Brahma Purana· Brahma Purāṇa
45
अध्याय 45 / 246

Adhyaya 45

89 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये वैष्णवे पुरुषोत्तमे किं तत्र प्रतिमा पूर्वं न स्थिता वैष्णवी प्रभो

tasmin kṣetravare puṇye vaiṣṇave puruṣottame kiṃ tatra pratimā pūrvaṃ na sthitā vaiṣṇavī prabho

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

(All round the sacrificial chamber) hundreds of palaces were built. They were beautiful and they resembled the abode of Indra. They were bedecked in gold and jewels. Excellent gems enhanced their beauty.

अध्याय ४५

श्लोक 2

येनासौ नृपतिस् तत्र गत्वा सबलवाहनः स्थापयाम् आस कृष्णं च रामं भद्रां शुभप्रदाम्

yenāsau nṛpatis tatra gatvā sabalavāhanaḥ sthāpayām āsa kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ bhadrāṃ śubhapradām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He got constructed many comfortable houses and residences for the Brahmins and VaiSyas who had come there from different lands.

अध्याय ४५

श्लोक 3

संशयो नो महान् अत्र विस्मयश् च जगत्पते श्रोतुम् इच्छामहे सर्वं ब्रूहि तत्कारणं च नः

saṃśayo no mahān atra vismayaś ca jagatpate śrotum icchāmahe sarvaṃ brūhi tatkāraṇaṃ ca naḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

As those noble persons enjoyed themselves in their

अध्याय ४५

श्लोक 4

शृणुध्वं पूर्वसंवृत्तां कथां पापप्रणाशिनीम् प्रवक्ष्यामि समासेन श्रिया पृष्टः पुरा हरिः

śṛṇudhvaṃ pūrvasaṃvṛttāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm pravakṣyāmi samāsena śriyā pṛṣṭaḥ purā hariḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Delicious foodstuffs of various kinds prepared with rice, sugarcane, barley milk and milk products were served to guests. The excellent king himself approached them and ordered for the immediate supply of things they wanted.

अध्याय ४५

श्लोक 5

सुमेरोः काञ्चने शृङ्गे सर्वाश्चर्यसमन्विते सिद्धविद्याधरैर् यक्षैः किंनरैर् उपशोभिते

sumeroḥ kāñcane śṛṅge sarvāścaryasamanvite siddhavidyādharair yakṣaiḥ kiṃnarair upaśobhite

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Paflcar&tra —a system of spiritual doctrines, by following which one attains, the position of Uparicara.

अध्याय ४५

श्लोक 6

देवदानवगन्धर्वैर् नागैर् अप्सरसां गणैः मुनिभिर् गुह्यकैः सिद्धैः सौपर्णैः समरुद्गणैः

devadānavagandharvair nāgair apsarasāṃ gaṇaiḥ munibhir guhyakaiḥ siddhaiḥ sauparṇaiḥ samarudgaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O great Boar 1 just as the earth had been formerly lifted up by you by your curved fangs, from the nether worlds so also save me from the ocean of misery.

अध्याय ४५

श्लोक 7

अन्यैर् देवालयैः साध्यैः कश्यपाद्यैः प्रजेश्वरैः वालखिल्यादिभिश् चैव शोभिते सुमनोहरे

anyair devālayaiḥ sādhyaiḥ kaśyapādyaiḥ prajeśvaraiḥ vālakhilyādibhiś caiva śobhite sumanohare

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord Krsna, these idols of yours, the bestowers of boons, have been eulogised by me. You, Baladeva and others, are stationed in separate forms.

अध्याय ४५

श्लोक 8

कर्णिकारवनैर् दिव्यैः सर्वर्तुकुसुमोत्करैः जातरूपप्रतीकाशैर् भूषिते सूर्यसंनिभैः

karṇikāravanair divyaiḥ sarvartukusumotkaraiḥ jātarūpapratīkāśair bhūṣite sūryasaṃnibhaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

This refers to the Boar incarnation of VisijLU. The boar entered the sea and found out the earth that had sunk. The boar lifted the earth at his tusks, came out of the ocean and set the earth firm over the water. On the way, the fierce and wicked Hiranyaksa hindered him. The Boar killed Hirayaksa and disappeared.

अध्याय ४५

श्लोक 9

अन्यैश् च बहुभिर् वृक्षैः शालतालादिभिर् वनैः पुंनागाशोकसरलन्यग्रोधाम्रातकार्जुनैः

anyaiś ca bahubhir vṛkṣaiḥ śālatālādibhir vanaiḥ puṃnāgāśokasaralanyagrodhāmrātakārjunaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Guardians of quarters —lokapalas. They are sometimes regarded as the guardian deities of different orders of beings, but more commonly of the four cardinal and four intermediate points of the world. They are 1 Indra, of East; 2 Agni of South-east; 3 Yama of South; 4 Surya of South¬ west; 5 Varuna of West; 6 Vayu of North-west; 7 Kubera of North; 8 liana of North-east. Others substitute Nirfti for Surya and Iiani or Pfthivi for liana. According to Dharraa-saiigraha, the Buddhists enumerate 14 lokapalas.

