अध्याय ५०
स्तुत्वैवं मुनिशार्दूलाः प्रणम्य च सनातनम् वासुदेवं जगन्नाथं सर्वकामफलप्रदम्
stutvaivaṃ muniśārdūlāḥ praṇamya ca sanātanam vāsudevaṃ jagannāthaṃ sarvakāmaphalapradam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The deity whom the Yogins call Vasudeva can be com¬ prehended only through perfect knowledge. It is mentioned in all scriptures. The lord is mentioned (as Brahma) in Vedanta texts.
अध्याय ५०
चिन्ताविष्टो महीपालः कुशान् आस्तीर्य भूतले वस्त्रं च तन्मना भूत्वा सुष्वाप धरणीतले
cintāviṣṭo mahīpālaḥ kuśān āstīrya bhūtale vastraṃ ca tanmanā bhūtvā suṣvāpa dharaṇītale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am Brahma, Visnu and Siva. I am Indra, the king of Devas. I am Yama who restrains the universe.
अध्याय ५०
कथं प्रत्यक्षम् अभ्येति देवदेवो जनार्दनः मम चार्तिहरो देवस् तदासाव् इति चिन्तयन्
kathaṃ pratyakṣam abhyeti devadevo janārdanaḥ mama cārtiharo devas tadāsāv iti cintayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am the earth and other elements. I am the three¬ fold sacrificial fire. 1 O king, I am also the firegod swallowing what is consigned into him. I am Varuna, lord of Waters. I am earth and the supporter of the Earth.
अध्याय ५०
सुप्तस्य तस्य नृपतेर् वासुदेवो जगद्गुरुः आत्मानं दर्शयाम् आस शङ्खचक्रगदाभृतम्
suptasya tasya nṛpater vāsudevo jagadguruḥ ātmānaṃ darśayām āsa śaṅkhacakragadābhṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Three fires —Garhapatya, Ahavaniya and Daksina.
अध्याय ५०
स ददर्श तु सप्रेम देवदेवं जगद्गुरुम् शङ्खचक्रधरं देवं गदाचक्रोग्रपाणिनम्
sa dadarśa tu saprema devadevaṃ jagadgurum śaṅkhacakradharaṃ devaṃ gadācakrograpāṇinam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent king of good holy rites! I am pleased with you. Choose any boon that you wish. Whatever is desired by you, whatever is cherished in the heart by you, I shall give you immediately.
अध्याय ५०
शार्ङ्गबाणधरं देवं ज्वलत्तेजोतिमण्डलम् युगान्तादित्यवर्णाभं नीलवैदूर्यसंनिभम्
śārṅgabāṇadharaṃ devaṃ jvalattejotimaṇḍalam yugāntādityavarṇābhaṃ nīlavaidūryasaṃnibham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Persons without merit do not have my vision even in a dream. Due to your steadfast devotion you have seen me directly.
अध्याय ५०
सुपर्णांसे तम् आसीनं षोडशार्धभुजं शुभम् स चास्मै प्राब्रवीद् धीराः साधु राजन् महामते
suparṇāṃse tam āsīnaṃ ṣoḍaśārdhabhujaṃ śubham sa cāsmai prābravīd dhīrāḥ sādhu rājan mahāmate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, on hearing these words of Vasudeva the king experienced horripilation all over his body and he recited the following prayer:
अध्याय ५०
क्रतुनानेन दिव्येन तथा भक्त्या च श्रद्धया तुष्टो ऽस्मि ते महीपाल वृथा किम् अनुशोचसि
kratunānena divyena tathā bhaktyā ca śraddhayā tuṣṭo 'smi te mahīpāla vṛthā kim anuśocasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After eulogising thus, he bowed to the lord with palms joined m reverence. After bowing down and falling down on the ground he said.
अध्याय ५०
यद् अत्र प्रतिमा राजञ् जगत्पूज्या सनातनी यथा सा प्राप्यते भूप तदुपायं ब्रवीमि ते
yad atra pratimā rājañ jagatpūjyā sanātanī yathā sā prāpyate bhūpa tadupāyaṃ bravīmi te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
May everything be to your welfare. Obtain everything desired by you. Everything will happen as you wish by my favour. There is no doubt about it.
अध्याय ५०
गतायाम् अद्य शर्वर्यां निर्मले भास्करोदिते सागरस्य जलस्यान्ते नानाद्रुमविभूषिते
gatāyām adya śarvaryāṃ nirmale bhāskarodite sāgarasya jalasyānte nānādrumavibhūṣite
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent king, rule over the great kingdom conti¬ nuously for ten thousand nine hundred years.
