अध्याय ४९
वासुदेव नमस् ते ऽस्तु नमस् ते मोक्षकारण त्राहि मां सर्वलोकेश जन्मसंसारसागरात्
vāsudeva namas te 'stu namas te mokṣakāraṇa trāhi māṃ sarvalokeśa janmasaṃsārasāgarāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At the time of going to bed his thought was—"How does Vasudeva, the lord of Devas become visible? How is that lord going to dispel my agony?
अध्याय ४९
निर्मलाम्बरसंकाश नमस् ते पुरुषोत्तम संकर्षण नमस् ते ऽस्तु त्राहि मां धरणीधर
nirmalāmbarasaṃkāśa namas te puruṣottama saṃkarṣaṇa namas te 'stu trāhi māṃ dharaṇīdhara
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vasudeva, the preceptor of the universe revealed himself to the sleeping king as one who held conch, discus and iron club.
अध्याय ४९
नमस् ते हेमगर्भाभ नमस् ते मकरध्वज रतिकान्त नमस् ते ऽस्तु त्राहि मां संवरान्तक
namas te hemagarbhābha namas te makaradhvaja ratikānta namas te 'stu trāhi māṃ saṃvarāntaka
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O king, go there alone in a sportful mood. Take an axe
अध्याय ४९
नमस् ते ऽञ्जनसंकाश नमस् ते भक्तवत्सल अनिरुद्ध नमस् ते ऽस्तु त्राहि मां वरदो भव
namas te 'ñjanasaṃkāśa namas te bhaktavatsala aniruddha namas te 'stu trāhi māṃ varado bhava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying this, Lord Visnu, the highly blessed deity, vanished from sight. On account of this vision in his dream the king was extremely surprised.
अध्याय ४९
नमस् ते विबुधावास नमस् ते विबुधप्रिय नारायण नमस् ते ऽस्तु त्राहि मां शरणागतम्
namas te vibudhāvāsa namas te vibudhapriya nārāyaṇa namas te 'stu trāhi māṃ śaraṇāgatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The king spent that night eagerly expecting (what had been foretold). His mind dwelt on it alone. He repeated the Mantras and hymns pertaining to Visnu.
अध्याय ४९
नमस् ते बलिनां श्रेष्ठ नमस् ते लाङ्गलायुध चतुर्मुख जगद्धाम त्राहि मां प्रपितामह
namas te balināṃ śreṣṭha namas te lāṅgalāyudha caturmukha jagaddhāma trāhi māṃ prapitāmaha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Neither a chariot nor a charioteer, neither an elephant nor a foot-soldier accompanied him. The highly intelligent king entered the great shore alone.
अध्याय ४९
नमस् ते नीलमेघाभ नमस् ते त्रिदशार्चित त्राहि विष्णो जगन्नाथ मग्नं मां भवसागरे
namas te nīlameghābha namas te tridaśārcita trāhi viṣṇo jagannātha magnaṃ māṃ bhavasāgare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the course of a dream I have been directed by the lord of Devas the noblest and the greatest Soul. It has thus been narrated to you two.
अध्याय ४९
प्रलयानलसंकाश नमस् ते दितिजान्तक नरसिंह महावीर्य त्राहि मां दीप्तलोचन
pralayānalasaṃkāśa namas te ditijāntaka narasiṃha mahāvīrya trāhi māṃ dīptalocana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Viivakarmd, the architect of gods.
अध्याय ४९
यथा रसातलाद् उर्वी त्वया दंष्ट्रोद्धृता पुरा तथा महावराहस् त्वं त्राहि मां दुःखसागरात्
yathā rasātalād urvī tvayā daṃṣṭroddhṛtā purā tathā mahāvarāhas tvaṃ trāhi māṃ duḥkhasāgarāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Kaustubha: —a celebrated jewel, obtained with thirteen precious things at the churning of milky ocean and suspended on the breast of Krsna.