अध्याय ४५

श्लोक 10

पारिजाताम्रखदिरनीपबिल्वकदम्बकैः धवखादिरपालाशशीर्षामलकतिन्दुकैः

pārijātāmrakhadiranīpabilvakadambakaiḥ dhavakhādirapālāśaśīrṣāmalakatindukaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hara, Sankarsana and others who have been glorified as your variant forms, have been evolved for your worship. They are dependent on you, they resort to you for support.

अध्याय ४५

श्लोक 11

नारिङ्गकोलबकुललोध्रदाडिमदारुकैः सर्जैश् च कर्णैस् तगरैः शिशिभूर्जवनिम्बकैः

nāriṅgakolabakulalodhradāḍimadārukaiḥ sarjaiś ca karṇais tagaraiḥ śiśibhūrjavanimbakaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord of Devas, in fact, you have no other form separate from you. The various forms of yours are only for your worship by the devotees.

अध्याय ४५

श्लोक 12

अन्यैश् च काञ्चनैश् चैव फलभारैश् च नामितैः नानाकुसुमगन्धाढ्यैर् भूषिते पुष्पपादपैः

anyaiś ca kāñcanaiś caiva phalabhāraiś ca nāmitaiḥ nānākusumagandhāḍhyair bhūṣite puṣpapādapaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, how can man mention you as twofold, you who are one and only one. You are all-pervading Consciousness by nature and you are unsullied.

अध्याय ४५

श्लोक 13

मालतीयूथिकामल्लीकुन्दबाणकुरुण्टकैः पाटलागस्त्यकुटजमन्दारकुसुमादिभिः

mālatīyūthikāmallīkundabāṇakuruṇṭakaiḥ pāṭalāgastyakuṭajamandārakusumādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord of Devas, most excellent one among Devas, O bestower of freedom from fear on devotees, O deity with eyes like the petals of lotus, save me. I am immersed in the ocean of sexual objects.

अध्याय ४५

श्लोक 14

अन्यैश् च विविधैः पुष्पैर् मनसः प्रीतिदायकैः नानाविहगसंघैश् च कूजद्भिर् मधुरस्वरैः

anyaiś ca vividhaiḥ puṣpair manasaḥ prītidāyakaiḥ nānāvihagasaṃghaiś ca kūjadbhir madhurasvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Excepting you, O lord of worlds, O husband of Lak§ml, I do not see any one in whom I can seek refuge. O slayer of Madhu, 1 be pleased.

अध्याय ४५

श्लोक 15

पुंस्कोकिलरुतैर् दिव्यैर् मत्तबर्हिणनादितैः एवं नानाविधैर् वृक्षैः पुष्पैर् नानाविधैस् तथा

puṃskokilarutair divyair mattabarhiṇanāditaiḥ evaṃ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpair nānāvidhais tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O slayer of Madhu. Madhu and Kaifabha sprang from the ears of Visnu. They were about to kill Brahma who was lying on the lotus sprin¬ ging from Visnu's navel. Visnu killed them and obtained the names: Kaitabhari and Madhusudana.

अध्याय ४५

श्लोक 16

खगैर् नानाविधैश् चैव शोभिते सुरसेविते तत्र स्थितं जगन्नाथं जगत्स्रष्टारम् अव्ययम्

khagair nānāvidhaiś caiva śobhite surasevite tatra sthitaṃ jagannāthaṃ jagatsraṣṭāram avyayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, I have passed through births, thousands and ten thousands of them of diverse kinds, in this world.

अध्याय ४५

श्लोक 17

सर्वलोकविधातारं वासुदेवाख्यम् अव्ययम् प्रणम्य शिरसा देवी लोकानां हितकाम्यया पप्रच्छेमं महाप्रश्नं पद्मजा तम् अनुत्तमम्

sarvalokavidhātāraṃ vāsudevākhyam avyayam praṇamya śirasā devī lokānāṃ hitakāmyayā papracchemaṃ mahāpraśnaṃ padmajā tam anuttamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Separations from and union with wives, enemies, friends and kinsmen have been faced by me. Many and many kinds of fathers have been seen by me.

अध्याय ४५

श्लोक 18

ब्रूहि त्वं सर्वलोकेश संशयं मे हृदि स्थितम् मर्त्यलोके महाश्चर्ये कर्मभूमौ सुदुर्लभे

brūhi tvaṃ sarvalokeśa saṃśayaṃ me hṛdi sthitam martyaloke mahāścarye karmabhūmau sudurlabhe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Many miseries have been experienced by me. Many miseries have been misunderstood and enjoyed as pleasures by me. I have had cousins and kinsmen, sons and brothers, in plenty.

अध्याय ४५

श्लोक 19

लोभमोहग्रहग्रस्ते कामक्रोधमहार्णवे येन मुच्येत देवेश अस्मात् संसारसागरात्

lobhamohagrahagraste kāmakrodhamahārṇave yena mucyeta deveśa asmāt saṃsārasāgarāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I have lived within the belly of women that abounds in urine and floating masses of faeces. O lord, great misery has been experienced by me while staying in womb.

अध्याय ४५

श्लोक 20

आचक्ष्व सर्वदेवेश प्रणतां यदि मन्यसे त्वदृते नास्ति लोके ऽस्मिन् वक्ता संशयनिर्णये

ācakṣva sarvadeveśa praṇatāṃ yadi manyase tvadṛte nāsti loke 'smin vaktā saṃśayanirṇaye

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, all those miseries that are usual in childhood, youth and old age have been suffered by me.

