अध्याय ५१
नाहं देवो न यक्षो वा न दैत्यो न च देवराट् न ब्रह्मा न च रुद्रो ऽहं विद्धि मां पुरुषोत्तमम्
nāhaṃ devo na yakṣo vā na daityo na ca devarāṭ na brahmā na ca rudro 'haṃ viddhi māṃ puruṣottamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
It pierced the Earth, entered the nether worlds and caused consternation among Devas, Danavas and Yaksas.
अध्याय ५१
अर्तिहा सर्वलोकानाम् अनन्तबलपौरुषः आराधनीयो भूतानाम् अन्तो यस्य न विद्यते
artihā sarvalokānām anantabalapauruṣaḥ ārādhanīyo bhūtānām anto yasya na vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O leading sages, burning from below, the fire destroyed everything in a trice, the world of Nagas and whatever there was on the earth.
अध्याय ५१
पठ्यते सर्वशास्त्रेषु वेदान्तेषु निगद्यते यम् आहुर् ज्ञानगम्येति वासुदेवेति योगिनः
paṭhyate sarvaśāstreṣu vedānteṣu nigadyate yam āhur jñānagamyeti vāsudeveti yoginaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the middle. of this terrible dissolution of such a
अध्याय ५१
अहम् एव स्वयं ब्रह्मा अहं विष्णुः शिवो ऽप्य् अहम् इन्द्रो ऽहं देवराजश् च जगत्संयमनो यमः
aham eva svayaṃ brahmā ahaṃ viṣṇuḥ śivo 'py aham indro 'haṃ devarājaś ca jagatsaṃyamano yamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I myself am Brahma, I am Vishnu and I am Shiva; I am Indra, king of the gods, and Yama, the restrainer of the world;
अध्याय ५१
पृथिव्यादीनि भूतानि त्रेताग्निर् हुतभुङ् नृप वरुणो ऽपां पतिश् चाहं धरित्री च महीधरः
pṛthivyādīni bhūtāni tretāgnir hutabhuṅ nṛpa varuṇo 'pāṃ patiś cāhaṃ dharitrī ca mahīdharaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the elements beginning with earth, the three sacred fires, the eater of oblations, O king; I am Varuna, lord of waters, the earth and the mountain.
अध्याय ५१
यत् किंचिद् वाङ्मयं लोके जगत् स्थावरजङ्गमम् चराचरं च यद् विश्वं मदन्यन् नास्ति किंचन
yat kiṃcid vāṅmayaṃ loke jagat sthāvarajaṅgamam carācaraṃ ca yad viśvaṃ madanyan nāsti kiṃcana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whatever in the world consists of speech, the world of unmoving and moving, all that moves and does not move — there is nothing other than me.
अध्याय ५१
प्रीतो ऽहं ते नृपश्रेष्ठ वरं वरय सुव्रत यद् इष्टं तत् प्रयच्छामि हृदि यत् ते व्यवस्थितम्
prīto 'haṃ te nṛpaśreṣṭha varaṃ varaya suvrata yad iṣṭaṃ tat prayacchāmi hṛdi yat te vyavasthitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am pleased with you, O best of kings; choose a boon, O one of good vows. I will grant whatever you desire, whatever is settled in your heart.
अध्याय ५१
मद्दर्शनम् अपुण्यानां स्वप्नान्ते ऽपि न जायते त्वं पुनर् दृढभक्तित्वात् प्रत्यक्षं दृष्टवान् असि
maddarśanam apuṇyānāṃ svapnānte 'pi na jāyate tvaṃ punar dṛḍhabhaktitvāt pratyakṣaṃ dṛṣṭavān asi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sight of me does not come to those without merit even in a dream; but you, through your firm devotion, have seen me face to face."