अध्याय ५०
जलं तथैव वेलायां दृश्यते तत्र वै महत् लवणस्योदधे राजंस् तरङ्गैः समभिप्लुतम्
jalaṃ tathaiva velāyāṃ dṛśyate tatra vai mahat lavaṇasyodadhe rājaṃs taraṅgaiḥ samabhiplutam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This sacred water-reservoir named Indradyumna- saras is born as a part of sacrifice. By taking bath in it even for once, people attain the world of Indra.
अध्याय ५०
कूलान्ते हि महावृक्षः स्थितः स्थलजलेषु च वेलाभिर् हन्यमानश् च न चासौ कम्पते द्रुमः
kūlānte hi mahāvṛkṣaḥ sthitaḥ sthalajaleṣu ca velābhir hanyamānaś ca na cāsau kampate drumaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who offers rice balls on the splendid bank of the lake shall redeem twentyone generations and go to the world of Indra.
अध्याय ५०
परशुम् आदाय हस्तेन ऊर्मेर् अन्तस् ततो व्रज एकाकी विहरन् राजन् स त्वं पश्यसि पादपम्
paraśum ādāya hastena ūrmer antas tato vraja ekākī viharan rājan sa tvaṃ paśyasi pādapam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He will go there in aerial chariot honoured by celes¬ tial damsels and the divine musicians singing in loud voice. He shall stay therefor the duration of fourteen Indras.
अध्याय ५०
ईदृक् चिह्नं समालोक्य छेदय त्वम् अशङ्कितः छेद्यमानं तु तं वृक्षं प्रातर् अद्भुतदर्शनम्
īdṛk cihnaṃ samālokya chedaya tvam aśaṅkitaḥ chedyamānaṃ tu taṃ vṛkṣaṃ prātar adbhutadarśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By eulogising, visiting and devoutly bowing to the idols men shall stay in the prosperous city of Hari for ten thousand years in accordance with the divine reckoning.
अध्याय ५०
दृष्ट्वा तेनैव संचिन्त्य ततो भूपाल दर्शनात् कुरु तां प्रतिमां दिव्यां जहि चिन्तां विमोहिनीम्
dṛṣṭvā tenaiva saṃcintya tato bhūpāla darśanāt kuru tāṃ pratimāṃ divyāṃ jahi cintāṃ vimohinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Having seen it and reflected with it, then, O king, by that sight make that divine image; cast off your bewildering anxiety."
अध्याय ५०
एवम् उक्त्वा महाभागो जगामादर्शनं हरिः स चापि स्वप्नम् आलोक्य परं विस्मयम् आगतः
evam uktvā mahābhāgo jagāmādarśanaṃ hariḥ sa cāpi svapnam ālokya paraṃ vismayam āgataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, the illustrious Hari vanished; and he, having seen the dream, was filled with great wonder.
अध्याय ५०
तां निशां स समुद्वीक्ष्य स्थितस् तद्गतमानसः व्याहरन् वैष्णवान् मन्त्रान् सूक्तं चैव तदात्मकम्
tāṃ niśāṃ sa samudvīkṣya sthitas tadgatamānasaḥ vyāharan vaiṣṇavān mantrān sūktaṃ caiva tadātmakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He stayed awake through that night, his mind absorbed in him, reciting the mantras of Vishnu and the hymn whose essence is him.
अध्याय ५०
प्रगतायां रजन्यां तु उत्थितो नान्यमानसः स स्नात्वा सागरे सम्यग् यथावद् विधिना ततः
pragatāyāṃ rajanyāṃ tu utthito nānyamānasaḥ sa snātvā sāgare samyag yathāvad vidhinā tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the night had passed he rose, thinking of nothing else, and bathed properly in the ocean according to rule.
अध्याय ५०
दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो ग्रामांश् च नगराणि च कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म जगाम स नृपोत्तमः
dattvā dānaṃ ca viprebhyo grāmāṃś ca nagarāṇi ca kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma jagāma sa nṛpottamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having given gifts to brahmins, villages and towns, and performed his morning rites, that best of kings went forth.