अध्याय ४५

श्लोक 21

श्रुत्वैवं वचनं तस्या देवदेवो जनार्दनः प्रोवाच परया प्रीत्या परं सारामृतोपमम्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā devadevo janārdanaḥ provāca parayā prītyā paraṃ sārāmṛtopamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The miseries at death, in the path and the abode of Yama as also the tortures in hell have been experienced by me.

अध्याय ४५

श्लोक 22

सुखोपास्यः सुसाध्यश् च ऽभिरामश् च सुसत्फलः आस्ते तीर्थवरे देवि विख्यातः पुरुषोत्तमः

sukhopāsyaḥ susādhyaś ca 'bhirāmaś ca susatphalaḥ āste tīrthavare devi vikhyātaḥ puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, many times I have been the slave of glorious prosperous men. From the impoverished state I had attained the state of a lord and master.

अध्याय ४५

श्लोक 23

न तेन सदृशः कश्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते कीर्तनाद् यस्य देवेशि मुच्यते सर्वपातकैः

na tena sadṛśaḥ kaścit triṣu lokeṣu vidyate kīrtanād yasya deveśi mucyate sarvapātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Many were killed by me. I have been killed by many. I have caused death to many and my death has been caused by many. Much had been given to me by others and many times gifts have been distributed by me.

अध्याय ४५

श्लोक 24

न विज्ञातो ऽमरैः सर्वैर् न दैत्यैर् न च दानवैः मरीच्याद्यैर् मुनिवरैर् गोपितं मे वरानने

na vijñāto 'maraiḥ sarvair na daityair na ca dānavaiḥ marīcyādyair munivarair gopitaṃ me varānane

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A fugitive (terrified of life) attacked by grief and greed I have become senseless. Now, O lord, utterly helpless and confused, I seek refuge in you.

अध्याय ४५

श्लोक 25

तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तीर्थराजं च सांप्रतम् भावेनैकेन सुश्रोणि शृणुष्व वरवर्णिनि

tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tīrtharājaṃ ca sāṃpratam bhāvenaikena suśroṇi śṛṇuṣva varavarṇini

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, save me who have become miserable and immersed in the ocean of worldly existence. O lord of the uni¬ verse, if you consider me your devotee have pity on me.

अध्याय ४५

श्लोक 26

आसीत् कल्पे समुत्पन्ने नष्टे स्थावरजङ्गमे प्रलीना देवगन्धर्वदैत्यविद्याधरोरगाः

āsīt kalpe samutpanne naṣṭe sthāvarajaṅgame pralīnā devagandharvadaityavidyādharoragāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Excepting you I have no other kinsmen who may have some consideration for me. O lord, after resorting to you, my lord, I cease to have any fear from any quarter or direction.

अध्याय ४५

श्लोक 27

तमोभूतम् इदं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन तस्मिञ् जागर्ति भूतात्मा परमात्मा जगद्गुरुः

tamobhūtam idaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃcana tasmiñ jāgarti bhūtātmā paramātmā jagadguruḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

All this was darkness, and nothing could be discerned. In it keeps watch the Self of beings, the Supreme Self, the teacher of the world,

अध्याय ४५

श्लोक 28

श्रीमांस् त्रिमूर्तिकृद् देवो जगत्कर्ता महेश्वरः वासुदेवेति विख्यातो योगात्मा हरिर् ईश्वरः

śrīmāṃs trimūrtikṛd devo jagatkartā maheśvaraḥ vāsudeveti vikhyāto yogātmā harir īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the glorious god who makes the three forms, maker of the world, the great Lord, famed as Vasudeva, whose self is yoga, Hari the Lord.

अध्याय ४५

श्लोक 29

सो ऽसृजद् योगनिद्रान्ते नाभ्यम्भोरुहमध्यगम् पद्मकेशरसंकाशं ब्रह्माणं भूतम् अव्ययम्

so 'sṛjad yoganidrānte nābhyambhoruhamadhyagam padmakeśarasaṃkāśaṃ brahmāṇaṃ bhūtam avyayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

At the end of his yogic sleep he created, seated in the middle of the lotus of his navel, Brahma, like the filaments of a lotus, the imperishable being.

अध्याय ४५

श्लोक 30

तादृग्भूतस् ततो ब्रह्मा सर्वलोकमहेश्वरः पञ्चभूतसमायुक्तं सृजते च शनैः शनैः

tādṛgbhūtas tato brahmā sarvalokamaheśvaraḥ pañcabhūtasamāyuktaṃ sṛjate ca śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Brahma, great lord of all the worlds, being thus, slowly creates what is joined with the five elements —

अध्याय ४५

श्लोक 31

मात्रायोनीनि भूतानि स्थूलसूक्ष्माणि यानि च चतुर्विधानि सर्वाणि स्थावराणि चराणि च

mātrāyonīni bhūtāni sthūlasūkṣmāṇi yāni ca caturvidhāni sarvāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

beings arising from the subtle elements, gross and subtle, all four kinds, unmoving and moving.