अध्याय ५१
श्रुत्वैवं वासुदेवस्य वचनं तस्य भो द्विजाः रोमाञ्चिततनुर् भूत्वा इदं स्तोत्रं जगौ नृपः
śrutvaivaṃ vāsudevasya vacanaṃ tasya bho dvijāḥ romāñcitatanur bhūtvā idaṃ stotraṃ jagau nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing these words of Vasudeva, O brahmins, the king, his body thrilling with joy, sang this hymn:
अध्याय ५१
श्रियः कान्त नमस् ते ऽस्तु श्रीपते पीतवाससे श्रीद श्रीश श्रीनिवास नमस् ते श्रीनिकेतन
śriyaḥ kānta namas te 'stu śrīpate pītavāsase śrīda śrīśa śrīnivāsa namas te śrīniketana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Beloved of Shri, salutation to you; lord of Shri, clad in yellow; giver of Shri, master of Shri, abode of Shri — salutation to you, dwelling of Shri.
अध्याय ५१
आद्यं पुरुषम् ईशानं सर्वेशं सर्वतोमुखम् निष्कलं परमं देवं प्रणतो ऽस्मि सनातनम्
ādyaṃ puruṣam īśānaṃ sarveśaṃ sarvatomukham niṣkalaṃ paramaṃ devaṃ praṇato 'smi sanātanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the primal Person, the ruler, lord of all, facing every way, partless, the supreme, eternal god,
अध्याय ५१
शब्दातीतं गुणातीतं भावाभावविवर्जितम् निर्लेपं निर्गुणं सूक्ष्मं सर्वज्ञं सर्वभावनम्
śabdātītaṃ guṇātītaṃ bhāvābhāvavivarjitam nirlepaṃ nirguṇaṃ sūkṣmaṃ sarvajñaṃ sarvabhāvanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
beyond sound, beyond qualities, free of being and non-being, untainted, without qualities, subtle, all-knowing, sustainer of all,
अध्याय ५१
प्रावृण्मेघप्रतीकाशं गोब्राह्मणहिते रतम् सर्वेषाम् एव गोप्तारं व्यापिनं सर्वभाविनम्
prāvṛṇmeghapratīkāśaṃ gobrāhmaṇahite ratam sarveṣām eva goptāraṃ vyāpinaṃ sarvabhāvinam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
like a rain-cloud, devoted to the welfare of cows and brahmins, protector of all, all-pervading, sustainer of all beings.
अध्याय ५१
शङ्खचक्रधरं देवं गदामुशलधारिणम् नमस्ये वरदं देवं नीलोत्पलदलच्छविम्
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ gadāmuśaladhāriṇam namasye varadaṃ devaṃ nīlotpaladalacchavim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to the god bearing conch and discus, mace and pestle, the boon-giving god with the lustre of a blue lotus petal.
अध्याय ५१
नागपर्यङ्कशयनं क्षीरोदार्णवशायिनम् नमस्ये ऽहं हृषीकेशं सर्वपापहरं हरिम्
nāgaparyaṅkaśayanaṃ kṣīrodārṇavaśāyinam namasye 'haṃ hṛṣīkeśaṃ sarvapāpaharaṃ harim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I bow to Hrishikesha, lying on the serpent couch in the milk ocean, Hari who removes all sins.
अध्याय ५१
पुनस् त्वां देवदेवेशं नमस्ये वरदं विभुम् सर्वलोकेश्वरं विष्णुं मोक्षकारणम् अव्ययम्
punas tvāṃ devadeveśaṃ namasye varadaṃ vibhum sarvalokeśvaraṃ viṣṇuṃ mokṣakāraṇam avyayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Again I bow to you, lord of the gods, boon-giving and all-pervading, lord of all worlds, Vishnu, imperishable cause of liberation."
