bhaga's eyes, the fierce, destroyer of Pushan's teeth; Svaha, Svadha, the Vashat call and the salutation — salutation to you!

अध्याय ४०

श्लोक 69

गूढव्रतश् च गूढश् च गूढव्रतनिषेवितः तरणस् तारणश् चैव सर्वभूतेषु तारणः

gūḍhavrataś ca gūḍhaś ca gūḍhavrataniṣevitaḥ taraṇas tāraṇaś caiva sarvabhūteṣu tāraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Of hidden vows, hidden, served by those of hidden vows; the crosser, the one who carries across, the saviour among all beings;

अध्याय ४०

श्लोक 70

धाता विधाता संधाता निधाता धारणो धरः तपो ब्रह्म च सत्यं च ब्रह्मचर्यं तथार्जवम्

dhātā vidhātā saṃdhātā nidhātā dhāraṇo dharaḥ tapo brahma ca satyaṃ ca brahmacaryaṃ tathārjavam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the establisher, the ordainer, the joiner, the depositor, the upholder, the bearer; austerity, Brahman, truth, celibacy and uprightness;

अध्याय ४०

श्लोक 71

भूतात्मा भूतकृद् भूतो भूतभव्यभवोद्भवः भूर् भुवः स्वरितश् चैव भूतो ह्य् अग्निर् महेश्वरः

bhūtātmā bhūtakṛd bhūto bhūtabhavyabhavodbhavaḥ bhūr bhuvaḥ svaritaś caiva bhūto hy agnir maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

self of beings, maker of beings, being, the source of past, future and present; Bhur, Bhuvar and Svar; being, fire, Maheshvara;

अध्याय ४०

श्लोक 72

ब्रह्मावर्तः सुरावर्तः कामावर्त नमो ऽस्तु ते कामबिम्बविनिर्हन्ता कर्णिकारस्रजप्रियः

brahmāvartaḥ surāvartaḥ kāmāvarta namo 'stu te kāmabimbavinirhantā karṇikārasrajapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Brahmavarta, Suravarta, Kamavarta — salutation to you; destroyer of Kama's form, fond of garlands of karnikara flowers;

अध्याय ४०

श्लोक 73

गोनेता गोप्रचारश् च गोवृषेश्वरवाहनः त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोप्ता गोगर्ग एव च

gonetā gopracāraś ca govṛṣeśvaravāhanaḥ trailokyagoptā govindo goptā gogarga eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

leader of cattle, the one who moves among cattle, whose mount is the lord of bulls; protector of the three worlds, Govinda, protector, Gogarga;

अध्याय ४०

श्लोक 74

अखण्डचन्द्राभिमुखः सुमुखो दुर्मुखो ऽमुखः चतुर्मुखो बहुमुखो रणेष्व् अभिमुखः सदा

akhaṇḍacandrābhimukhaḥ sumukho durmukho 'mukhaḥ caturmukho bahumukho raṇeṣv abhimukhaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

facing the full moon, fair-faced, fierce-faced, faceless, four-faced, many-faced, ever facing the foe in battle;

अध्याय ४०

श्लोक 75

हिरण्यगर्भः शकुनिर् धनदो ऽर्थपतिर् विराट् अधर्महा महादक्षो दण्डधारो रणप्रियः

hiraṇyagarbhaḥ śakunir dhanado 'rthapatir virāṭ adharmahā mahādakṣo daṇḍadhāro raṇapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hiranyagarbha, the bird, the giver of wealth, the lord of wealth, Viraj; slayer of adharma, the great Daksha, bearer of the staff, fond of battle;

अध्याय ४०

श्लोक 76

तिष्ठन् स्थिरश् च स्थाणुश् च निष्कम्पश् च सुनिश्चलः दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः

tiṣṭhan sthiraś ca sthāṇuś ca niṣkampaś ca suniścalaḥ durvāraṇo durviṣaho duḥsaho duratikramaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

standing, steady, the pillar, unshaking and very firm; hard to ward off, hard to bear, unbearable, hard to overcome;

अध्याय ४०

श्लोक 77

दुर्धरो दुर्वशो नित्यो दुर्दर्पो विजयो जयः शशः शशाङ्कनयनशीतोष्णः क्षुत् तृषा जरा

durdharo durvaśo nityo durdarpo vijayo jayaḥ śaśaḥ śaśāṅkanayanaśītoṣṇaḥ kṣut tṛṣā jarā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

hard to hold, hard to control, eternal, hard to humble, victory and conqueror; the hare, the moon-eyed, cold and heat, hunger, thirst and old age;