अध्याय ४५

श्लोक 32

ततः प्रजापतिर् ब्रह्मा चक्रे सर्वं चराचरम् संचिन्त्य मनसात्मानं ससर्ज विविधाः प्रजाः

tataḥ prajāpatir brahmā cakre sarvaṃ carācaram saṃcintya manasātmānaṃ sasarja vividhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Brahma, lord of creatures, made all the moving and unmoving; reflecting on himself with his mind, he created various creatures:

अध्याय ४५

श्लोक 33

मरीच्यादीन् मुनीन् सर्वान् देवासुरपितॄन् अपि यक्षविद्याधरांश् चान्यान् गङ्गाद्याः सरितस् तथा

marīcyādīn munīn sarvān devāsurapitṝn api yakṣavidyādharāṃś cānyān gaṅgādyāḥ saritas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

all the sages led by Marichi, gods, Asuras and ancestors, Yakshas, Vidyadharas and others, and the rivers beginning with the Ganga,

अध्याय ४५

श्लोक 34

नरवानरसिंहांश् च विविधांश् च विहंगमान् जरायून् अण्डजान् देवि स्वेदजोद्भेदजांस् तथा

naravānarasiṃhāṃś ca vividhāṃś ca vihaṃgamān jarāyūn aṇḍajān devi svedajodbhedajāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

men, monkeys and lions and various birds, the womb-born, the egg-born, O Goddess, the sweat-born and the sprout-born,

अध्याय ४५

श्लोक 35

ब्रह्म क्षत्रं तथा वैश्यं शूद्रं चैव चतुष्टयम् अन्त्यजातांश् च म्लेच्छांश् च ससर्ज विविधान् पृथक्

brahma kṣatraṃ tathā vaiśyaṃ śūdraṃ caiva catuṣṭayam antyajātāṃś ca mlecchāṃś ca sasarja vividhān pṛthak

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the fourfold brahmin, kshatriya, vaishya and shudra, and the lowest castes and barbarians — he created them separately in their variety.

अध्याय ४५

श्लोक 36

यत् किंचिज् जीवसंज्ञं तु तृणगुल्मपिपीलिकम् ब्रह्मा भूत्वा जगत् सर्वं निर्ममे स चराचरम्

yat kiṃcij jīvasaṃjñaṃ tu tṛṇagulmapipīlikam brahmā bhūtvā jagat sarvaṃ nirmame sa carācaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whatever is called a living being, down to grass, shrubs and ants — becoming Brahma, he fashioned the whole world, moving and unmoving.

अध्याय ४५

श्लोक 37

दक्षिणाङ्गे तथात्मानं संचिन्त्य पुरुषं स्वयम् वामे चैव तु नारीं स द्विधा भूतम् अकल्पयत्

dakṣiṇāṅge tathātmānaṃ saṃcintya puruṣaṃ svayam vāme caiva tu nārīṃ sa dvidhā bhūtam akalpayat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Contemplating himself as a man on the right side and a woman on the left, he made himself twofold.

अध्याय ४५

श्लोक 38

ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन् प्रजा मैथुनसंभवाः अधमोत्तममध्याश् च मम क्षेत्राणि यानि च

tataḥ prabhṛti loke 'smin prajā maithunasaṃbhavāḥ adhamottamamadhyāś ca mama kṣetrāṇi yāni ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

From then on creatures in this world are born of sexual union — the low, the high and the middle, and whatever are my regions.

अध्याय ४५

श्लोक 39

एवं संचिन्त्य देवो ऽसौ पुरा सलिलयोनिजः जगाम ध्यानम् आस्थाय वासुदेवात्मिकां तनुम्

evaṃ saṃcintya devo 'sau purā salilayonijaḥ jagāma dhyānam āsthāya vāsudevātmikāṃ tanum

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having reflected thus, long ago, the water-born god went into meditation on the body whose self is Vasudeva.

अध्याय ४५

श्लोक 40

ध्यानमात्रेण देवेन स्वयम् एव जनार्दनः तस्मिन् क्षणे समुत्पन्नः सहस्राक्षः सहस्रपात्

dhyānamātreṇa devena svayam eva janārdanaḥ tasmin kṣaṇe samutpannaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By the god's mere meditation, Janardana himself arose at that moment — thousand-eyed, thousand-footed,

अध्याय ४५

श्लोक 41

सहस्रशीर्षा पुरुषः पुण्डरीकनिभेक्षणः सलिलध्वान्तमेघाभः श्रीमाञ् श्रीवत्सलक्षणः

sahasraśīrṣā puruṣaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ saliladhvāntameghābhaḥ śrīmāñ śrīvatsalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the thousand-headed Person, with eyes like white lotuses, like a dark cloud over the waters, glorious, marked with the Shrivatsa.

अध्याय ४५

श्लोक 42

अपश्यत् सहसा तं तु ब्रह्मा लोकपितामहः आसनैर् अर्घ्यपाद्यैश् च अक्षतैर् अभिनन्द्य च

apaśyat sahasā taṃ tu brahmā lokapitāmahaḥ āsanair arghyapādyaiś ca akṣatair abhinandya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Brahma, grandsire of the worlds, suddenly saw him and, welcoming him with seats, water for the feet and hands, and unbroken rice,

अध्याय ४५

श्लोक 43

तुष्टाव परमैः स्तोत्रैर् विरिञ्चिः सुसमाहितः ततो ऽहम् उक्तवान् देवं ब्रह्माणं कमलोद्भवम् कारणं वद मां तात मम ध्यानस्य सांप्रतम्

tuṣṭāva paramaiḥ stotrair viriñciḥ susamāhitaḥ tato 'ham uktavān devaṃ brahmāṇaṃ kamalodbhavam kāraṇaṃ vada māṃ tāta mama dhyānasya sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Virinchi, well composed, praised him with supreme hymns. Then I said to the god Brahma, born of the lotus: "Tell me, dear one, the reason for your meditation now."