अध्याय ४९
तवैता मूर्तयः कृष्ण वरदाः संस्तुता मया तवेमे बलदेवाद्याः पृथग्रूपेण संस्थिताः
tavaitā mūrtayaḥ kṛṣṇa varadāḥ saṃstutā mayā taveme baladevādyāḥ pṛthagrūpeṇa saṃsthitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Sudariana: —The discus of lord Krsna which he received from the fire-god to fight with Indra when the latter showered rain to protect the forest Khan<Java from burning. According to another version, Visvakarma, the divine architect put the sun in a turning machine, turned him and decreased his radiance. Out of the dust of the sun, produced by this pro¬ cess, Visvakarma made the discus-weapon, the aerial chariot, Puspaka, the Trident of Siva and the Sakti (lance) of Subrahmapya. Of these weapons, the discus Sudarsana was given to Mahavisnu.
अध्याय ४९
अङ्गानि तव देवेश गरुत्माद्यास् तथा प्रभो दिक्पालाः सायुधाश् चैव केशवाद्यास् तथाच्युत
aṅgāni tava deveśa garutmādyās tathā prabho dikpālāḥ sāyudhāś caiva keśavādyās tathācyuta
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Ananta, the Naga chief Sesa. Balarama, the eldest brother of Srikisna is said to be part incarnation (am$avatara)of Sesa.
अध्याय ४९
ये चान्ये तव देवेश भेदाः प्रोक्ता मनीषिभिः ते ऽपि सर्वे जगन्नाथ प्रसन्नायतलोचन
ye cānye tava deveśa bhedāḥ proktā manīṣibhiḥ te 'pi sarve jagannātha prasannāyatalocana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing his words, Visvakarma did all efficiently, instantaneously. He made the idols of auspicious traits.
अध्याय ४९
मयार्चिताः स्तुताः सर्वे तथा यूयं नमस्कृताः प्रयच्छत वरं मह्यं धर्मकामार्थमोक्षदम्
mayārcitāḥ stutāḥ sarve tathā yūyaṃ namaskṛtāḥ prayacchata varaṃ mahyaṃ dharmakāmārthamokṣadam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The car-rings were of wonderful design and shone in the ears. The hands were kept on the discus and ploughshare, Krsna holding the discus and Balarama the ploughshare. The idols were approved of by the pious people.
अध्याय ४९
भेदास् ते कीर्तिता ये तु हरे संकर्षणादयः तव पूजार्थसंभूतास् ततस् त्वयि समाश्रिताः
bhedās te kīrtitā ye tu hare saṃkarṣaṇādayaḥ tava pūjārthasaṃbhūtās tatas tvayi samāśritāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The divisions called Sankarshana and the others, O Hari, have been told; they arose for your worship and therefore rest in you.
अध्याय ४९
न भेदस् तव देवेश विद्यते परमार्थतः विविधं तव यद् रूपम् उक्तं तद् उपचारतः
na bhedas tava deveśa vidyate paramārthataḥ vividhaṃ tava yad rūpam uktaṃ tad upacārataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In ultimate truth there is no division in you, O lord of gods; whatever various forms of yours are spoken of are figurative.
अध्याय ४९
अद्वैतं त्वां कथं द्वैतं वक्तुं शक्नोति मानवः एकस् त्वं हि हरे व्यापी चित्स्वभावो निरञ्जनः
advaitaṃ tvāṃ kathaṃ dvaitaṃ vaktuṃ śaknoti mānavaḥ ekas tvaṃ hi hare vyāpī citsvabhāvo nirañjanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
How can a man speak of you, the non-dual, as dual? You alone, O Hari, are all-pervading, of the nature of consciousness, stainless.
अध्याय ४९
परमं तव यद् रूपं भावाभावविवर्जितम् निर्लेपं निर्गुणं श्रेष्ठं कूटस्थम् अचलं ध्रुवम्
paramaṃ tava yad rūpaṃ bhāvābhāvavivarjitam nirlepaṃ nirguṇaṃ śreṣṭhaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Your supreme form is free of being and non-being, untainted, without qualities, the best, unchanging, immovable and fixed,
अध्याय ४९
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सत्तामात्रव्यवस्थितम् तद् देवाश् च न जानन्ति कथं जानाम्य् अहं प्रभो
sarvopādhivinirmuktaṃ sattāmātravyavasthitam tad devāś ca na jānanti kathaṃ jānāmy ahaṃ prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
free of all limiting adjuncts, established as pure existence; even the gods do not know it — how can I, O Lord?