अध्याय ५०
न चाश्वो न पदातिश् च न गजो न च सारथिः एकाकी स महावेलां प्रविवेश महीपतिः
na cāśvo na padātiś ca na gajo na ca sārathiḥ ekākī sa mahāvelāṃ praviveśa mahīpatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With no horse, no foot soldier, no elephant and no charioteer, the king entered the great shore alone.
अध्याय ५०
तं ददर्श महावृक्षं तेजस्वन्तं महाद्रुमम् महातिगमहारोहं पुण्यं विपुलम् एव च
taṃ dadarśa mahāvṛkṣaṃ tejasvantaṃ mahādrumam mahātigamahārohaṃ puṇyaṃ vipulam eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He saw that great tree, radiant, a mighty tree, very tall and high, holy and vast,
अध्याय ५०
महोत्सेधं महाकायं प्रसुप्तं च जलान्तिके सान्द्रमाञ्जिष्ठवर्णाभं नामजातिविवर्जितम्
mahotsedhaṃ mahākāyaṃ prasuptaṃ ca jalāntike sāndramāñjiṣṭhavarṇābhaṃ nāmajātivivarjitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
of great height and huge body, lying near the water, of deep madder colour, without name or species.
अध्याय ५०
नरनाथस् तदा विप्रा द्रुमं दृष्ट्वा मुदान्वितः परशुना शातयाम् आस निशितेन दृढेन च
naranāthas tadā viprā drumaṃ dṛṣṭvā mudānvitaḥ paraśunā śātayām āsa niśitena dṛḍhena ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O brahmins, the lord of men, seeing the tree, joyfully struck it with a sharp and strong axe.
अध्याय ५०
द्वैधीकर्तुमनास् तत्र बभूवेन्द्रसखः स च निरीक्ष्यमाणे काष्ठे तु बभूवाद्भुतदर्शनम्
dvaidhīkartumanās tatra babhūvendrasakhaḥ sa ca nirīkṣyamāṇe kāṣṭhe tu babhūvādbhutadarśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The friend of Indra was about to split it in two; as he examined the wood, a wondrous sight appeared.
अध्याय ५०
विश्वकर्मा च विष्णुश् च विप्ररूपधराव् उभौ आजग्मतुर् महाभागौ तदा तुल्याग्रजन्मनौ
viśvakarmā ca viṣṇuś ca viprarūpadharāv ubhau ājagmatur mahābhāgau tadā tulyāgrajanmanau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vishvakarman and Vishnu, both in the form of brahmins, the illustrious pair, came then, looking like brahmins of equal age,
अध्याय ५०
ज्वलमानौ स्वतेजोभिर् दिव्यस्रगनुलेपनौ अथ तौ तं समागम्य नृपम् इन्द्रसखं तदा
jvalamānau svatejobhir divyasraganulepanau atha tau taṃ samāgamya nṛpam indrasakhaṃ tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
blazing with their own splendour, wearing divine garlands and unguents. Then they approached the king, the friend of Indra,
अध्याय ५०
ताव् ऊचतुर् महाराज किम् अत्र त्वं करिष्यसि किमर्थं च महाबाहो शातितश् च वनस्पतिः
tāv ūcatur mahārāja kim atra tvaṃ kariṣyasi kimarthaṃ ca mahābāho śātitaś ca vanaspatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and said: "Great king, what are you going to do here? Why, O mighty-armed one, has this tree been felled?
अध्याय ५०
असहायो महादुर्गे निर्जने गहने वने महासिन्धुतटे चैव कथं वै शातितो द्रुमः
asahāyo mahādurge nirjane gahane vane mahāsindhutaṭe caiva kathaṃ vai śātito drumaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Alone, in a very difficult, deserted, dense forest on the shore of the great ocean — how has this tree been felled?"
अध्याय ५०
तयोः श्रुत्वा वचो विप्राः स तु राजा मुदान्वितः बभाषे वचनं ताभ्यां मृदुलं मधुरं तथा
tayoḥ śrutvā vaco viprāḥ sa tu rājā mudānvitaḥ babhāṣe vacanaṃ tābhyāṃ mṛdulaṃ madhuraṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing their words, O brahmins, the king, joyful, spoke to them gentle and sweet words.
अध्याय ५०
दृष्ट्वा तौ ब्राह्मणौ तत्र चन्द्रसूर्याव् इवागतौ नमस्कृत्य जगन्नाथाव् अवाङ्मुखम् अवस्थितः
dṛṣṭvā tau brāhmaṇau tatra candrasūryāv ivāgatau namaskṛtya jagannāthāv avāṅmukham avasthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing those two brahmins there, like the moon and sun come down, he bowed to the two lords of the world and stood with downcast face.