अध्याय ४५

श्लोक 44

जगद्धिताय देवेश मर्त्यलोकैश् च दुर्लभम् स्वर्गद्वारस्य मार्गाणि यज्ञदानव्रतानि च

jagaddhitāya deveśa martyalokaiś ca durlabham svargadvārasya mārgāṇi yajñadānavratāni ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"For the good of the world, lord of gods — the paths to heaven's gate, hard for the mortal world to reach, sacrifices, gifts and vows,

अध्याय ४५

श्लोक 45

योगः सत्यं तपः श्रद्धा तीर्थानि विविधानि च विहाय सर्वम् एतेषां सुखं तत्साधनं वद

yogaḥ satyaṃ tapaḥ śraddhā tīrthāni vividhāni ca vihāya sarvam eteṣāṃ sukhaṃ tatsādhanaṃ vada

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

yoga, truth, austerity, faith and various holy places — leaving all these aside, tell me an easy means to it.

अध्याय ४५

श्लोक 46

स्थानं जगत्पते मह्याम् उत्कृष्टं च यद् उच्यते सर्वेषाम् उत्तमं स्थानं ब्रूहि मे पुरुषोत्तम

sthānaṃ jagatpate mahyām utkṛṣṭaṃ ca yad ucyate sarveṣām uttamaṃ sthānaṃ brūhi me puruṣottama

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord of the world, tell me the place that is called most excellent on earth, the best place of all, O Purushottama."

अध्याय ४५

श्लोक 47

विधातुर् वचनं श्रुत्वा ततो ऽहं प्रोक्तवान् प्रिये शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि निर्मलं भुवि दुर्लभम्

vidhātur vacanaṃ śrutvā tato 'haṃ proktavān priye śṛṇu brahman pravakṣyāmi nirmalaṃ bhuvi durlabham

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hearing the Creator's words, my dear, I then said: "Listen, Brahman, I shall tell you of a pure place, rare on earth,

अध्याय ४५

श्लोक 48

उत्तमं सर्वक्षेत्राणां धन्यं संसारतारणम् गोब्राह्मणहितं पुण्यं चातुर्वर्ण्यसुखोदयम्

uttamaṃ sarvakṣetrāṇāṃ dhanyaṃ saṃsāratāraṇam gobrāhmaṇahitaṃ puṇyaṃ cāturvarṇyasukhodayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the best of all regions, blessed, carrying one across worldly existence, beneficial to cows and brahmins, holy, bringing happiness to the four classes,

अध्याय ४५

श्लोक 49

भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां क्षेत्रं परमदुर्लभम् महापुण्यं तु सर्वेषां सिद्धिदं वै पितामहे

bhuktimuktipradaṃ nṝṇāṃ kṣetraṃ paramadurlabham mahāpuṇyaṃ tu sarveṣāṃ siddhidaṃ vai pitāmahe

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

granting enjoyment and liberation to men, a most rare region, of great merit, granting perfection to all, O Grandsire.

अध्याय ४५

श्लोक 50

तस्माद् आसीत् समुत्पन्नं तीर्थराजं सनातनम् विख्यातं परमं क्षेत्रं चतुर्युगनिषेवितम्

tasmād āsīt samutpannaṃ tīrtharājaṃ sanātanam vikhyātaṃ paramaṃ kṣetraṃ caturyuganiṣevitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

From it arose the eternal king of holy places, the famed supreme region, frequented in all four ages.

अध्याय ४५

श्लोक 51

सर्वेषाम् एव देवानाम् ऋषीणां ब्रह्मचारिणाम् दैत्यदानवसिद्धानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्

sarveṣām eva devānām ṛṣīṇāṃ brahmacāriṇām daityadānavasiddhānāṃ gandharvoragarakṣasām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Of all the gods, sages and celibates, Daityas, Danavas and Siddhas, Gandharvas, serpents and Rakshasas,

अध्याय ४५

श्लोक 52

नागविद्याधराणां च स्थावरस्य चरस्य च उत्तमः पुरुषो यस्मात् तस्मात् स पुरुषोत्तमः

nāgavidyādharāṇāṃ ca sthāvarasya carasya ca uttamaḥ puruṣo yasmāt tasmāt sa puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Nagas and Vidyadharas, the unmoving and the moving — because he is the supreme Person, therefore he is Purushottama.

अध्याय ४५

श्लोक 53

दक्षिणस्योदधेस् तीरे न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं परमदुर्लभम्

dakṣiṇasyodadhes tīre nyagrodho yatra tiṣṭhati daśayojanavistīrṇaṃ kṣetraṃ paramadurlabham

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On the shore of the southern ocean, where the banyan tree stands, is a most rare region ten yojanas wide.

अध्याय ४५

श्लोक 54

यस् तु कल्पे समुत्पन्ने महदुल्कानिबर्हणे विनाशं नैवम् अभ्येति स्वयं तत्रैवम् आस्थितः

yas tu kalpe samutpanne mahadulkānibarhaṇe vināśaṃ naivam abhyeti svayaṃ tatraivam āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When a kalpa arises with the destruction of great meteors, it does not perish, for I myself abide there thus.