अध्याय ४०

श्लोक 78

आधयो व्याधयश् चैव व्याधिहा व्याधिपश् च यः सह्यो यज्ञमृगव्याधो व्याधीनाम् आकरो ऽकरः

ādhayo vyādhayaś caiva vyādhihā vyādhipaś ca yaḥ sahyo yajñamṛgavyādho vyādhīnām ākaro 'karaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

mental and bodily ailments, the destroyer and lord of disease; the bearable, the hunter of the sacrificial deer, the mine of diseases and not their mine;

अध्याय ४०

श्लोक 79

शिखण्डी पुण्डरीकश् च पुण्डरीकावलोकनः दण्डधृक् चक्रदण्डश् च रौद्रभागविनाशनः

śikhaṇḍī puṇḍarīkaś ca puṇḍarīkāvalokanaḥ daṇḍadhṛk cakradaṇḍaś ca raudrabhāgavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

crested, the lotus, lotus-eyed; bearer of the staff and discus-staff, destroyer of the fierce share;

अध्याय ४०

श्लोक 80

विषपो ऽमृतपश् चैव सुरापः क्षीरसोमपः मधुपश् चापपश् चैव सर्वपश् च बलाबलः

viṣapo 'mṛtapaś caiva surāpaḥ kṣīrasomapaḥ madhupaś cāpapaś caiva sarvapaś ca balābalaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

drinker of poison and of nectar, drinker of wine, of milk and Soma; drinker of honey and of water, drinker of all, strong and weak;

अध्याय ४०

श्लोक 81

वृषाङ्गराम्भो वृषभस् तथा वृषभलोचनः वृषभश् चैव विख्यातो लोकानां लोकसंस्कृतः

vṛṣāṅgarāmbho vṛṣabhas tathā vṛṣabhalocanaḥ vṛṣabhaś caiva vikhyāto lokānāṃ lokasaṃskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with limbs of the bull, the bull, bull-eyed, famed as the bull, honoured by the worlds;

अध्याय ४०

श्लोक 82

चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः अग्निष्टोमस् तथा देहो धर्मकर्मप्रसाधितः

candrādityau cakṣuṣī te hṛdayaṃ ca pitāmahaḥ agniṣṭomas tathā deho dharmakarmaprasādhitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the moon and sun are your eyes and the Grandsire your heart; the Agnishtoma is your body, adorned by dharma and ritual.

अध्याय ४०

श्लोक 83

न ब्रह्मा न च गोविन्दः पुराण-ऋषयो न च माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव

na brahmā na ca govindaḥ purāṇa-ṛṣayo na ca māhātmyaṃ vedituṃ śaktā yāthātathyena te śiva

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Neither Brahma, nor Govinda, nor the ancient sages can truly know your greatness, O Shiva.

अध्याय ४०

श्लोक 84

शिवा या मूर्तयः सूक्ष्मास् ते मह्यं यान्तु दर्शनम् ताभिर् मां सर्वतो रक्ष पिता पुत्रम् इवौरसम्

śivā yā mūrtayaḥ sūkṣmās te mahyaṃ yāntu darśanam tābhir māṃ sarvato rakṣa pitā putram ivaurasam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

May your auspicious, subtle forms come into my sight; protect me with them on all sides, as a father protects his own son.

अध्याय ४०

श्लोक 85

रक्ष मां रक्षणीयो ऽहं तवानघ नमो ऽस्तु ते भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश् चाहं सदा त्वयि

rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tavānagha namo 'stu te bhaktānukampī bhagavān bhaktaś cāhaṃ sadā tvayi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Protect me — I am to be protected by you, O sinless one; salutation to you. You are the Lord compassionate to devotees, and I am ever devoted to you.

अध्याय ४०

श्लोक 86

यः सहस्राण्य् अनेकानि पुंसाम् आवृत्य दुर्दृशाम् तिष्ठत्य् एकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः

yaḥ sahasrāṇy anekāni puṃsām āvṛtya durdṛśām tiṣṭhaty ekaḥ samudrānte sa me goptāstu nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who, covering many thousands of men hard to see, stands alone at the ocean's end — may he always be my protector.