अध्याय ५१
एवं स्तुत्वा तु तं देवं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः उवाच प्रणतो भूत्वा निपत्य धरणीतले
evaṃ stutvā tu taṃ devaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ uvāca praṇato bhūtvā nipatya dharaṇītale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus praised that god and bowed with joined palms, he prostrated himself on the ground and, bowing, said:
अध्याय ५१
प्रीतो ऽसि यदि मे नाथ वृणोमि वरम् उत्तमम् देवासुराः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः
prīto 'si yadi me nātha vṛṇomi varam uttamam devāsurāḥ sagandharvā yakṣarakṣomahoragāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"If you are pleased with me, O Lord, I choose the highest boon. Gods, Asuras, Gandharvas, Yakshas, Rakshasas, great serpents,
अध्याय ५१
सिद्धविद्याधराः साध्याः किंनरा गुह्यकास् तथा ऋषयो ये महाभागा नानाशास्त्रविशारदाः
siddhavidyādharāḥ sādhyāḥ kiṃnarā guhyakās tathā ṛṣayo ye mahābhāgā nānāśāstraviśāradāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Siddhas, Vidyadharas, Sadhyas, Kinnaras and Guhyakas, and the illustrious sages learned in various scriptures,
अध्याय ५१
परिव्राड्योगयुक्ताश् च वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः मोक्षमार्गविदो ये ऽन्ये ध्यायन्ति परमं पदम्
parivrāḍyogayuktāś ca vedatattvārthacintakāḥ mokṣamārgavido ye 'nye dhyāyanti paramaṃ padam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
wandering ascetics devoted to yoga, those who reflect on the meaning of the Veda's truth, and others who know the path of liberation meditate on the supreme state —
अध्याय ५१
निर्गुणं निर्मलं शान्तं यत् पश्यन्ति मनीषिनः तत् पदं गन्तुम् इच्छामि त्वत्प्रसादात् सुदुर्लभम्
nirguṇaṃ nirmalaṃ śāntaṃ yat paśyanti manīṣinaḥ tat padaṃ gantum icchāmi tvatprasādāt sudurlabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
that state, without qualities, pure and tranquil, which the wise behold — I wish to reach it by your grace, though it is very hard to attain."
अध्याय ५१
सर्वं भवतु भद्रं ते यथेष्टं सर्वम् आप्नुहि भविष्यति यथाकामं मत्प्रसादान् न संशयः
sarvaṃ bhavatu bhadraṃ te yatheṣṭaṃ sarvam āpnuhi bhaviṣyati yathākāmaṃ matprasādān na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"May all be well with you; may you obtain everything you desire. It will be as you wish by my grace; there is no doubt.
अध्याय ५१
दश वर्षसहस्राणि तथा नव शतानि च अविच्छिन्नं महाराज्यं कुरु त्वं नृपसत्तम
daśa varṣasahasrāṇi tathā nava śatāni ca avicchinnaṃ mahārājyaṃ kuru tvaṃ nṛpasattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For ten thousand nine hundred years, O best of kings, rule your great kingdom without interruption.
अध्याय ५१
प्रयास्यसि पदं दिव्यं दुर्लभं यत् सुरासुरैः पूर्णमनोरथं शान्तं गुह्यम् अव्यक्तम् अव्ययम्
prayāsyasi padaṃ divyaṃ durlabhaṃ yat surāsuraiḥ pūrṇamanorathaṃ śāntaṃ guhyam avyaktam avyayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You will go to the divine state, hard for gods and Asuras to reach, where every wish is fulfilled — tranquil, secret, unmanifest and imperishable,
अध्याय ५१
परात् परतरं सूक्ष्मं निर्लेपं निष्कलं ध्रुवम् चिन्ताशोकविनिर्मुक्तं क्रियाकारणवर्जितम्
parāt parataraṃ sūkṣmaṃ nirlepaṃ niṣkalaṃ dhruvam cintāśokavinirmuktaṃ kriyākāraṇavarjitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
higher than the highest, subtle, untainted, partless and fixed, free from anxiety and grief, devoid of action and cause.
अध्याय ५१
तद् अहं दर्शयिष्यामि ज्ञेयाख्यं परमं पदम् यं प्राप्य परमानन्दं प्राप्स्यसि परमां गतिम्
tad ahaṃ darśayiṣyāmi jñeyākhyaṃ paramaṃ padam yaṃ prāpya paramānandaṃ prāpsyasi paramāṃ gatim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I will show you that supreme state called the knowable; attaining it you will reach supreme bliss and the highest goal.