अध्याय ४५

श्लोक 55

दृष्टमात्रे वटे तस्मिंश् छायाम् आक्रम्य चासकृत् ब्रह्महत्यात् प्रमुच्येत पापेष्व् अन्येषु का कथा

dṛṣṭamātre vaṭe tasmiṃś chāyām ākramya cāsakṛt brahmahatyāt pramucyeta pāpeṣv anyeṣu kā kathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By merely seeing that banyan and stepping into its shade repeatedly, one is freed from the sin of brahmin-slaying — what then of other sins?

अध्याय ४५

श्लोक 56

प्रदक्षिणा कृता यैस् तु नमस्कारश् च जन्तुभिः सर्वे विधूतपाप्मानस् ते गताः केशवालयम्

pradakṣiṇā kṛtā yais tu namaskāraś ca jantubhiḥ sarve vidhūtapāpmānas te gatāḥ keśavālayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those creatures who circumambulate it and bow to it are all freed from sin and go to the abode of Keshava.

अध्याय ४५

श्लोक 57

न्यग्रोधस्योत्तरे किंचिद् दक्षिणे केशवस्य तु प्रासादस् तत्र तिष्ठेत् तु पदं धर्ममयं हि तत्

nyagrodhasyottare kiṃcid dakṣiṇe keśavasya tu prāsādas tatra tiṣṭhet tu padaṃ dharmamayaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A little to the north of the banyan and to the south of Keshava stands a temple there; that is a place made of dharma.

अध्याय ४५

श्लोक 58

प्रतिमां तत्र वै दृष्ट्वा स्वयं देवेन निर्मिताम् अनायासेन वै यान्ति भुवनं मे ततो नराः

pratimāṃ tatra vai dṛṣṭvā svayaṃ devena nirmitām anāyāsena vai yānti bhuvanaṃ me tato narāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Seeing the image there, made by the god himself, men then go effortlessly to my world."

अध्याय ४५

श्लोक 59

गच्छमानांस् तु तान् प्रेक्ष्य एकदा धर्मराट् प्रिये मदन्तिकम् अनुप्राप्य प्रणम्य शिरसाब्रवीत्

gacchamānāṃs tu tān prekṣya ekadā dharmarāṭ priye madantikam anuprāpya praṇamya śirasābravīt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Seeing them going, my dear, one day the king of dharma came near me, bowed his head and said:

अध्याय ४५

श्लोक 60

नमस् ते भगवन् देव लोकनाथ जगत्पते क्षीरोदवासिनं देवं शेषभोगानुशायिनम्

namas te bhagavan deva lokanātha jagatpate kṣīrodavāsinaṃ devaṃ śeṣabhogānuśāyinam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Salutation to you, O Lord, god, lord of the worlds, master of the universe, the god who dwells in the milk ocean and lies on the coils of Shesha,

अध्याय ४५

श्लोक 61

वरं वरेण्यं वरदं कर्तारम् अकृतं प्रभुम् विश्वेश्वरम् अजं विष्णुं सर्वज्ञम् अपराजितम्

varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ kartāram akṛtaṃ prabhum viśveśvaram ajaṃ viṣṇuṃ sarvajñam aparājitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the best, the most excellent, the giver of boons, the maker, the unmade, the Lord, master of the universe, unborn Vishnu, all-knowing and unconquered,

अध्याय ४५

श्लोक 62

नीलोत्पलदलश्यामं पुण्डरीकनिभेक्षणम् सर्वज्ञं निर्गुणं शान्तं जगद्धातारम् अव्ययम्

nīlotpaladalaśyāmaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam sarvajñaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ jagaddhātāram avyayam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

dark as a blue lotus petal, with eyes like white lotuses, all-knowing, without qualities, tranquil, the imperishable sustainer of the world,

अध्याय ४५

श्लोक 63

सर्वलोकविधातारं सर्वलोकसुखावहम् पुराणं पुरुषं वेद्यं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

sarvalokavidhātāraṃ sarvalokasukhāvaham purāṇaṃ puruṣaṃ vedyaṃ vyaktāvyaktaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

ordainer of all worlds, bringer of happiness to all worlds, the ancient Person to be known, manifest and unmanifest, eternal,

अध्याय ४५

श्लोक 64

परावराणां स्रष्टारं लोकनाथं जगद्गुरुम् श्रीवत्सोरस्कसंयुक्तं वनमालाविभूषितम्

parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ lokanāthaṃ jagadgurum śrīvatsoraskasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

creator of the high and the low, lord of the world, teacher of the world, marked with the Shrivatsa on his chest and adorned with the forest garland,

अध्याय ४५

श्लोक 65

पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम् हारकेयूरसंयुक्तं मुकुटाङ्गदधारिणम्

pītavastraṃ caturbāhuṃ śaṅkhacakragadādharam hārakeyūrasaṃyuktaṃ mukuṭāṅgadadhāriṇam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

clad in yellow, four-armed, bearing conch, discus and mace, with necklace and armlets, wearing crown and bracelets,

अध्याय ४५

श्लोक 66

सर्वलक्षणसंपूर्णं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् कूटस्थम् अचलं सूक्ष्मं ज्योतीरूपं सनातनम्

sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaṃ sarvendriyavivarjitam kūṭastham acalaṃ sūkṣmaṃ jyotīrūpaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

complete with every good mark, free of all senses, unchanging, immovable, subtle, of the form of light, eternal,

अध्याय ४५

श्लोक 67

भावाभावविनिर्मुक्तं व्यापिनं प्रकृतेः परम् नमस्यामि जगन्नाथम् ईश्वरं सुखदं प्रभुम्

bhāvābhāvavinirmuktaṃ vyāpinaṃ prakṛteḥ param namasyāmi jagannātham īśvaraṃ sukhadaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

free from being and non-being, all-pervading, beyond Prakriti — I bow to the Lord of the world, the Lord who grants happiness, the Master."