अध्याय ५०
देवदेवम् अनाद्यन्तम् अनन्तं जगतां पतिम् आराधयितुं प्रतिमां करोमीति मतिर् मम
devadevam anādyantam anantaṃ jagatāṃ patim ārādhayituṃ pratimāṃ karomīti matir mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I intend to make an image in order to worship the god of gods, without beginning or end, endless, lord of the worlds.
अध्याय ५०
अहं स देवदेवेन परमेण महात्मना स्वप्नान्ते च समुद्दिष्टो भवद्भ्यां श्रावितं मया
ahaṃ sa devadevena parameṇa mahātmanā svapnānte ca samuddiṣṭo bhavadbhyāṃ śrāvitaṃ mayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I was instructed by that supreme great-souled god of gods at the end of a dream; I have told you this."
अध्याय ५०
राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रप्रतिमस्य च प्रहस्य तस्मै विश्वेशस् तुष्टो वचनम् अब्रवीत्
rājñas tu vacanaṃ śrutvā devendrapratimasya ca prahasya tasmai viśveśas tuṣṭo vacanam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the words of the king, who resembled the lord of the gods, the lord of the universe laughed and, pleased, said to him:
अध्याय ५०
साधु साधु महीपाल यद् एतन् मतम् उत्तमम् संसारसागरे घोरे कदलीदलसंनिभे
sādhu sādhu mahīpāla yad etan matam uttamam saṃsārasāgare ghore kadalīdalasaṃnibhe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Well done, well done, O king, that yours is this excellent intention. In the terrible ocean of worldly existence, like a plantain leaf,
अध्याय ५०
निःसारे दुःखबहुले कामक्रोधसमाकुले इन्द्रियावर्तकलिले दुस्तरे रोमहर्षणे
niḥsāre duḥkhabahule kāmakrodhasamākule indriyāvartakalile dustare romaharṣaṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
without substance, full of sorrow, crowded with desire and anger, muddy with the whirlpools of the senses, hard to cross and hair-raising,
अध्याय ५०
नानाव्याधिशतावर्ते जलबुद्बुदसंनिभे यतस् ते मतिर् उत्पन्ना विष्णोर् आराधनाय वै
nānāvyādhiśatāvarte jalabudbudasaṃnibhe yatas te matir utpannā viṣṇor ārādhanāya vai
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with whirlpools of hundreds of diseases, like a bubble of water — since your mind has turned to the worship of Vishnu,
अध्याय ५०
धन्यस् त्वं नृपशार्दूल गुणैः सर्वैर् अलंकृतः सप्रजा पृथिवी धन्या सशैलवनकानना
dhanyas tvaṃ nṛpaśārdūla guṇaiḥ sarvair alaṃkṛtaḥ saprajā pṛthivī dhanyā saśailavanakānanā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
blessed are you, O tiger among kings, adorned with all virtues; blessed is the earth with its people, mountains, woods and forests,
अध्याय ५०
सपुरग्रामनगरा चतुर्वर्णैर् अलंकृता यत्र त्वं नृपशार्दूल प्रजाः पालयिता प्रभुः
sapuragrāmanagarā caturvarṇair alaṃkṛtā yatra tvaṃ nṛpaśārdūla prajāḥ pālayitā prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with its cities, villages and towns, adorned with the four classes, where you, O tiger among kings, are the lord protecting the people.
अध्याय ५०
एह्य् एहि सुमहाभाग द्रुमे ऽस्मिन् सुखशीतले आवाभ्यां सह तिष्ठ त्वं कथाभिर् धर्मसंश्रितः
ehy ehi sumahābhāga drume 'smin sukhaśītale āvābhyāṃ saha tiṣṭha tvaṃ kathābhir dharmasaṃśritaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Come, come, O illustrious one, and stay with us under this pleasantly cool tree, engaged in talk about dharma.
अध्याय ५०
अयं मम सहायस् तु आगतः शिल्पिनां वरः विश्वकर्मसमः साक्षान् निपुणः सर्वकर्मसु मयोद्दिष्टां तु प्रतिमां करोत्य् एष तटं त्यज
ayaṃ mama sahāyas tu āgataḥ śilpināṃ varaḥ viśvakarmasamaḥ sākṣān nipuṇaḥ sarvakarmasu mayoddiṣṭāṃ tu pratimāṃ karoty eṣa taṭaṃ tyaja
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This helper of mine has come, the best of craftsmen, equal to Vishvakarman himself, skilled in every work; he will make the image I describe. Leave the shore."