अध्याय ४९
अपरं तव यद् रूपं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् शङ्खचक्रगदापाणिमुकुटाङ्गदधारिणम्
aparaṃ tava yad rūpaṃ pītavastraṃ caturbhujam śaṅkhacakragadāpāṇimukuṭāṅgadadhāriṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Your other form, clad in yellow, four-armed, holding conch, discus and mace, wearing crown and armlets,
अध्याय ४९
श्रीवत्सोरस्कसंयुक्तं वनमालाविभूषितम् तद् अर्चयन्ति विबुधा ये चान्ये तव संश्रयाः
śrīvatsoraskasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam tad arcayanti vibudhā ye cānye tava saṃśrayāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
marked with the Shrivatsa on the chest and adorned with the forest garland — that the gods worship, and others who take refuge in you.
अध्याय ४९
देवदेव सुरश्रेष्ठ भक्तानाम् अभयप्रद त्राहि मां पद्मपत्त्राक्ष मग्नं विषयसागरे
devadeva suraśreṣṭha bhaktānām abhayaprada trāhi māṃ padmapattrākṣa magnaṃ viṣayasāgare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O god of gods, best of the gods, giver of fearlessness to devotees, protect me, O lotus-eyed one, sunk in the ocean of sense-objects.
अध्याय ४९
नान्यं पश्यामि लोकेश यस्याहं शरणं व्रजे त्वाम् ऋते कमलाकान्त प्रसीद मधुसूदन
nānyaṃ paśyāmi lokeśa yasyāhaṃ śaraṇaṃ vraje tvām ṛte kamalākānta prasīda madhusūdana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I see no other, O lord of the world, in whom I can take refuge, except you, O beloved of Kamala; be gracious, O Madhusudana.
अध्याय ४९
जराव्याधिशतैर् युक्तो नानादुःखैर् निपीडितः हर्षशोकान्वितो मूढः कर्मपाशैः सुयन्त्रितः
jarāvyādhiśatair yukto nānāduḥkhair nipīḍitaḥ harṣaśokānvito mūḍhaḥ karmapāśaiḥ suyantritaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Joined with hundreds of old age and diseases, oppressed by various sorrows, deluded by joy and grief, tightly bound by the fetters of karma,
अध्याय ४९
पतितो ऽहं महारौद्रे घोरे संसारसागरे विषमोदकदुष्पारे रागद्वेषझषाकुले
patito 'haṃ mahāraudre ghore saṃsārasāgare viṣamodakaduṣpāre rāgadveṣajhaṣākule
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have fallen into the very fierce, terrible ocean of worldly existence, hard to cross with its bitter waters, full of the fish of attraction and aversion,
अध्याय ४९
इन्द्रियावर्तगम्भीरे तृष्णाशोकोर्मिसंकुले निराश्रये निरालम्बे निःसारे ऽत्यन्तचञ्चले
indriyāvartagambhīre tṛṣṇāśokormisaṃkule nirāśraye nirālambe niḥsāre 'tyantacañcale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
deep with the whirlpools of the senses, crowded with waves of craving and sorrow, without shelter, without support, without substance and exceedingly unstable.
अध्याय ४९
मायया मोहितस् तत्र भ्रमामि सुचिरं प्रभो नानाजातिसहस्रेषु जायमानः पुनः पुनः
māyayā mohitas tatra bhramāmi suciraṃ prabho nānājātisahasreṣu jāyamānaḥ punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Deluded by maya there, I have wandered a very long time, O Lord, born again and again in thousands of various species.
अध्याय ४९
मया जन्मान्य् अनेकानि सहस्राण्य् अयुतानि च विविधान्य् अनुभूतानि संसारे ऽस्मिञ् जनार्दन
mayā janmāny anekāni sahasrāṇy ayutāni ca vividhāny anubhūtāni saṃsāre 'smiñ janārdana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have experienced many births, thousands and tens of thousands, of various kinds in this worldly existence, O Janardana.
अध्याय ४९
वेदाः साङ्गा मयाधीताः शास्त्राणि विविधानि च इतिहासपुराणानि तथा शिल्पान्य् अनेकशः
vedāḥ sāṅgā mayādhītāḥ śāstrāṇi vividhāni ca itihāsapurāṇāni tathā śilpāny anekaśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have studied the Vedas with their limbs and various scriptures, the Itihasas and Puranas and many crafts.