अध्याय ४०

श्लोक 87

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास् तस्मै योगात्मने नमः

yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

To him whom yogins, sleepless, breath controlled, established in sattva, seeing all equally, behold as light, to him whose self is yoga, salutation.

अध्याय ४०

श्लोक 88

संभक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते समुपस्थिते यः शेते जलमध्यस्थस् तं प्रपद्ये ऽम्बुशायिनम्

saṃbhakṣya sarvabhūtāni yugānte samupasthite yaḥ śete jalamadhyasthas taṃ prapadye 'mbuśāyinam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I take refuge in the one who lies on the waters, who, having devoured all beings when the end of the age comes, sleeps in the midst of the waters.

अध्याय ४०

श्लोक 89

प्रविश्य वदनं राहोर् यः सोमं पिबते निशि ग्रसत्य् अर्कं च स्वर्भानुर् भूत्वा सोमाग्निर् एव च

praviśya vadanaṃ rāhor yaḥ somaṃ pibate niśi grasaty arkaṃ ca svarbhānur bhūtvā somāgnir eva ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He who, entering the mouth of Rahu, drinks the moon at night and, becoming Svarbhanu, swallows the sun, and is the fire of Soma —

अध्याय ४०

श्लोक 90

अङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्थाः सर्वदेहिनाम् रक्षन्तु ते च मां नित्यं नित्यं चाप्याययन्तु माम्

aṅguṣṭhamātrāḥ puruṣā dehasthāḥ sarvadehinām rakṣantu te ca māṃ nityaṃ nityaṃ cāpyāyayantu mām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

may those thumb-sized persons who dwell in the bodies of all embodied beings always protect me and always nourish me.

अध्याय ४०

श्लोक 91

येनाप्य् उत्पादिता गर्भा अपो भागगताश् च ये तेषां स्वाहा स्वधा चैव आप्नुवन्ति स्वदन्ति च

yenāpy utpāditā garbhā apo bhāgagatāś ca ye teṣāṃ svāhā svadhā caiva āpnuvanti svadanti ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those by whom embryos are produced and the waters that have their share — through them Svaha and Svadha reach and are relished.

अध्याय ४०

श्लोक 92

येन रोहन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च हर्षयन्ति न कृष्यन्ति नमस् तेभ्यस् तु नित्यशः

yena rohanti dehasthāḥ prāṇino rodayanti ca harṣayanti na kṛṣyanti namas tebhyas tu nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those by whom living beings in the body grow and weep, rejoice and are not drawn away — salutation to them always.

अध्याय ४०

श्लोक 93

ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च

ye samudre nadīdurge parvateṣu guhāsu ca vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu kāntāragahaneṣu ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those in the ocean, in river fastnesses, on mountains and in caves, at the roots of trees, in cow-pens, in wildernesses and thickets,

अध्याय ४०

श्लोक 94

चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च

catuṣpatheṣu rathyāsu catvareṣu sabhāsu ca hastyaśvarathaśālāsu jīrṇodyānālayeṣu ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

at crossroads, in streets, in squares and in assembly halls, in stables of elephants, horses and chariots, in old gardens and houses,

अध्याय ४०

श्लोक 95

येषु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च इन्द्रार्कयोर् मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु

yeṣu pañcasu bhūteṣu diśāsu vidiśāsu ca indrārkayor madhyagatā ye ca candrārkaraśmiṣu

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

in the five elements, in the directions and intermediate directions, those between Indra and the sun, and those in the rays of the moon and sun,

अध्याय ४०

श्लोक 96

रसातलगता ये च ये च तस्मात् परं गताः नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यो नमस् तेभ्यस् तु सर्वशः

rasātalagatā ye ca ye ca tasmāt paraṃ gatāḥ namas tebhyo namas tebhyo namas tebhyas tu sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

those who have gone to Rasatala and those who have gone beyond it — salutation to them, salutation to them, salutation to them in every way.

अध्याय ४०

श्लोक 97

सर्वस् त्वं सर्वगो देवः सर्वभूतपतिर् भवः सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः

sarvas tvaṃ sarvago devaḥ sarvabhūtapatir bhavaḥ sarvabhūtāntarātmā ca tena tvaṃ na nimantritaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

You are all, the all-pervading god, Bhava, lord of all beings, the inner self of all beings; that is why you were not invited.

