Brahma Purana· Brahma Purāṇa
46
अध्याय 46 / 246

Adhyaya 46

30 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ30 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

श्रोतुम् इच्छामहे देव कथाशेषं महीपतेः तस्मिन् क्षेत्रवरे गत्वा किं चकार नराधिपः

śrotum icchāmahe deva kathāśeṣaṃ mahīpateḥ tasmin kṣetravare gatvā kiṃ cakāra narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O lord, we wish to hear the rest of the story of the king. After going to that excellent holy centre what did the lord of men do?

अध्याय ४६

श्लोक 2

शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः प्रवक्ष्यामि समासतः क्षेत्रसंदर्शनं चैव कृत्यं तस्य च भूपतेः

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ pravakṣyāmi samāsataḥ kṣetrasaṃdarśanaṃ caiva kṛtyaṃ tasya ca bhūpateḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Listen, O leading sages, I shall mention briefly the vision of the holy centre that the king had and his activities thereafter.

अध्याय ४६

श्लोक 3

गत्वा तत्र महीपालः क्षेत्रे त्रैलोक्यविश्रुते ददर्श रमणीयानि स्थानानि सरितस् तथा

gatvā tatra mahīpālaḥ kṣetre trailokyaviśrute dadarśa ramaṇīyāni sthānāni saritas tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O leading sages, these villages are full of well grown plants. They are very charming and thronged by delighted and well nourished people. They are finely dressed and bedecked in ornaments.

अध्याय ४६

श्लोक 4

नदी तत्र महापुण्या विन्ध्यपादविनिर्गता स्वित्त्रोपलेति विख्याता सर्वपापहरा शिवा

nadī tatra mahāpuṇyā vindhyapādavinirgatā svittropaleti vikhyātā sarvapāpaharā śivā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The Brahmins, Ksatriyas, Vaisyas and Sudras are lound there engaged in their duties. They are splendid in their traits and very peaceful.

अध्याय ४६

श्लोक 5

गङ्गातुल्या महास्रोता दक्षिणार्णवगामिनी महानदीति नाम्ना सा पुण्यतोया सरिद्वरा

gaṅgātulyā mahāsrotā dakṣiṇārṇavagāminī mahānadīti nāmnā sā puṇyatoyā saridvarā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Mah&nadl —a river celebrated in the Puranas and flowing through the region of Utkala (Orissa).

अध्याय ४६

श्लोक 6

दक्षिणस्योदधेर् गर्भं गतावर्तातिशोभिता उभयोस् तटयोर् यस्या ग्रामाश् च नगराणि च

dakṣiṇasyodadher garbhaṃ gatāvartātiśobhitā ubhayos taṭayor yasyā grāmāś ca nagarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

going into the womb of the southern ocean, very beautiful with its whirlpools, on both of whose banks villages and towns

अध्याय ४६

श्लोक 7

दृश्यन्ते मुनिशार्दूलाः सुसस्याः सुमनोहराः हृष्टपुष्टजनाकीर्णा वस्त्रालंकारभूषिताः

dṛśyante muniśārdūlāḥ susasyāḥ sumanoharāḥ hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā vastrālaṃkārabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

are seen, O tigers among sages, rich in crops and very charming, crowded with happy, well-fed people adorned with clothes and ornaments.

अध्याय ४६

श्लोक 8

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास् तत्र पृथक् पृथक् स्वधर्मनिरताः शान्ता दृश्यन्ते शुभलक्षणाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrās tatra pṛthak pṛthak svadharmaniratāḥ śāntā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Brahmins, kshatriyas, vaishyas and shudras are seen there, each devoted to his own dharma, peaceful and with auspicious marks.

अध्याय ४६

श्लोक 9

ताम्बूलपूर्णवदना मालादामविभूषिताः वेदपूर्णमुखा विप्राः सषडङ्गपदक्रमाः

tāmbūlapūrṇavadanā mālādāmavibhūṣitāḥ vedapūrṇamukhā viprāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Their mouths full of betel, adorned with garlands; the brahmins' mouths full of the Vedas with the six limbs and the pada and krama recitations,

अध्याय ४६

श्लोक 10

अग्निहोत्ररताः केचित् केचिद् औपासनक्रियाः सर्वशास्त्रार्थकुशला यज्वानो भूरिदक्षिणाः

agnihotraratāḥ kecit kecid aupāsanakriyāḥ sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

some devoted to the Agnihotra, some to domestic fire rites, skilled in the meaning of all scriptures, sacrificers with abundant fees.