अध्याय ४९
असंतोषाश् च संतोषाः संचयापचया व्ययाः मया प्राप्ता जगन्नाथ क्षयवृद्ध्यक्षयेतराः
asaṃtoṣāś ca saṃtoṣāḥ saṃcayāpacayā vyayāḥ mayā prāptā jagannātha kṣayavṛddhyakṣayetarāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Discontents and contentments, gains, losses and expenses, O lord of the world, decay, growth and their opposites I have obtained.
अध्याय ४९
भार्यारिमित्रबन्धूनां वियोगाः संगमास् तथा पितरो विविधा दृष्टा मातरश् च तथा मया
bhāryārimitrabandhūnāṃ viyogāḥ saṃgamās tathā pitaro vividhā dṛṣṭā mātaraś ca tathā mayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Separations and unions with wife, enemies, friends and kinsmen; various fathers and mothers have been seen by me.
अध्याय ४९
दुःखानि चानुभूतानि यानि सौख्यान्य् अनेकशः प्राप्ताश् च बान्धवाः पुत्रा भ्रातरो ज्ञातयस् तथा
duḥkhāni cānubhūtāni yāni saukhyāny anekaśaḥ prāptāś ca bāndhavāḥ putrā bhrātaro jñātayas tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Sorrows have been experienced, and pleasures many times; kinsmen, sons, brothers and relatives have been obtained.
अध्याय ४९
मयोषितं तथा स्त्रीणां कोष्ठे विण्मूत्रपिच्छले गर्भवासे महादुःखम् अनुभूतं तथा प्रभो
mayoṣitaṃ tathā strīṇāṃ koṣṭhe viṇmūtrapicchale garbhavāse mahāduḥkham anubhūtaṃ tathā prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have dwelt in women's wombs slimy with excrement and urine, and experienced the great sorrow of dwelling in the womb, O Lord.
अध्याय ४९
दुःखानि यान्य् अनेकानि बाल्ययौवनगोचरे वार्धके च हृषीकेश तानि प्राप्तानि वै मया
duḥkhāni yāny anekāni bālyayauvanagocare vārdhake ca hṛṣīkeśa tāni prāptāni vai mayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The many sorrows that belong to childhood, youth and old age, O Hrishikesha, have been obtained by me.
अध्याय ४९
मरणे यानि दुःखानि यममार्गे यमालये मया तान्य् अनुभूतानि नरके यातनास् तथा
maraṇe yāni duḥkhāni yamamārge yamālaye mayā tāny anubhūtāni narake yātanās tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sorrows at death, on Yama's road and in Yama's abode, and the torments in hell, have been experienced by me.
अध्याय ४९
कृमिकीटद्रुमाणां च हस्त्यश्वमृगपक्षिणाम् महिषोष्ट्रगवां चैव तथान्येषां वनौकसाम्
kṛmikīṭadrumāṇāṃ ca hastyaśvamṛgapakṣiṇām mahiṣoṣṭragavāṃ caiva tathānyeṣāṃ vanaukasām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the wombs of worms, insects and trees, elephants, horses, deer and birds, buffaloes, camels, cows and other forest-dwellers,
अध्याय ४९
द्विजातीनां च सर्वेषां शूद्राणां चैव योनिषु धनिनां क्षत्रियाणां च दरिद्राणां तपस्विनाम्
dvijātīnāṃ ca sarveṣāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoniṣu dhanināṃ kṣatriyāṇāṃ ca daridrāṇāṃ tapasvinām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
of all the twice-born and of shudras, of the rich, of kshatriyas, of the poor and of ascetics,
अध्याय ४९
नृपाणां नृपभृत्यानां तथान्येषां च देहिनाम् गृहेषु तेषाम् उत्पन्नो देव चाहं पुनः पुनः
nṛpāṇāṃ nṛpabhṛtyānāṃ tathānyeṣāṃ ca dehinām gṛheṣu teṣām utpanno deva cāhaṃ punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
of kings, of kings' servants and of other embodied beings — in their houses I have been born again and again, O god.