अध्याय ५१
कीर्तिश् च तव राजेन्द्र भवत्य् अत्र महीतले यावद् घना नभो यावद् यावच् चन्द्रार्कतारकम्
kīrtiś ca tava rājendra bhavaty atra mahītale yāvad ghanā nabho yāvad yāvac candrārkatārakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And your fame, O king of kings, will last here on earth as long as there are clouds and sky, as long as moon, sun and stars,
अध्याय ५१
यावत् समुद्राः सप्तैव यावन् मेर्वादिपर्वताः तिष्ठन्ति दिवि देवाश् च तावत् सर्वत्र चाव्यया
yāvat samudrāḥ saptaiva yāvan mervādiparvatāḥ tiṣṭhanti divi devāś ca tāvat sarvatra cāvyayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
as long as the seven oceans and the mountains beginning with Meru remain and the gods dwell in heaven — so long, everywhere, imperishable.
अध्याय ५१
इन्द्रद्युम्नसरो नाम तीर्थं यज्ञाङ्गसंभवम् यत्र स्नात्वा सकृल् लोकः शक्रलोकम् अवाप्नुयात्
indradyumnasaro nāma tīrthaṃ yajñāṅgasaṃbhavam yatra snātvā sakṛl lokaḥ śakralokam avāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The holy place named Indradyumna Lake, born from the parts of the sacrifice — bathing there even once, people attain the world of Shakra.
अध्याय ५१
दापयिष्यति यः पिण्डांस् तटे ऽस्मिन् सरसः शुभे कुलैकविंशम् उद्धृत्य शक्रलोकं गमिष्यति
dāpayiṣyati yaḥ piṇḍāṃs taṭe 'smin sarasaḥ śubhe kulaikaviṃśam uddhṛtya śakralokaṃ gamiṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever has rice-balls offered on the bank of this auspicious lake will raise twenty-one generations of his family and go to the world of Shakra,
अध्याय ५१
पूज्यमानो ऽप्सरोभिश् च गन्धर्वैर् गीतनिस्वनैः विमानेन वसेत् तत्र यावद् इन्द्राश् चतुर्दश
pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ vimānena vaset tatra yāvad indrāś caturdaśa
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
honoured by Apsarases and by Gandharvas with the sound of song, dwelling there in a celestial car for the reigns of fourteen Indras.
अध्याय ५१
सरसो दक्षिणे भागे नैरृत्यां तु समाश्रिते न्यग्रोधस् तिष्ठते तत्र तत्समीपे तु मण्डपः
saraso dakṣiṇe bhāge nairṛtyāṃ tu samāśrite nyagrodhas tiṣṭhate tatra tatsamīpe tu maṇḍapaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the southern part of the lake, toward the south-west, stands a banyan, and near it a pavilion,
अध्याय ५१
केतकीवनसंछन्नो नानापादपसंकुलः नारिकेलैर् असंख्येयैश् चम्पकैर् बकुलावृतैः
ketakīvanasaṃchanno nānāpādapasaṃkulaḥ nārikelair asaṃkhyeyaiś campakair bakulāvṛtaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
covered with ketaki groves and full of various trees, with countless coconuts, champakas surrounded by bakulas,
अध्याय ५१
अशोकैः कर्णिकारैश् च पुंनागैर् नागकेसरैः पाटलाम्रातसरलैश् चन्दनैर् देवदारुभिः
aśokaiḥ karṇikāraiś ca puṃnāgair nāgakesaraiḥ pāṭalāmrātasaralaiś candanair devadārubhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
ashokas, karnikaras, punnagas, nagakesaras, patalas, amratakas, saralas, sandal and devadarus,
अध्याय ५१
न्यग्रोधाश्वत्थखदिरैः पारिजातैः सहार्जुनैः हिन्तालैश् चैव तालैश् च शिंशपैर् बदरैस् तथा
nyagrodhāśvatthakhadiraiḥ pārijātaiḥ sahārjunaiḥ hintālaiś caiva tālaiś ca śiṃśapair badarais tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
banyans, ashvatthas, khadiras, parijatas and arjunas, hintalas, palmyras, shimshapas and badaras,
अध्याय ५१
करञ्जैर् लकुचैः प्लक्षैः पनसैर् बिल्वधातुकैः अन्यैर् बहुविधैर् वृक्षैः शोभितः समलंकृतः
karañjair lakucaiḥ plakṣaiḥ panasair bilvadhātukaiḥ anyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ śobhitaḥ samalaṃkṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
karanjas, lakuchas, plakshas, jackfruits, bilvas and dhatukas, beautified and adorned with other trees of many kinds.