अध्याय ४६

श्लोक 11

चत्वारे राजमार्गेषु वनेषूपवनेषु च सभामण्डलहर्म्येषु देवतायतनेषु च

catvāre rājamārgeṣu vaneṣūpavaneṣu ca sabhāmaṇḍalaharmyeṣu devatāyataneṣu ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In squares, on royal roads, in woods and groves, in assembly halls, pavilions and mansions, and in temples,

अध्याय ४६

श्लोक 12

इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गाः सुलक्षणाः काव्यशास्त्रकथास् तत्र श्रूयन्ते च महाजनैः

itihāsapurāṇāni vedāḥ sāṅgāḥ sulakṣaṇāḥ kāvyaśāstrakathās tatra śrūyante ca mahājanaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the Itihasas and Puranas, the Vedas with their limbs well recited, poetry, scriptures and stories are heard there among the great people.

अध्याय ४६

श्लोक 13

स्त्रियस् तद्देशवासिन्यो रूपयौवनगर्विताः संपूर्णलक्षणोपेता विस्तीर्णश्रोणिमण्डलाः

striyas taddeśavāsinyo rūpayauvanagarvitāḥ saṃpūrṇalakṣaṇopetā vistīrṇaśroṇimaṇḍalāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The women dwelling in that land are proud of beauty and youth, endowed with every good mark, with broad hips,

अध्याय ४६

श्लोक 14

सरोरुहमुखाः श्यामाः शरच्चन्द्रनिभाननाः पीनोन्नतस्तनाः सर्वाः समृद्ध्या चारुदर्शनाः

saroruhamukhāḥ śyāmāḥ śaraccandranibhānanāḥ pīnonnatastanāḥ sarvāḥ samṛddhyā cārudarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

lotus-faced, youthful, with faces like the autumn moon, all with full, raised breasts, lovely to see in their prosperity,

अध्याय ४६

श्लोक 15

सौवर्णवलयाक्रान्ता दिव्यैर् वस्त्रैर् अलंकृताः कदलीगर्भसंकाशाः पद्मकिञ्जल्कसप्रभाः

sauvarṇavalayākrāntā divyair vastrair alaṃkṛtāḥ kadalīgarbhasaṃkāśāḥ padmakiñjalkasaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

wearing golden bracelets, adorned with divine garments, like the inner stem of the plantain, with the lustre of lotus filaments,

अध्याय ४६

श्लोक 16

बिम्बाधरपुटाः कान्ताः कर्णान्तायतलोचनाः सुमुखाश् चारुकेशाश् च हावभावावनामिताः

bimbādharapuṭāḥ kāntāḥ karṇāntāyatalocanāḥ sumukhāś cārukeśāś ca hāvabhāvāvanāmitāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with lips like bimba fruit, lovely, with eyes reaching to their ears, fair-faced and with lovely hair, bent with grace and coquetry.

अध्याय ४६

श्लोक 17

काश्चित् पद्मपलाशाक्ष्यः काश्चिद् इन्दीवरेक्षणाः विद्युद्विस्पष्टदशनास् तन्वङ्ग्यश् च तथापराः

kāścit padmapalāśākṣyaḥ kāścid indīvarekṣaṇāḥ vidyudvispaṣṭadaśanās tanvaṅgyaś ca tathāparāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Some have eyes like lotus petals, some like blue lotuses, some with teeth bright as lightning, others slender of limb,

अध्याय ४६

श्लोक 18

कुटिलालकसंयुक्ताः सीमन्तेन विराजिताः ग्रीवाभरणसंयुक्ता माल्यदामविभूषिताः

kuṭilālakasaṃyuktāḥ sīmantena virājitāḥ grīvābharaṇasaṃyuktā mālyadāmavibhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with curling locks, shining with the parting of their hair, wearing neck ornaments and adorned with garlands,

अध्याय ४६

श्लोक 19

कुण्डलै रत्नसंयुक्तैः कर्णपूरैर् मनोहरैः देवयोषित्प्रतीकाशा दृश्यन्ते शुभलक्षणाः

kuṇḍalai ratnasaṃyuktaiḥ karṇapūrair manoharaiḥ devayoṣitpratīkāśā dṛśyante śubhalakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with jewelled earrings and charming ear-ornaments, like the women of the gods — women with auspicious marks are seen.

अध्याय ४६

श्लोक 20

दिव्यगीतवरैर् धन्यैः क्रीडमाना वराङ्गनाः वीणावेणुमृदङ्गैश् च पणवैश् चैव गोमुखैः

divyagītavarair dhanyaiḥ krīḍamānā varāṅganāḥ vīṇāveṇumṛdaṅgaiś ca paṇavaiś caiva gomukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The lovely women play with excellent divine songs, with lutes, flutes, drums, panavas and gomukhas,

अध्याय ४६

श्लोक 21

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर् नानावाद्यैर् मनोहरैः क्रीडन्त्यस् ताः सदा हृष्टा विलासिन्यः परस्परम्

śaṅkhadundubhinirghoṣair nānāvādyair manoharaiḥ krīḍantyas tāḥ sadā hṛṣṭā vilāsinyaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with the sounds of conches and kettledrums and various charming instruments; those playful women always play happily with one another.