अध्याय ४०

श्लोक 98

त्वम् एव चेज्यसे देव यज्ञैर् विविधदक्षिणैः त्वम् एव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः

tvam eva cejyase deva yajñair vividhadakṣiṇaiḥ tvam eva kartā sarvasya tena tvaṃ na nimantritaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

You alone are worshipped, O god, with sacrifices of various fees; you alone are the maker of all; that is why you were not invited.

अध्याय ४०

श्लोक 99

अथवा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया तव तस्मात् तु कारणाद् वापि त्वं मया न निमन्त्रितः

athavā māyayā deva mohitaḥ sūkṣmayā tava tasmāt tu kāraṇād vāpi tvaṃ mayā na nimantritaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Or else, O god, I was deluded by your subtle maya; for that reason too you were not invited by me.

अध्याय ४०

श्लोक 100

प्रसीद मम देवेश त्वम् एव शरणं मम त्वं गतिस् त्वं प्रतिष्ठा च न चान्यो ऽस्तीति मे मतिः

prasīda mama deveśa tvam eva śaraṇaṃ mama tvaṃ gatis tvaṃ pratiṣṭhā ca na cānyo 'stīti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Be gracious to me, O lord of the gods; you alone are my refuge; you are my goal and my foundation, and there is no other — this is my conviction.

अध्याय ४०

श्लोक 101

स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम महामतिः भगवान् अपि सुप्रीतः पुनर् दक्षम् अभाषत

stutvaivaṃ sa mahādevaṃ virarāma mahāmatiḥ bhagavān api suprītaḥ punar dakṣam abhāṣata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having praised Mahadeva thus, the great-minded one fell silent; and the Lord, well pleased, spoke again to Daksha:

अध्याय ४०

श्लोक 102

परितुष्टो ऽस्मि ते दक्ष स्तवेनानेन सुव्रत बहुना तु किम् उक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि

parituṣṭo 'smi te dakṣa stavenānena suvrata bahunā tu kim uktena matsamīpaṃ gamiṣyasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"I am well satisfied with you, Daksha, by this hymn, O one of good vows; what need to say more? You will come near me."

अध्याय ४०

श्लोक 103

तथैवम् अब्रवीद् वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर् भवः कृत्वाश्वासकरं वाक्यं सर्वज्ञो वाक्यसंहितम्

tathaivam abravīd vākyaṃ trailokyādhipatir bhavaḥ kṛtvāśvāsakaraṃ vākyaṃ sarvajño vākyasaṃhitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Bhava, lord of the three worlds, the omniscient, spoke these reassuring words:

अध्याय ४०

श्लोक 104

दक्ष दुःखं न कर्तव्यं यज्ञविध्वंसनं प्रति अहं यज्ञहनस् तुभ्यं दृष्टम् एतत् पुरानघ

dakṣa duḥkhaṃ na kartavyaṃ yajñavidhvaṃsanaṃ prati ahaṃ yajñahanas tubhyaṃ dṛṣṭam etat purānagha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Daksha, do not grieve over the destruction of the sacrifice. I am the destroyer of sacrifice for you; this was seen long ago, O sinless one.

अध्याय ४०

श्लोक 105

भूयश् च त्वं वरम् इमं मत्तो गृह्णीष्व सुव्रत प्रसन्नसुमुखो भूत्वा ममैकाग्रमनाः शृणु

bhūyaś ca tvaṃ varam imaṃ matto gṛhṇīṣva suvrata prasannasumukho bhūtvā mamaikāgramanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Take from me this further boon, O one of good vows; be glad and pleasant of face, and listen to me with a concentrated mind.

अध्याय ४०

श्लोक 106

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य वै प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि

aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya vai prajāpate matprasādāt phalabhāgī bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By my grace, O lord of creatures, you will share in the fruit of a thousand horse sacrifices and a hundred Vajapeya sacrifices.

अध्याय ४०

श्लोक 107

वेदान् षडङ्गान् बुध्यस्व सांख्ययोगांश् च कृत्स्नशः तपश् च विपुलं तप्त्वा दुश्चरं देवदानवैः

vedān ṣaḍaṅgān budhyasva sāṃkhyayogāṃś ca kṛtsnaśaḥ tapaś ca vipulaṃ taptvā duścaraṃ devadānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Understand the Vedas with their six limbs and Sankhya and Yoga completely, and practise vast austerity, hard even for gods and Danavas.