अध्याय ५१
आषाढस्य सिते पक्षे पञ्चम्यां पितृदैवते ऋक्षे नेष्यन्ति नस् तत्र नीत्वा सप्त दिनानि वै
āṣāḍhasya site pakṣe pañcamyāṃ pitṛdaivate ṛkṣe neṣyanti nas tatra nītvā sapta dināni vai
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the bright fortnight of Ashadha, on the fifth day, under the asterism of the ancestors, they will bring us there and for seven days
अध्याय ५१
मण्डपे स्थापयिष्यन्ति सुवेश्याभिः सुशोभनैः क्रीडाविशेषबहुलैर् नृत्यगीतमनोहरैः
maṇḍape sthāpayiṣyanti suveśyābhiḥ suśobhanaiḥ krīḍāviśeṣabahulair nṛtyagītamanoharaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
will install us in the pavilion with beautiful courtesans, charming with dance and song and rich in special entertainments.
अध्याय ५१
चामरैः स्वर्णदण्डैश् च व्यजनै रत्नभूषणैः वीजयन्तस् तथास्मभ्यं स्थापयिष्यन्ति मङ्गलाः
cāmaraiḥ svarṇadaṇḍaiś ca vyajanai ratnabhūṣaṇaiḥ vījayantas tathāsmabhyaṃ sthāpayiṣyanti maṅgalāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Fanning us with chowries with golden handles and fans adorned with jewels, auspicious women will install us.
अध्याय ५१
ब्रह्मचारी यतिश् चैव स्नातकाश् च द्विजोत्तमाः वानप्रस्था गृहस्थाश् च सिद्धाश् चान्ये च ब्राह्मणाः
brahmacārī yatiś caiva snātakāś ca dvijottamāḥ vānaprasthā gṛhasthāś ca siddhāś cānye ca brāhmaṇāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Celibate students, ascetics, graduates, the best of brahmins, forest-dwellers, householders, Siddhas and other brahmins,
अध्याय ५१
नानावर्णपदैः स्तोत्रैर् ऋग्यजुःसामनिस्वनैः करिष्यन्ति स्तुतिं राजन् रामकेशवयोः पुनः
nānāvarṇapadaiḥ stotrair ṛgyajuḥsāmanisvanaiḥ kariṣyanti stutiṃ rājan rāmakeśavayoḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with hymns of various words and letters, and the sounds of Rig, Yajus and Saman, will praise Rama and Keshava again, O king.
अध्याय ५१
ततः स्तुत्वा च दृष्ट्वा च संप्रणम्य च भक्तितः नरो वर्षायुतं दिव्यं श्रीमद्धरिपुरे वसेत्
tataḥ stutvā ca dṛṣṭvā ca saṃpraṇamya ca bhaktitaḥ naro varṣāyutaṃ divyaṃ śrīmaddharipure vaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, having praised, seen and bowed with devotion, a man will dwell for ten thousand divine years in the glorious city of Hari,
अध्याय ५१
पूज्यमानो ऽप्सरोभिश् च गन्धर्वैर् गीतनिस्वनैः हरेर् अनुचरस् तत्र क्रीडते केशवेन वै
pūjyamāno 'psarobhiś ca gandharvair gītanisvanaiḥ harer anucaras tatra krīḍate keśavena vai
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
honoured by Apsarases and by Gandharvas with the sound of song; as Hari's attendant he sports there with Keshava,
अध्याय ५१
विमानेनार्कवर्णेन रत्नहारेण भ्राजता सर्वकामैर् महाभोगैस् तिष्ठते भुवनोत्तमे
vimānenārkavarṇena ratnahāreṇa bhrājatā sarvakāmair mahābhogais tiṣṭhate bhuvanottame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
in a celestial car coloured like the sun, shining with jewelled necklaces, with all desires and great enjoyments he stays in the best of worlds.