अध्याय ४९
गतो ऽस्मि दासतां नाथ भृत्यानां बहुशो नृणाम् दरिद्रत्वं चेश्वरत्वं स्वामित्वं च तथा गतः
gato 'smi dāsatāṃ nātha bhṛtyānāṃ bahuśo nṛṇām daridratvaṃ ceśvaratvaṃ svāmitvaṃ ca tathā gataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have often gone into servitude to the servants of men, O Lord; I have gone to poverty, to lordship and to mastership.
अध्याय ४९
हतो मया हताश् चान्ये घातितो घातितास् तथा दत्तं ममान्यैर् अन्येभ्यो मया दत्तम् अनेकशः
hato mayā hatāś cānye ghātito ghātitās tathā dattaṃ mamānyair anyebhyo mayā dattam anekaśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have been killed and I have killed others; I have been slain and others slain; others have given to me, and I have given to others many times.
अध्याय ४९
पितृमातृसुहृद्भ्रातृकलत्राणां कृतेन च धनिनां श्रोत्रियाणां च दरिद्राणां तपस्विनाम्
pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛkalatrāṇāṃ kṛtena ca dhanināṃ śrotriyāṇāṃ ca daridrāṇāṃ tapasvinām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For the sake of father, mother, friends, brothers and wife, to the rich, the learned, the poor and the ascetics,
अध्याय ४९
उक्तं दैन्यं च विविधं त्यक्त्वा लज्जां जनार्दन देवतिर्यङ्मनुष्येषु स्थावरेषु चरेषु च
uktaṃ dainyaṃ ca vividhaṃ tyaktvā lajjāṃ janārdana devatiryaṅmanuṣyeṣu sthāvareṣu careṣu ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have spoken words of wretchedness of many kinds, abandoning shame, O Janardana. Among gods, animals and men, the unmoving and the moving,
अध्याय ४९
न विद्यते तथा स्थानं यत्राहं न गतः प्रभो कदा मे नरके वासः कदा स्वर्गे जगत्पते
na vidyate tathā sthānaṃ yatrāhaṃ na gataḥ prabho kadā me narake vāsaḥ kadā svarge jagatpate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
there is no place where I have not gone, O Lord. Now I dwell in hell, now in heaven, O lord of the world,
अध्याय ४९
कदा मनुष्यलोकेषु कदा तिर्यग्गतेषु च जलयन्त्रे यथा चक्रे घटी रज्जुनिबन्धना
kadā manuṣyalokeṣu kadā tiryaggateṣu ca jalayantre yathā cakre ghaṭī rajjunibandhanā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
now in the worlds of men, now among animals. As a pot bound by a rope on the wheel of a water-lift
अध्याय ४९
याति चोर्ध्वम् अधश् चैव कदा मध्ये च तिष्ठति तथा चाहं सुरश्रेष्ठ कर्मरज्जुसमावृतः
yāti cordhvam adhaś caiva kadā madhye ca tiṣṭhati tathā cāhaṃ suraśreṣṭha karmarajjusamāvṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
goes up and down and sometimes stays in the middle, so I, O best of gods, covered by the rope of karma,
अध्याय ४९
अधश् चोर्ध्वं तथा मध्ये भ्रमन् गच्छामि योगतः एवं संसारचक्रे ऽस्मिन् भैरवे रोमहर्षणे
adhaś cordhvaṃ tathā madhye bhraman gacchāmi yogataḥ evaṃ saṃsāracakre 'smin bhairave romaharṣaṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
wander down, up and in the middle as it happens. Thus in this terrible, hair-raising wheel of worldly existence
अध्याय ४९
भ्रमामि सुचिरं कालं नान्तं पश्यामि कर्हिचित् न जाने किं करोम्य् अद्य हरे व्याकुलितेन्द्रियः
bhramāmi suciraṃ kālaṃ nāntaṃ paśyāmi karhicit na jāne kiṃ karomy adya hare vyākulitendriyaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I have wandered a very long time and never see an end. I do not know what to do today, O Hari, my senses in confusion.