अध्याय ४०

श्लोक 108

अब्दैर् द्वादशभिर् युक्तं गूढम् अप्रज्ञनिन्दितम् वर्णाश्रमकृतैर् धर्मैर् विनीतं न क्वचित् क्वचित्

abdair dvādaśabhir yuktaṃ gūḍham aprajñaninditam varṇāśramakṛtair dharmair vinītaṃ na kvacit kvacit

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Joined with twelve years, secret, blamed by the ignorant, practised in some places according to the dharmas of classes and stages of life and not in others,

अध्याय ४०

श्लोक 109

समागतं व्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम् सर्वेषाम् आश्रमाणां च मया पाशुपतं व्रतम्

samāgataṃ vyavasitaṃ paśupāśavimokṣaṇam sarveṣām āśramāṇāṃ ca mayā pāśupataṃ vratam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

agreed upon and resolved, freeing creatures from their fetters, the Pashupata vow, for all the stages of life,

अध्याय ४०

श्लोक 110

उत्पादितं दक्ष शुभं सर्वपापविमोचनम् अस्य चीर्णस्य यत् सम्यक् फलं भवति पुष्कलम् तच् चास्तु सुमहाभाग मानसस् त्यज्यतां ज्वरः

utpāditaṃ dakṣa śubhaṃ sarvapāpavimocanam asya cīrṇasya yat samyak phalaṃ bhavati puṣkalam tac cāstu sumahābhāga mānasas tyajyatāṃ jvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

has been produced by me, Daksha — auspicious and releasing from all sins. Whatever abundant fruit comes from its proper observance, may that be yours, O illustrious one; let the fever of your mind be cast off."

अध्याय ४०

श्लोक 111

एवम् उक्त्वा तु देवेशः सपत्नीकः सहानुगः अदर्शनम् अनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः

evam uktvā tu deveśaḥ sapatnīkaḥ sahānugaḥ adarśanam anuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having said this, the lord of the gods, with his wife and followers, vanished from the sight of Daksha of boundless splendour.

अध्याय ४०

श्लोक 112

अवाप्य च तथा भागं यथोक्तं चोमया भवः ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत् तदा

avāpya ca tathā bhāgaṃ yathoktaṃ comayā bhavaḥ jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyabhajat tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having obtained his share as Uma had said, Bhava, knower of all dharma, then divided the fever in many ways

अध्याय ४०

श्लोक 113

शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणुध्वम् अथ वै द्विजाः शिखाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु

śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇudhvam atha vai dvijāḥ śikhābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatu

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

for the peace of all beings — hear now, O twice-born: heat of the head for elephants, bitumen for mountains,

अध्याय ४०

श्लोक 114

अपां तु नीलिकां विद्यान् निर्मोको भुजगेषु च खोरकः सौरभेयाणाम् ऊखरः पृथिवीतले

apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmoko bhujageṣu ca khorakaḥ saurabheyāṇām ūkharaḥ pṛthivītale

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

know it as moss for waters, the sloughed skin for serpents, foot-disease for cattle, and salinity on the earth's surface;

अध्याय ४०

श्लोक 115

शुनाम् अपि च धर्मज्ञा दृष्टिप्रत्यवरोधनम् रन्ध्रागतम् अथाश्वानां शिखोद्भेदश् च बर्हिणाम्

śunām api ca dharmajñā dṛṣṭipratyavarodhanam randhrāgatam athāśvānāṃ śikhodbhedaś ca barhiṇām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

for dogs, O knowers of dharma, the obstruction of sight; for horses, the disease of the nostrils; for peacocks, the bursting of the crest;

अध्याय ४०

श्लोक 116

नेत्ररागः कोकिलानां द्वेषः प्रोक्तो महात्मनाम् जनानाम् अपि भेदश् च सर्वेषाम् इति नः श्रुतम्

netrarāgaḥ kokilānāṃ dveṣaḥ prokto mahātmanām janānām api bhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

redness of eyes for cuckoos; for the great souls it is declared to be hatred; for all people, dissension — so we have heard;

अध्याय ४०

श्लोक 117

शुकानाम् अपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः शार्दूलेष्व् अथ वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते

śukānām api sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ śārdūleṣv atha vai viprāḥ śramo jvara ihocyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

for all parrots the fever is said to be hiccup; for tigers, O brahmins, fever here is called exhaustion;

अध्याय ४०

श्लोक 118

मानुषेषु च सर्वज्ञा ज्वरो नामैष कीर्तितः मरणे जन्मनि तथा मध्ये चापि निवेशितः

mānuṣeṣu ca sarvajñā jvaro nāmaiṣa kīrtitaḥ maraṇe janmani tathā madhye cāpi niveśitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

and among humans, O all-knowing ones, it is called fever; it is placed at death, at birth and in between.