अध्याय ५१
तपःक्षयादिहागत्य मनुष्यो ब्राह्मणो भवेत् कोटीधनपतिः श्रीमांश् चतुर्वेदी भवेद् ध्रुवम्
tapaḥkṣayādihāgatya manuṣyo brāhmaṇo bhavet koṭīdhanapatiḥ śrīmāṃś caturvedī bhaved dhruvam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When his austerity is exhausted, coming here, he becomes a brahmin, lord of crores of wealth, glorious, surely a knower of the four Vedas."
अध्याय ५१
एवं तस्मै वरं दत्त्वा कृत्वा च समयं हरिः जगामादर्शनं विप्राः सहितो विश्वकर्मणा
evaṃ tasmai varaṃ dattvā kṛtvā ca samayaṃ hariḥ jagāmādarśanaṃ viprāḥ sahito viśvakarmaṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus given him the boon and made the covenant, Hari vanished, O brahmins, together with Vishvakarman.
अध्याय ५१
स तु राजा तदा हृष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने संदर्शनाद् धरेः
sa tu rājā tadā hṛṣṭo romāñcitatanūruhaḥ kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene saṃdarśanād dhareḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The king, then delighted, his hair standing on end, felt that he had fulfilled his purpose through the sight of Hari.
अध्याय ५१
ततः कृष्णं च रामं च सुभद्रां च वरप्रदाम् रथैर् विमानसंकाशैर् मणिकाञ्चनचित्रितैः
tataḥ kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca subhadrāṃ ca varapradām rathair vimānasaṃkāśair maṇikāñcanacitritaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Krishna, Rama and Subhadra, the giver of boons, on chariots like celestial cars, painted with gems and gold,
अध्याय ५१
संवाह्य तास् तदा राजा महामङ्गलनिःस्वनैः आनयाम् आस मतिमान् सामात्यः सपुरोहितः
saṃvāhya tās tadā rājā mahāmaṅgalaniḥsvanaiḥ ānayām āsa matimān sāmātyaḥ sapurohitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the wise king, with his ministers and family priest, had carried there with the sounds of great auspicious music,
अध्याय ५१
नानावादित्रनिर्घोषैर् नानावेदस्वनैः शुभैः संस्थाप्य च शुभे देशे पवित्रे सुमनोहरे
nānāvāditranirghoṣair nānāvedasvanaiḥ śubhaiḥ saṃsthāpya ca śubhe deśe pavitre sumanohare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with the sounds of various instruments and auspicious Vedic recitation, and placed them in an auspicious, holy, very charming spot.
अध्याय ५१
ततः शुभतिथौ काले नक्षत्रे शुभलक्षणे प्रतिष्ठां कारयाम् आस सुमुहूर्ते द्विजैः सह
tataḥ śubhatithau kāle nakṣatre śubhalakṣaṇe pratiṣṭhāṃ kārayām āsa sumuhūrte dvijaiḥ saha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, at an auspicious time, on an auspicious day under a constellation of good omen, at a favourable moment, he had the consecration performed with the brahmins,
अध्याय ५१
यथोक्तेन विधानेन विधिदृष्टेन कर्मणा आचार्यानुमतेनैव सर्वं कृत्वा महीपतिः
yathoktena vidhānena vidhidṛṣṭena karmaṇā ācāryānumatenaiva sarvaṃ kṛtvā mahīpatiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
by the prescribed method and the rites seen in the injunctions; the king, having done everything with the approval of the preceptor,
अध्याय ५१
आचार्याय तदा दत्त्वा दक्षिणां विधिवत् प्रभुः ऋत्विग्भ्यश् च विधानेन तथान्येभ्यो धनं ददौ
ācāryāya tadā dattvā dakṣiṇāṃ vidhivat prabhuḥ ṛtvigbhyaś ca vidhānena tathānyebhyo dhanaṃ dadau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then gave the preceptor the fee according to rule, and gave wealth to the officiating priests and to others as prescribed.