अध्याय ४९
शोकतृष्णाभिभूतो ऽहं कांदिशीको विचेतनः इदानीं त्वाम् अहं देव विह्वलः शरणं गतः
śokatṛṣṇābhibhūto 'haṃ kāṃdiśīko vicetanaḥ idānīṃ tvām ahaṃ deva vihvalaḥ śaraṇaṃ gataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Overcome by grief and craving, bewildered and senseless, I now, O god, in distress, have come to you for refuge.
अध्याय ४९
त्राहि मां दुःखितं कृष्ण मग्नं संसारसागरे कृपां कुरु जगन्नाथ भक्तं मां यदि मन्यसे
trāhi māṃ duḥkhitaṃ kṛṣṇa magnaṃ saṃsārasāgare kṛpāṃ kuru jagannātha bhaktaṃ māṃ yadi manyase
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Save me, O Krishna, sorrowful and sunk in the ocean of worldly existence; show compassion, O lord of the world, if you regard me as your devotee.
अध्याय ४९
त्वदृते नास्ति मे बन्धुर् यो ऽसौ चिन्तां करिष्यति देव त्वां नाथम् आसाद्य न भयं मे ऽस्ति कुत्रचित्
tvadṛte nāsti me bandhur yo 'sau cintāṃ kariṣyati deva tvāṃ nātham āsādya na bhayaṃ me 'sti kutracit
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Apart from you I have no kinsman who will care for me; having found you as my lord, O god, I have no fear anywhere,
अध्याय ४९
जीविते मरणे चैव योगक्षेमे ऽथवा प्रभो ये तु त्वां विधिवद् देव नार्चयन्ति नराधमाः
jīvite maraṇe caiva yogakṣeme 'thavā prabho ye tu tvāṃ vidhivad deva nārcayanti narādhamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
in life or in death, in acquiring or keeping, O Lord. But those vilest of men who do not duly worship you, O god —
अध्याय ४९
सुगतिस् तु कथं तेषां भवेत् संसारबन्धनात् किं तेषां कुलशीलेन विद्यया जीवितेन च
sugatis tu kathaṃ teṣāṃ bhavet saṃsārabandhanāt kiṃ teṣāṃ kulaśīlena vidyayā jīvitena ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
how can there be a good destiny for them, bound by worldly existence? What use to them is family, character, learning or life,
अध्याय ४९
येषां न जायते भक्तिर् जगद्धातरि केशवे प्रकृतिं त्व् आसुरीं प्राप्य ये त्वां निन्दन्ति मोहिताः
yeṣāṃ na jāyate bhaktir jagaddhātari keśave prakṛtiṃ tv āsurīṃ prāpya ye tvāṃ nindanti mohitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
if devotion does not arise in them for Keshava, the sustainer of the world? Those who, having taken on a demonic nature, revile you in delusion,
अध्याय ४९
पतन्ति नरके घोरे जायमानाः पुनः पुनः न तेषां निष्कृतिस् तस्माद् विद्यते नरकार्णवात्
patanti narake ghore jāyamānāḥ punaḥ punaḥ na teṣāṃ niṣkṛtis tasmād vidyate narakārṇavāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
fall into terrible hell, born again and again; there is no deliverance for them from that ocean of hell —
अध्याय ४९
ये दूषयन्ति दुर्वृत्तास् त्वां देव पुरुषाधमाः यत्र यत्र भवेज् जन्म मम कर्मनिबन्धनात्
ye dūṣayanti durvṛttās tvāṃ deva puruṣādhamāḥ yatra yatra bhavej janma mama karmanibandhanāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
those evil, vile men who defame you, O god. Wherever I may be born through the bondage of my karma,
अध्याय ४९
तत्र तत्र हरे भक्तिस् त्वयि चास्तु दृढा सदा आराध्य त्वां सुरा दैत्या नराश् चान्ये ऽपि संयताः
tatra tatra hare bhaktis tvayi cāstu dṛḍhā sadā ārādhya tvāṃ surā daityā narāś cānye 'pi saṃyatāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
there, O Hari, may my devotion to you always be firm. Having worshipped you, gods, Daityas, men and others who are self-controlled
अध्याय ४९
अवापुः परमां सिद्धिं कस् त्वां देव न पूजयेत् न शक्नुवन्ति ब्रह्माद्याः स्तोतुं त्वां त्रिदशा हरे
avāpuḥ paramāṃ siddhiṃ kas tvāṃ deva na pūjayet na śaknuvanti brahmādyāḥ stotuṃ tvāṃ tridaśā hare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
have attained the supreme perfection — who would not worship you, O god? Brahma and the gods cannot praise you, O Hari;
अध्याय ४९
कथं मानुषबुद्ध्याहं स्तौमि त्वां प्रकृतेः परम् तथा चाज्ञानभावेन संस्तुतो ऽसि मया प्रभो
kathaṃ mānuṣabuddhyāhaṃ staumi tvāṃ prakṛteḥ param tathā cājñānabhāvena saṃstuto 'si mayā prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
how can I, with a human mind, praise you who are beyond Prakriti? You have been praised by me in ignorance, O Lord;
अध्याय ४९
तत् क्षमस्वापराधं मे यदि ते ऽस्ति दया मयि कृतापराधे ऽपि हरे क्षमां कुर्वन्ति साधवः
tat kṣamasvāparādhaṃ me yadi te 'sti dayā mayi kṛtāparādhe 'pi hare kṣamāṃ kurvanti sādhavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
so forgive my offence, if you have compassion for me; the good forgive even one who has offended, O Hari.