अध्याय ४०

श्लोक 119

एतन् माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः नमस्यश् चैव मान्यश् च सर्वप्राणिभिर् ईश्वरः

etan māheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

This is Maheshvara's very terrible splendour called fever; the Lord is to be saluted and honoured by all living beings.

अध्याय ४०

श्लोक 120

इमां ज्वरोत्पत्तिम् अदीनमानसः पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः विमुक्तरोगः स नरो मुदायुतो लभेत कामांश् च यथामनीषितान्

imāṃ jvarotpattim adīnamānasaḥ paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ vimuktarogaḥ sa naro mudāyuto labheta kāmāṃś ca yathāmanīṣitān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The man who, with an undismayed mind and well composed, always reads this origin of fever, becomes free from disease, joyful, and obtains his desires as he wishes.

अध्याय ४०

श्लोक 121

दक्षप्रोक्तं स्तवं चापि कीर्तयेद् यः शृणोति वा नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्

dakṣaproktaṃ stavaṃ cāpi kīrtayed yaḥ śṛṇoti vā nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃcid dīrgham āyur avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever recites or hears the hymn spoken by Daksha meets with no misfortune and obtains long life.

अध्याय ४०

श्लोक 122

यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो भगवान् भवः तथा स्तवो वरिष्ठो ऽयं स्तवानां दक्षनिर्मितः

yathā sarveṣu deveṣu variṣṭho bhagavān bhavaḥ tathā stavo variṣṭho 'yaṃ stavānāṃ dakṣanirmitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

As the Lord Bhava is foremost among all the gods, so this hymn composed by Daksha is foremost among hymns.

अध्याय ४०

श्लोक 123

यशःस्वर्गसुरैश्वर्यवित्तादिजयकाङ्क्षिभिः स्तोतव्यो भक्तिम् आस्थाय विद्याकामैश् च यत्नतः

yaśaḥsvargasuraiśvaryavittādijayakāṅkṣibhiḥ stotavyo bhaktim āsthāya vidyākāmaiś ca yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

It should be recited with devotion and care by those who desire fame, heaven, divine lordship, wealth and victory, and by those who desire knowledge.

अध्याय ४०

श्लोक 124

व्याधितो दुःखितो दीनो नरो ग्रस्तो भयादिभिः राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात्

vyādhito duḥkhito dīno naro grasto bhayādibhiḥ rājakāryaniyukto vā mucyate mahato bhayāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A man who is ill, sorrowful, wretched, seized by fear and the like, or engaged in the king's service, is freed from great fear.

अध्याय ४०

श्लोक 125

अनेनैव च देहेन गणानां च महेश्वरात् इह लोके सुखं प्राप्य गणराड् उपजायते

anenaiva ca dehena gaṇānāṃ ca maheśvarāt iha loke sukhaṃ prāpya gaṇarāḍ upajāyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In this very body he obtains happiness in this world from Maheshvara and becomes a king of the hosts.

अध्याय ४०

श्लोक 126

न यक्षा न पिशाचा वा न नागा न विनायकाः कुर्युर् विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः

na yakṣā na piśācā vā na nāgā na vināyakāḥ kuryur vighnaṃ gṛhe tasya yatra saṃstūyate bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Neither Yakshas nor Pishachas, nor Nagas nor Vinayakas can cause obstacles in the house where Bhava is praised.

अध्याय ४०

श्लोक 127

शृणुयाद् वा इदं नारी भक्त्याथ भवभाविता पितृपक्षे भर्तृपक्षे पूज्या भवति चैव ह

śṛṇuyād vā idaṃ nārī bhaktyātha bhavabhāvitā pitṛpakṣe bhartṛpakṣe pūjyā bhavati caiva ha

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A woman devoted to Bhava who hears this with devotion becomes honoured in her father's family and in her husband's.