अध्याय ५१
कृत्वा प्रतिष्ठां विधिवत् प्रासादे भवनोत्तमे स्थापयाम् आस तान् सर्वान् विधिदृष्टेन कर्मणा
kṛtvā pratiṣṭhāṃ vidhivat prāsāde bhavanottame sthāpayām āsa tān sarvān vidhidṛṣṭena karmaṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having duly performed the consecration in the temple, the best of dwellings, he installed them all by the rites seen in the injunctions.
अध्याय ५१
ततः संपूज्य विधिना नानापुष्पैः सुगन्धिभिः सुवर्णमणिमुक्ताद्यैर् नानावस्त्रैः सुशोभनैः
tataḥ saṃpūjya vidhinā nānāpuṣpaiḥ sugandhibhiḥ suvarṇamaṇimuktādyair nānāvastraiḥ suśobhanaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, having worshipped duly with various fragrant flowers, with gold, gems, pearls and beautiful garments of many kinds,
अध्याय ५१
रत्नैश् च विविधैर् दिव्यैर् आसनैर् ग्रामपत्तनैः ददौ चान्यान् स विषयान् पुराणि नगराणि च
ratnaiś ca vividhair divyair āsanair grāmapattanaiḥ dadau cānyān sa viṣayān purāṇi nagarāṇi ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with various divine jewels, seats, villages and towns, he gave other territories, cities and towns as well.
अध्याय ५१
एवं बहुविधं दत्त्वा राज्यं कृत्वा यथोचितम् इष्ट्वा च विविधैर् यज्ञैर् दत्त्वा दानान्य् अनेकशः
evaṃ bahuvidhaṃ dattvā rājyaṃ kṛtvā yathocitam iṣṭvā ca vividhair yajñair dattvā dānāny anekaśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus given in many ways, ruled the kingdom fittingly, performed various sacrifices and given many gifts,
अध्याय ५१
कृतकृत्यस् ततो राजा त्यक्तसर्वपरिग्रहः जगाम परमं स्थानं तद् विष्णोः परमं पदम्
kṛtakṛtyas tato rājā tyaktasarvaparigrahaḥ jagāma paramaṃ sthānaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the king, his purpose fulfilled, having given up all possessions, went to the supreme abode, the supreme state of Vishnu.
अध्याय ५१
एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कथितो वो नृपोत्तमः क्षेत्रस्य चैव माहात्म्यं किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
evaṃ mayā muniśreṣṭhāḥ kathito vo nṛpottamaḥ kṣetrasya caiva māhātmyaṃ kim anyac chrotum icchatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus, O best of sages, I have told you of the best of kings and the greatness of the region. What else do you wish to hear?
अध्याय ५१
श्रुत्वैवं वचनं तस्य ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः आश्चर्यं मेनिरे विप्राः पप्रच्छुश् च पुनर् मुदा
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ āścaryaṃ menire viprāḥ papracchuś ca punar mudā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing these words of Brahma, born of the unmanifest, the brahmins considered it a wonder and joyfully asked again:
अध्याय ५१
कस्मिन् काले सुरश्रेष्ठ गन्तव्यं पुरुषोत्तमम् विधिना केन कर्तव्यं पञ्चतीर्थम् इति प्रभो
kasmin kāle suraśreṣṭha gantavyaṃ puruṣottamam vidhinā kena kartavyaṃ pañcatīrtham iti prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"At what time, O best of gods, should one go to Purushottama? By what rite should the Panchatirtha be performed, O Lord?
अध्याय ५१
एकैकस्य च तीर्थस्य स्नानदानस्य यत् फलम् देवताप्रेक्षणे चैव ब्रूहि सर्वं पृथक् पृथक्
ekaikasya ca tīrthasya snānadānasya yat phalam devatāprekṣaṇe caiva brūhi sarvaṃ pṛthak pṛthak
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Tell us everything separately — the fruit of bathing and giving at each holy place and of seeing the deities."