अध्याय ४९
तस्मात् प्रसीद देवेश भक्तस्नेहं समाश्रितः स्तुतो ऽसि यन् मया देव भक्तिभावेन चेतसा साङ्गं भवतु तत् सर्वं वासुदेव नमो ऽस्तु ते
tasmāt prasīda deveśa bhaktasnehaṃ samāśritaḥ stuto 'si yan mayā deva bhaktibhāvena cetasā sāṅgaṃ bhavatu tat sarvaṃ vāsudeva namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore be gracious, O lord of the gods, resting in your love for devotees. Whatever praise I have offered you, O god, with a devoted heart, may it all be complete — salutation to you, Vasudeva.
अध्याय ४९
इत्थं स्तुतस् तदा तेन प्रसन्नो गरुडध्वजः ददौ तस्मै मुनिश्रेष्ठाः सकलं मनसेप्सितम्
itthaṃ stutas tadā tena prasanno garuḍadhvajaḥ dadau tasmai muniśreṣṭhāḥ sakalaṃ manasepsitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Praised thus by him, the Garuda-bannered god, pleased, granted him, O best of sages, all that his mind desired.
अध्याय ४९
यः संपूज्य जगन्नाथं प्रत्यहं स्तौति मानवः स्तोत्रेणानेन मतिमान् स मोक्षं लभते ध्रुवम्
yaḥ saṃpūjya jagannāthaṃ pratyahaṃ stauti mānavaḥ stotreṇānena matimān sa mokṣaṃ labhate dhruvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The wise man who worships the lord of the world and praises him daily with this hymn surely attains liberation.
अध्याय ४९
त्रिसंध्यं यो जपेद् विद्वान् इदं स्तोत्रवरं शुचिः धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च लभते नरः
trisaṃdhyaṃ yo japed vidvān idaṃ stotravaraṃ śuciḥ dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca labhate naraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The learned man who, pure, recites this excellent hymn at the three junctions of the day obtains dharma, wealth, desire and liberation.
अध्याय ४९
यः पठेच् छृणुयाद् वापि श्रावयेद् वा समाहितः स लोकं शाश्वतं विष्णोर् याति निर्धूतकल्मषः
yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi śrāvayed vā samāhitaḥ sa lokaṃ śāśvataṃ viṣṇor yāti nirdhūtakalmaṣaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever reads it, hears it or recites it to others with a composed mind goes, his impurities shaken off, to the eternal world of Vishnu.
अध्याय ४९
धन्यं पापहरं चेदं भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम् गुह्यं सुदुर्लभं पुण्यं न देयं यस्य कस्यचित्
dhanyaṃ pāpaharaṃ cedaṃ bhuktimuktipradaṃ śivam guhyaṃ sudurlabhaṃ puṇyaṃ na deyaṃ yasya kasyacit
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This is blessed, removes sin, grants enjoyment and liberation, and is auspicious; it is secret, very rare and holy, and should not be given to just anyone —
अध्याय ४९
न नास्तिकाय मूर्खाय न कृतघ्नाय मानिने न दुष्टमतये दद्यान् नाभक्ताय कदाचन
na nāstikāya mūrkhāya na kṛtaghnāya mānine na duṣṭamataye dadyān nābhaktāya kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
not to an atheist, a fool, an ungrateful or proud man, not to the evil-minded, and never to one without devotion.