अध्याय ४५

श्लोक 68

इत्य् एवं धर्मराजस् तु पुरा न्यग्रोधसंनिधौ स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणामम् अकरोत् तदा

ity evaṃ dharmarājas tu purā nyagrodhasaṃnidhau stutvā nānāvidhaiḥ stotraiḥ praṇāmam akarot tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus long ago the king of dharma, near the banyan, praised him with various hymns and then bowed.

अध्याय ४५

श्लोक 69

तं दृष्ट्वा तु महाभागे प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम् स्तोत्रस्य कारणं देवि पृष्टवान् अहम् अन्तकम्

taṃ dṛṣṭvā tu mahābhāge praṇataṃ prāñjalisthitam stotrasya kāraṇaṃ devi pṛṣṭavān aham antakam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Seeing him bowing with joined palms, O illustrious Goddess, I asked the Ender the reason for his hymn:

अध्याय ४५

श्लोक 70

वैवस्वत महाबाहो सर्वदेवोत्तमो ह्य् असि किमर्थं स्तुतवान् मां त्वं संक्षेपात् तद् ब्रवीहि मे

vaivasvata mahābāho sarvadevottamo hy asi kimarthaṃ stutavān māṃ tvaṃ saṃkṣepāt tad bravīhi me

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"O mighty-armed son of Vivasvan, you are foremost among all the gods; why did you praise me? Tell me that briefly."

अध्याय ४५

श्लोक 71

अस्मिन्न् आयतने पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे इन्द्रनीलमयी श्रेष्ठा प्रतिमा सार्वकामिकी

asminn āyatane puṇye vikhyāte puruṣottame indranīlamayī śreṣṭhā pratimā sārvakāmikī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"In this holy shrine, the famed Purushottama, there is an excellent image made of sapphire that fulfils every desire.

अध्याय ४५

श्लोक 72

तां दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्ष भावेनैकेन श्रद्धया श्वेताख्यं भवनं यान्ति निष्कामाश् चैव मानवाः

tāṃ dṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa bhāvenaikena śraddhayā śvetākhyaṃ bhavanaṃ yānti niṣkāmāś caiva mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Seeing it with single-minded devotion and faith, O lotus-eyed one, even men without desires go to the abode called Shveta.

अध्याय ४५

श्लोक 73

अतः कर्तुं न शक्नोमि व्यापारम् अरिसूदन प्रसीद सुमहादेव संहर प्रतिमां विभो

ataḥ kartuṃ na śaknomi vyāpāram arisūdana prasīda sumahādeva saṃhara pratimāṃ vibho

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Therefore I cannot carry out my work, O slayer of foes. Be gracious, great god, and withdraw the image, O Lord."

अध्याय ४५

श्लोक 74

श्रुत्वा वैवस्वतस्यैतद् वाक्यम् एतद् उवाच ह यम तां गोपयिष्यामि सिकताभिः समन्ततः

śrutvā vaivasvatasyaitad vākyam etad uvāca ha yama tāṃ gopayiṣyāmi sikatābhiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hearing these words of the son of Vivasvan, he said this: "Yama, I will hide it all around with sand."

अध्याय ४५

श्लोक 75

ततः सा प्रतिमा देवि वल्लिभिर् गोपिता मया यथा तत्र न पश्यन्ति मनुजाः स्वर्गकाङ्क्षिणः

tataḥ sā pratimā devi vallibhir gopitā mayā yathā tatra na paśyanti manujāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then, O Goddess, that image was hidden by me with creepers, so that men seeking heaven do not see it there.

अध्याय ४५

श्लोक 76

प्रच्छाद्य वल्लिकैर् देवि जातरूपपरिच्छदैः यमं प्रस्थापयाम् आस स्वां पुरीं दक्षिणां दिशम्

pracchādya vallikair devi jātarūpaparicchadaiḥ yamaṃ prasthāpayām āsa svāṃ purīṃ dakṣiṇāṃ diśam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having covered it, O Goddess, with creepers and golden coverings, I sent Yama back to his own city in the southern direction.