अध्याय ४०

श्लोक 128

शृणुयाद् वा इदं सर्वं कीर्तयेद् वाप्य् अभीक्ष्णशः तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्त्य् अविघ्नतः

śṛṇuyād vā idaṃ sarvaṃ kīrtayed vāpy abhīkṣṇaśaḥ tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ gacchanty avighnataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever hears all this or recites it often — all his undertakings succeed without obstacle.

अध्याय ४०

श्लोक 129

मनसा चिन्तितं यच् च यच् च वाचाप्य् उदाहृतम् सर्वं संपद्यते तस्य स्तवस्यास्यानुकीर्तनात्

manasā cintitaṃ yac ca yac ca vācāpy udāhṛtam sarvaṃ saṃpadyate tasya stavasyāsyānukīrtanāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whatever is thought in the mind and whatever is spoken in words — all is accomplished for him by the recitation of this hymn.

अध्याय ४०

श्लोक 130

देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य च बलिं विभजतः कृत्वा दमेन नियमेन च

devasya saguhasyātha devyā nandīśvarasya ca baliṃ vibhajataḥ kṛtvā damena niyamena ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having made an offering, divided for the god with Guha, the Goddess and Nandishvara, with self-restraint and discipline,

अध्याय ४०

श्लोक 131

ततः प्रयुक्तो गृह्णीयान् नामान्य् आशु यथाक्रमम् ईप्सितांल् लभते ऽप्य् अर्थान् कामान् भोगांश् च मानवः

tataḥ prayukto gṛhṇīyān nāmāny āśu yathākramam īpsitāṃl labhate 'py arthān kāmān bhogāṃś ca mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

thereafter, engaged, he should quickly take up the names in due order; the man obtains the wealth, desires and enjoyments he seeks.

अध्याय ४०

श्लोक 132

मृतश् च स्वर्गम् आप्नोति स्त्रीसहस्रसमावृतः सर्वकामसुयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः

mṛtaś ca svargam āpnoti strīsahasrasamāvṛtaḥ sarvakāmasuyukto vā yukto vā sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When he dies he attains heaven, surrounded by a thousand women; whether endowed with all desires or burdened with all sins,

अध्याय ४०

श्लोक 133

पठन् दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते मृतश् च गणसायुज्यं पूज्यमानः सुरासुरैः

paṭhan dakṣakṛtaṃ stotraṃ sarvapāpaiḥ pramucyate mṛtaś ca gaṇasāyujyaṃ pūjyamānaḥ surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

reciting the hymn made by Daksha he is freed from all sins; and when he dies, honoured by gods and Asuras, he attains union with the hosts.

अध्याय ४०

श्लोक 134

वृषेण विनियुक्तेन विमानेन विराजते आभूतसंप्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत्

vṛṣeṇa viniyuktena vimānena virājate ābhūtasaṃplavasthāyī rudrasyānucaro bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He shines in a celestial car yoked with a bull, and becomes a follower of Rudra until the dissolution of beings.

अध्याय ४०

श्लोक 135

इत्य् आह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः नैतद् वेदयते कश्चिन् नैतच् छ्राव्यं च कस्यचित्

ity āha bhagavān vyāsaḥ parāśarasutaḥ prabhuḥ naitad vedayate kaścin naitac chrāvyaṃ ca kasyacit

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

So said the Lord Vyasa, son of Parashara. No one knows this, and it should not be recited to just anyone.

अध्याय ४०

श्लोक 136

श्रुत्वेमं परमं गुह्यं ये ऽपि स्युः पापयोनयः वैश्याः स्त्रियश् च शूद्राश् च रुद्रलोकम् अवाप्नुयुः

śrutvemaṃ paramaṃ guhyaṃ ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ vaiśyāḥ striyaś ca śūdrāś ca rudralokam avāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having heard this supreme secret, even those of sinful birth — vaishyas, women and shudras — would attain the world of Rudra.

अध्याय ४०

श्लोक 137

श्रावयेद् यश् च विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु रुद्रलोकम् अवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः

śrāvayed yaś ca viprebhyaḥ sadā parvasu parvasu rudralokam avāpnoti dvijo vai nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A twice-born who always recites it to brahmins on every festival day attains the world of Rudra; there is no doubt.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.