अध्याय ५१
निराहारः कुरुक्षेत्रे पादेनैकेन यस् तपेत् जितेन्द्रियो जितक्रोधः सप्तसंवत्सरायुतम्
nirāhāraḥ kurukṣetre pādenaikena yas tapet jitendriyo jitakrodhaḥ saptasaṃvatsarāyutam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"One who, fasting, stands on one foot and practises austerity at Kurukshetra for seventy thousand years, with senses and anger conquered,
अध्याय ५१
दृष्ट्वा सदा ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां पुरुषोत्तमम् कृतोपवासः प्राप्नोति ततो ऽधिकतरं फलम्
dṛṣṭvā sadā jyeṣṭhaśukladvādaśyāṃ puruṣottamam kṛtopavāsaḥ prāpnoti tato 'dhikataraṃ phalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
obtains a far greater fruit by always seeing Purushottama on the bright twelfth of Jyeshtha after fasting.
अध्याय ५१
तस्माज् ज्येष्ठे मुनिश्रेष्ठाः प्रयत्नेन सुसंयतैः स्वर्गलोकेप्सुविप्राद्यैर् द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः
tasmāj jyeṣṭhe muniśreṣṭhāḥ prayatnena susaṃyataiḥ svargalokepsuviprādyair draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore in Jyeshtha, O best of sages, Purushottama should be seen with effort by the well-disciplined brahmins and others who desire heaven.
अध्याय ५१
पञ्चतीर्थं तु विधिवत् कृत्वा ज्येष्ठे नरोत्तमः शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां पश्येत् तं पुरुषोत्तमम्
pañcatīrthaṃ tu vidhivat kṛtvā jyeṣṭhe narottamaḥ śuklapakṣasya dvādaśyāṃ paśyet taṃ puruṣottamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having duly performed the Panchatirtha in Jyeshtha, the best of men should see Purushottama on the twelfth of the bright fortnight.
अध्याय ५१
ये पश्यन्त्य् अव्ययं देवं द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् ते विष्णुलोकम् आसाद्य न च्यवन्ते कदाचन
ye paśyanty avyayaṃ devaṃ dvādaśyāṃ puruṣottamam te viṣṇulokam āsādya na cyavante kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who see the imperishable god Purushottama on the twelfth reach Vishnu's world and never fall from it.
अध्याय ५१
तस्माज् ज्येष्ठे प्रयत्नेन गन्तव्यं भो द्विजोत्तमाः कृत्वा तस्मिन् पञ्चतीर्थं द्रष्टव्यः पुरुषोत्तमः
tasmāj jyeṣṭhe prayatnena gantavyaṃ bho dvijottamāḥ kṛtvā tasmin pañcatīrthaṃ draṣṭavyaḥ puruṣottamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore, O best of brahmins, one should go with effort in Jyeshtha; having performed the Panchatirtha there, Purushottama should be seen.
अध्याय ५१
सुदूरस्थो ऽपि यो भक्त्या कीर्तयेत् पुरुषोत्तमम् अहन्य् अहनि शुद्धात्मा सो ऽपि विष्णुपुरं व्रजेत्
sudūrastho 'pi yo bhaktyā kīrtayet puruṣottamam ahany ahani śuddhātmā so 'pi viṣṇupuraṃ vrajet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even one who lives very far away and, pure in heart, praises Purushottama with devotion day after day, goes to Vishnu's city.
अध्याय ५१
यात्रां करोति कृष्णस्य श्रद्धया यः समाहितः सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन् नरः
yātrāṃ karoti kṛṣṇasya śraddhayā yaḥ samāhitaḥ sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ vrajen naraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The man who makes the pilgrimage to Krishna with faith and composure is freed from all sins and goes to Vishnu's world.
अध्याय ५१
चक्रं दृष्ट्वा हरेर् दूरात् प्रासादोपरि संस्थितम् सहसा मुच्यते पापान् नरो भक्त्या प्रणम्य तत्
cakraṃ dṛṣṭvā harer dūrāt prāsādopari saṃsthitam sahasā mucyate pāpān naro bhaktyā praṇamya tat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing from afar Hari's discus standing on top of the temple, and bowing to it with devotion, a man is at once freed from sin."
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 51
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.