अध्याय ४५

श्लोक 77

लुप्तायां प्रतिमायां तु इन्द्रनीलस्य भो द्विजाः तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे

luptāyāṃ pratimāyāṃ tu indranīlasya bho dvijāḥ tasmin kṣetravare puṇye vikhyāte puruṣottame

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When the sapphire image had vanished, O brahmins, in that holy excellent region, the famed Purushottama,

अध्याय ४५

श्लोक 78

यो भूतस् तत्र वृत्तान्तो देवदेवो जनार्दनः तं सर्वं कथयाम् आस स तस्यै भगवान् पुरा

yo bhūtas tatra vṛttānto devadevo janārdanaḥ taṃ sarvaṃ kathayām āsa sa tasyai bhagavān purā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

whatever events took place there, Janardana, god of gods, the Lord, told her all of it long ago:

अध्याय ४५

श्लोक 79

इन्द्रद्युम्नस्य गमनं क्षेत्रसंदर्शनं तथा क्षेत्रस्य वर्णनं चैव प्रासादकरणं तथा

indradyumnasya gamanaṃ kṣetrasaṃdarśanaṃ tathā kṣetrasya varṇanaṃ caiva prāsādakaraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the coming of Indradyumna, his seeing of the region, the description of the region, and the building of the temple,

अध्याय ४५

श्लोक 80

हयमेधस्य यजनं स्वप्नदर्शनम् एव च लवणस्योदधेस् तीरे काष्ठस्य दर्शनं तथा

hayamedhasya yajanaṃ svapnadarśanam eva ca lavaṇasyodadhes tīre kāṣṭhasya darśanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the performance of the horse sacrifice, the seeing of the dream, the finding of the log on the shore of the salt ocean,

अध्याय ४५

श्लोक 81

दर्शनं वासुदेवस्य शिल्पिराजस्य च द्विजाः निर्माणं प्रतिमायास् तु यथावर्णं विशेषतः

darśanaṃ vāsudevasya śilpirājasya ca dvijāḥ nirmāṇaṃ pratimāyās tu yathāvarṇaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the appearance of Vasudeva and the king of craftsmen, O brahmins, and the fashioning of the images, each according to its colour,

अध्याय ४५

श्लोक 82

स्थापनं चैव सर्वेषां प्रासादे भुवनोत्तमे यात्राकाले च विप्रेन्द्राः कल्पसंकीर्तनं तथा

sthāpanaṃ caiva sarveṣāṃ prāsāde bhuvanottame yātrākāle ca viprendrāḥ kalpasaṃkīrtanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the installation of all of them in the finest temple in the world, and at the time of the festival, O best of brahmins, the recounting of the kalpa,

अध्याय ४५

श्लोक 83

मार्कण्डेयस्य चरितं स्थापनं शंकरस्य च पञ्चतीर्थस्य माहात्म्यं दर्शनं शूलपाणिनः

mārkaṇḍeyasya caritaṃ sthāpanaṃ śaṃkarasya ca pañcatīrthasya māhātmyaṃ darśanaṃ śūlapāṇinaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the story of Markandeya and the installation of Shankara, the greatness of the Panchatirtha and the seeing of the trident-bearer,

अध्याय ४५

श्लोक 84

वटस्य दर्शनं चैव व्युष्टिं तस्य च भो द्विजाः दर्शनं बलदेवस्य कृष्णस्य च विशेषतः

vaṭasya darśanaṃ caiva vyuṣṭiṃ tasya ca bho dvijāḥ darśanaṃ baladevasya kṛṣṇasya ca viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the seeing of the banyan and its glory, O brahmins, and especially the seeing of Baladeva and Krishna,

अध्याय ४५

श्लोक 85

सुभद्रायाश् च तत्रैव माहात्म्यं चैव सर्वशः दर्शनं नरसिंहस्य व्युष्टिसंकीर्तनं तथा

subhadrāyāś ca tatraiva māhātmyaṃ caiva sarvaśaḥ darśanaṃ narasiṃhasya vyuṣṭisaṃkīrtanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

and of Subhadra there and her greatness in full, the seeing of Narasimha and the recounting of his glory,

अध्याय ४५

श्लोक 86

अनन्तवासुदेवस्य दर्शनं गुणकीर्तनम् श्वेतमाधवमाहात्म्यं स्वर्गद्वारस्य दर्शनम्

anantavāsudevasya darśanaṃ guṇakīrtanam śvetamādhavamāhātmyaṃ svargadvārasya darśanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the seeing of Ananta Vasudeva and the praise of his virtues, the greatness of Shveta Madhava and the seeing of the gate of heaven,

अध्याय ४५

श्लोक 87

उदधेर् दर्शनं चैव स्नानं तर्पणम् एव च समुद्रस्नानमाहात्म्यम् इन्द्रद्युम्नस्य च द्विजाः

udadher darśanaṃ caiva snānaṃ tarpaṇam eva ca samudrasnānamāhātmyam indradyumnasya ca dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the seeing of the ocean, bathing and libations, the greatness of bathing in the sea and of Indradyumna, O brahmins,

अध्याय ४५

श्लोक 88

पञ्चतीर्थफलं चैव महाज्येष्ठं तथैव च स्थानं कृष्णस्य हलिनः पर्वयात्राफलं तथा

pañcatīrthaphalaṃ caiva mahājyeṣṭhaṃ tathaiva ca sthānaṃ kṛṣṇasya halinaḥ parvayātrāphalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the fruit of the Panchatirtha and of the Mahajyeshtha, the abode of Krishna and the plough-bearer, and the fruit of festival pilgrimages,

अध्याय ४५

श्लोक 89

वर्णनं विष्णुलोकस्य क्षेत्रस्य च पुनः पुनः पूर्वं कथितवान् सर्वं तस्यै स पुरुषोत्तमः

varṇanaṃ viṣṇulokasya kṣetrasya ca punaḥ punaḥ pūrvaṃ kathitavān sarvaṃ tasyai sa puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the description of Vishnu's world and of the region again and again — all this Purushottama told her long ago.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 44अगलाअध्याय 46
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.