अध्याय ५०
श्रुत्वैवं वचनं तस्य तदा राजा द्विजन्मनः सागरस्य तटं त्यक्त्वा गत्वा तस्य समीपतः
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya tadā rājā dvijanmanaḥ sāgarasya taṭaṃ tyaktvā gatvā tasya samīpataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing these words of the brahmin, the king left the ocean's shore and went near him,
अध्याय ५०
तस्थौ स नृपतिश्रेष्ठो वृक्षच्छाये सुशीतले ततस् तस्मै स विश्वात्मा ददाव् आज्ञां द्विजाकृतिः
tasthau sa nṛpatiśreṣṭho vṛkṣacchāye suśītale tatas tasmai sa viśvātmā dadāv ājñāṃ dvijākṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and that best of kings stood in the very cool shade of the tree. Then the soul of the universe, in the form of a brahmin, gave the command
अध्याय ५०
शिल्पिमुख्याय विप्रेन्द्राः कुरुष्व प्रतिमा इति कृष्णरूपं परं शान्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम्
śilpimukhyāya viprendrāḥ kuruṣva pratimā iti kṛṣṇarūpaṃ paraṃ śāntaṃ padmapattrāyatekṣaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
to the chief of craftsmen, O best of brahmins: "Make the images: the form of Krishna, supreme and tranquil, with eyes long as lotus petals,
अध्याय ५०
श्रीवत्सकौस्तुभधरं शङ्खचक्रगदाधरम् गौराङ्गं क्षीरवर्णाभं द्वितीयं स्वस्तिकाङ्कितम्
śrīvatsakaustubhadharaṃ śaṅkhacakragadādharam gaurāṅgaṃ kṣīravarṇābhaṃ dvitīyaṃ svastikāṅkitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
bearing the Shrivatsa and Kaustubha, holding conch, discus and mace; the second, fair-limbed, white as milk, marked with the svastika,
अध्याय ५०
लाङ्गलास्त्रधरं देवम् अनन्ताख्यं महाबलम् देवदानवगन्धर्वयक्षविद्याधरोरगैः
lāṅgalāstradharaṃ devam anantākhyaṃ mahābalam devadānavagandharvayakṣavidyādharoragaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the god bearing the plough-weapon, the mighty one called Ananta — by gods, Danavas, Gandharvas, Yakshas, Vidyadharas and serpents
अध्याय ५०
न विज्ञातो हि तस्यान्तस् तेनानन्त इति स्मृतः भगिनीं वासुदेवस्य रुक्मवर्णां सुशोभनाम्
na vijñāto hi tasyāntas tenānanta iti smṛtaḥ bhaginīṃ vāsudevasya rukmavarṇāṃ suśobhanām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
his end is not known, hence he is remembered as Ananta; and the sister of Vasudeva, golden in colour and very beautiful,
अध्याय ५०
तृतीयां वै सुभद्रां च सर्वलक्षणलक्षिताम्
tṛtīyāṃ vai subhadrāṃ ca sarvalakṣaṇalakṣitām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the third, Subhadra, marked with every good sign."