अध्याय ४६

श्लोक 22

एवमादि तथानेकगीतवाद्यविशारदाः दिवा रात्रौ समायुक्ताः कामोन्मत्ता वराङ्गनाः

evamādi tathānekagītavādyaviśāradāḥ divā rātrau samāyuktāḥ kāmonmattā varāṅganāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus, skilled in many songs and instruments, the lovely women, intoxicated with love, are engaged day and night.

अध्याय ४६

श्लोक 23

भिक्षुवैखानसैः सिद्धैः स्नातकैर् ब्रह्मचारिभिः मन्त्रसिद्धैस् तपःसिद्धैर् यज्ञसिद्धैर् निषेवितम्

bhikṣuvaikhānasaiḥ siddhaiḥ snātakair brahmacāribhiḥ mantrasiddhais tapaḥsiddhair yajñasiddhair niṣevitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

It is frequented by mendicants, Vaikhanasas, Siddhas, graduates and celibate students, and by those perfected in mantra, austerity and sacrifice.

अध्याय ४६

श्लोक 24

इत्य् एवं ददृशे राजा क्षेत्रं परमशोभनम् अत्रैवाराधयिष्यामि भगवन्तं सनातनम्

ity evaṃ dadṛśe rājā kṣetraṃ paramaśobhanam atraivārādhayiṣyāmi bhagavantaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus the king saw that supremely beautiful region: "Right here I shall worship the eternal Lord,

अध्याय ४६

श्लोक 25

जगद्गुरुं परं देवं परं पारं परं पदम् सर्वेश्वरेश्वरं विष्णुम् अनन्तम् अपराजितम्

jagadguruṃ paraṃ devaṃ paraṃ pāraṃ paraṃ padam sarveśvareśvaraṃ viṣṇum anantam aparājitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the teacher of the world, the supreme god, the supreme shore, the supreme state, Vishnu, lord of the lords of all, endless and unconquered.

अध्याय ४६

श्लोक 26

इदं तन्मानसं तीर्थं ज्ञातं मे पुरुषोत्तमम् कल्पवृक्षो महाकायो न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति

idaṃ tanmānasaṃ tīrthaṃ jñātaṃ me puruṣottamam kalpavṛkṣo mahākāyo nyagrodho yatra tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

This is that holy place of the mind, known to me as Purushottama, where the huge wish-fulfilling banyan tree stands.

अध्याय ४६

श्लोक 27

प्रतिमा चेन्द्रनीलाख्या स्वयं देवेन गोपिता न चात्र दृश्यते चान्या प्रतिमा वैष्णवी शुभा

pratimā cendranīlākhyā svayaṃ devena gopitā na cātra dṛśyate cānyā pratimā vaiṣṇavī śubhā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The sapphire image has been hidden by the god himself, and no other auspicious image of Vishnu is seen here.

अध्याय ४६

श्लोक 28

तथा यत्नं करिष्यामि यथा देवो जगत्पतिः प्रत्यक्षं मम चाभ्येति विष्णुः सत्यपराक्रमः

tathā yatnaṃ kariṣyāmi yathā devo jagatpatiḥ pratyakṣaṃ mama cābhyeti viṣṇuḥ satyaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

So I shall strive so that the god, lord of the world, Vishnu of true valour, comes before my eyes.

अध्याय ४६

श्लोक 29

यज्ञैर् दानैस् तपोभिश् च होमैर् ध्यानैस् तथार्चनैः उपवासैश् च विधिवच् चरेयं व्रतम् उत्तमम्

yajñair dānais tapobhiś ca homair dhyānais tathārcanaiḥ upavāsaiś ca vidhivac careyaṃ vratam uttamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

With sacrifices, gifts, austerities, fire offerings, meditations, worship and fasts, I shall duly observe the supreme vow.

अध्याय ४६

श्लोक 30

अनन्यमनसा चैव तन्मना नान्यमानसः विष्ण्वायतनविन्यासे प्रारम्भं च करोम्य् अहम्

ananyamanasā caiva tanmanā nānyamānasaḥ viṣṇvāyatanavinyāse prārambhaṃ ca karomy aham

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

With a single mind, absorbed in him and thinking of nothing else, I shall begin the construction of a temple of Vishnu."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.