अध्याय ४९
दातव्यं भक्तियुक्ताय गुणशीलान्विताय च विष्णुभक्ताय शान्ताय श्रद्धानुष्ठानशालिने
dātavyaṃ bhaktiyuktāya guṇaśīlānvitāya ca viṣṇubhaktāya śāntāya śraddhānuṣṭhānaśāline
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It should be given to one filled with devotion, endowed with virtue and good character, a devotee of Vishnu, tranquil, and rich in faith and practice.
अध्याय ४९
इदं समस्ताघविनाशहेतुः कारुण्यसंज्ञं सुखमोक्षदं च अशेषवाञ्छाफलदं वरिष्ठं स्तोत्रं मयोक्तं पुरुषोत्तमस्य
idaṃ samastāghavināśahetuḥ kāruṇyasaṃjñaṃ sukhamokṣadaṃ ca aśeṣavāñchāphaladaṃ variṣṭhaṃ stotraṃ mayoktaṃ puruṣottamasya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This excellent hymn to Purushottama, called Karunya, which I have told, is the cause of the destruction of all sins, grants happiness and liberation, and yields the fruit of every wish.
अध्याय ४९
ये तं सुसूक्ष्मं विमला मुरारिं ध्यायन्ति नित्यं पुरुषं पुराणम् ते मुक्तिभाजः प्रविशन्ति विष्णुं मन्त्रैर् यथाज्यं हुतम् अध्वराग्नौ
ye taṃ susūkṣmaṃ vimalā murāriṃ dhyāyanti nityaṃ puruṣaṃ purāṇam te muktibhājaḥ praviśanti viṣṇuṃ mantrair yathājyaṃ hutam adhvarāgnau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those pure ones who always meditate on Murari, that very subtle, ancient Person, become partakers of liberation and enter Vishnu, as ghee offered with mantras enters the sacrificial fire.
अध्याय ४९
एकः स देवो भवदुःखहन्ता परः परेषां न ततो ऽस्ति चान्यत् द्रष्टा स पाता स तु नाशकर्ता विष्णुः समस्ताखिलसारभूतः
ekaḥ sa devo bhavaduḥkhahantā paraḥ pareṣāṃ na tato 'sti cānyat draṣṭā sa pātā sa tu nāśakartā viṣṇuḥ samastākhilasārabhūtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He alone is the god who destroys the sorrow of existence, higher than the highest; there is nothing other than him. He is the seer, the protector and the destroyer — Vishnu, the essence of all that exists.
अध्याय ४९
किं विद्यया किं स्वगुणैश् च तेषां यज्ञैश् च दानैश् च तपोभिर् उग्रैः येषां न भक्तिर् भवतीह कृष्णे जगद्गुरौ मोक्षसुखप्रदे च
kiṃ vidyayā kiṃ svaguṇaiś ca teṣāṃ yajñaiś ca dānaiś ca tapobhir ugraiḥ yeṣāṃ na bhaktir bhavatīha kṛṣṇe jagadgurau mokṣasukhaprade ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What use is learning, or their own virtues, sacrifices, gifts and fierce austerities, for those who have no devotion here to Krishna, the teacher of the world, giver of the bliss of liberation?
अध्याय ४९
लोके स धन्यः स शुचिः स विद्वान् मखैस् तपोभिः स गुणैर् वरिष्ठः ज्ञाता स दाता स तु सत्यवक्ता यस्यास्ति भक्तिः पुरुषोत्तमाख्ये
loke sa dhanyaḥ sa śuciḥ sa vidvān makhais tapobhiḥ sa guṇair variṣṭhaḥ jñātā sa dātā sa tu satyavaktā yasyāsti bhaktiḥ puruṣottamākhye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the world he is blessed, he is pure, he is learned, he is foremost in sacrifices, austerities and virtues; he is the knower, the giver, the speaker of truth — he who has devotion to the one called Purushottama.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 49
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.