अध्याय ५०
श्रुत्वैतद् वचनं तस्य विश्वकर्मा सुकर्मकृत् तत्क्षणात् कारयाम् आस प्रतिमाः शुभलक्षणाः
śrutvaitad vacanaṃ tasya viśvakarmā sukarmakṛt tatkṣaṇāt kārayām āsa pratimāḥ śubhalakṣaṇāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing his words, Vishvakarman, the doer of good work, made the images with auspicious marks in that very instant:
अध्याय ५०
प्रथमं शुक्लवर्णाभं शारदेन्दुसमप्रभम् आरक्ताक्षं महाकायं स्फटाविकटमस्तकम्
prathamaṃ śuklavarṇābhaṃ śāradendusamaprabham āraktākṣaṃ mahākāyaṃ sphaṭāvikaṭamastakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the first, of white colour, radiant like the autumn moon, with red eyes and huge body, his head fearsome with a hood,
अध्याय ५०
नीलाम्बरधरं चोग्रं बलं बलमदोद्धतम् कुण्डलैकधरं दिव्यं गदामुशलधारिणम्
nīlāmbaradharaṃ cograṃ balaṃ balamadoddhatam kuṇḍalaikadharaṃ divyaṃ gadāmuśaladhāriṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
wearing blue garments, fierce, Bala, proud of his strength, wearing a single earring, divine, bearing mace and pestle;
अध्याय ५०
द्वितीयं पुण्डरीकाक्षं नीलजीमूतसंनिभम् अतसीपुष्पसंकाशं पद्मपत्त्रायतेक्षणम्
dvitīyaṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlajīmūtasaṃnibham atasīpuṣpasaṃkāśaṃ padmapattrāyatekṣaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the second, lotus-eyed, like a dark cloud, like the atasi flower, with eyes long as lotus petals,
अध्याय ५०
पीतवाससम् अत्युग्रं शुभं श्रीवत्सलक्षणम् चक्रपूर्णकरं दिव्यं सर्वपापहरं हरिम्
pītavāsasam atyugraṃ śubhaṃ śrīvatsalakṣaṇam cakrapūrṇakaraṃ divyaṃ sarvapāpaharaṃ harim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
clad in yellow, very fierce, auspicious, marked with the Shrivatsa, his hand full with the discus, divine, Hari who removes all sins;
अध्याय ५०
तृतीयां स्वर्णवर्णाभां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् विचित्रवस्त्रसंछन्नां हारकेयूरभूषिताम्
tṛtīyāṃ svarṇavarṇābhāṃ padmapattrāyatekṣaṇām vicitravastrasaṃchannāṃ hārakeyūrabhūṣitām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the third, golden in colour, with eyes long as lotus petals, clothed in variegated garments, adorned with necklace and armlets,
अध्याय ५०
विचित्राभरणोपेतां रत्नहारावलम्बिताम् पीनोन्नतकुचां रम्यां विश्वकर्मा विनिर्ममे
vicitrābharaṇopetāṃ ratnahārāvalambitām pīnonnatakucāṃ ramyāṃ viśvakarmā vinirmame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
endowed with variegated ornaments, hung with jewelled necklaces, with full, raised breasts, lovely — so Vishvakarman fashioned them.
अध्याय ५०
स तु राजाद्भुतं दृष्ट्वा क्षणेनैकेन निर्मिताः दिव्यवस्त्रयुगच्छन्ना नानारत्नैर् अलंकृताः
sa tu rājādbhutaṃ dṛṣṭvā kṣaṇenaikena nirmitāḥ divyavastrayugacchannā nānāratnair alaṃkṛtāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The king, seeing the wonder — made in a single moment, covered with pairs of divine garments, adorned with various jewels,
अध्याय ५०
सर्वलक्षणसंपन्नाः प्रतिमाः सुमनोहराः विस्मयं परमं गत्वा इदं वचनम् अब्रवीत्
sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ pratimāḥ sumanoharāḥ vismayaṃ paramaṃ gatvā idaṃ vacanam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
endowed with every good mark, very charming images — was filled with supreme wonder and said these words:
अध्याय ५०
किं देवौ समनुप्राप्तौ द्विजरूपधराव् उभौ उभौ चाद्भुतकर्माणौ देववृत्ताव् अमानुषौ
kiṃ devau samanuprāptau dvijarūpadharāv ubhau ubhau cādbhutakarmāṇau devavṛttāv amānuṣau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Are you two gods who have come in the guise of brahmins? Both of you are doers of wondrous deeds, of divine conduct, superhuman.
अध्याय ५०
देवौ वा मानुषौ वापि यक्षविद्याधरौ युवाम् किं नु ब्रह्महृषीकेशौ किं वसू किम् उताश्विनौ
devau vā mānuṣau vāpi yakṣavidyādharau yuvām kiṃ nu brahmahṛṣīkeśau kiṃ vasū kim utāśvinau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Are you gods or men, Yakshas or Vidyadharas? Are you Brahma and Hrishikesha, or Vasus, or the Ashvins?
अध्याय ५०
न वेद्मि सत्यसद्भावौ मायारूपेण संस्थितौ युवां गतो ऽस्मि शरणम् आत्मा तु मे प्रकाश्यताम्
na vedmi satyasadbhāvau māyārūpeṇa saṃsthitau yuvāṃ gato 'smi śaraṇam ātmā tu me prakāśyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I do not know your true nature, for you stand in illusory forms. I have come to you for refuge; let your true self be revealed to me."
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 50
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.