Brahma Purana· Brahma Purāṇa
52
अध्याय 52 / 246

Adhyaya 52

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

आसीत् कल्पे मुनिश्रेष्ठाः संप्रवृत्ते महाक्षये नष्टे ऽर्कचन्द्रे पवने नष्टे स्थावरजङ्गमे

āsīt kalpe muniśreṣṭhāḥ saṃpravṛtte mahākṣaye naṣṭe 'rkacandre pavane naṣṭe sthāvarajaṅgame

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then great clouds rose up in the sky presenting a wonderful sight. They were like herds of elephants bedecked in necklaces of lightning streaks.

अध्याय ५२

श्लोक 2

उदिते प्रलयादित्ये प्रचण्डे घनगर्जिते विद्युदुत्पातसंघातैः संभग्ने तरुपर्वते

udite pralayāditye pracaṇḍe ghanagarjite vidyudutpātasaṃghātaiḥ saṃbhagne taruparvate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, on hearing his words, the sage was extre¬ mely infuriated and surprised too. He said.

अध्याय ५२

श्लोक 3

लोके च संहृते सर्वे महदुल्कानिबर्हणे शुष्केषु सर्वतोयेषु सरःसु च सरित्सु च

loke ca saṃhṛte sarve mahadulkānibarhaṇe śuṣkeṣu sarvatoyeṣu saraḥsu ca saritsu ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The sage then sought refuge in Visnu. His mind solely dwelt on him alone. Once again he looked at the Banyan tree towering above the water.

अध्याय ५२

श्लोक 4

ततः संवर्तको वह्निर् वायुना सह भो द्विजाः लोकं तु प्राविशत् सर्वम् आदित्यैर् उपशोभितम्

tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bho dvijāḥ lokaṃ tu prāviśat sarvam ādityair upaśobhitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then, O brahmins, the Samvartaka fire together with the wind entered the whole world, lit by the suns.

अध्याय ५२

श्लोक 5

पश्चात् स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम् देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत्

paścāt sa pṛthivīṃ bhittvā praviśya ca rasātalam devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Afterwards, piercing the earth and entering Rasatala, it creates great fear for gods, Danavas and Yakshas.

अध्याय ५२

श्लोक 6

निर्दहन् नागलोकं च यच् च किंचित् क्षिताव् इह अधस्तान् मुनिशार्दूलाः सर्वं नाशयते क्षणात्

nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃcit kṣitāv iha adhastān muniśārdūlāḥ sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Burning the world of the Nagas and whatever is on the earth here and below, O tigers among sages, it destroys everything in a moment.

अध्याय ५२

श्लोक 7

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च निर्दहत्य् आशुगो वायुः स च संवर्तको ऽनलः

tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca nirdahaty āśugo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then for thousands and hundreds of twenty yojanas the swift wind and that Samvartaka fire burn all.

अध्याय ५२

श्लोक 8

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ततो दहति संदीप्तः सर्वम् एव जगत् प्रभुः

sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam tato dahati saṃdīptaḥ sarvam eva jagat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then, blazing, that lord burns the entire world with its gods, Asuras and Gandharvas, Yakshas, serpents and Rakshasas.

अध्याय ५२

श्लोक 9

प्रदीप्तो ऽसौ महारौद्रः कल्पाग्निर् इति संश्रुतः महाज्वालो महार्चिष्मान् संप्रदीप्तमहास्वनः

pradīpto 'sau mahāraudraḥ kalpāgnir iti saṃśrutaḥ mahājvālo mahārciṣmān saṃpradīptamahāsvanaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

That very fierce blazing one is known as the fire of the kalpa, with great flames, great rays and a great roaring blaze,

अध्याय ५२

श्लोक 10

सूर्यकोटिप्रतीकाशो ज्वलन्न् इव स तेजसा त्रैलोक्यं चादहत् तूर्णं ससुरासुरमानुषम्

sūryakoṭipratīkāśo jvalann iva sa tejasā trailokyaṃ cādahat tūrṇaṃ sasurāsuramānuṣam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

like a crore of suns, blazing with its splendour, it quickly burned the three worlds with gods, Asuras and men.

अध्याय ५२

श्लोक 11

एवंविधे महाघोरे महाप्रलयदारुणे ऋषिः परमधर्मात्मा ध्यानयोगपरो ऽभवत्

evaṃvidhe mahāghore mahāpralayadāruṇe ṛṣiḥ paramadharmātmā dhyānayogaparo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In such a very terrible, dreadful great dissolution, a sage of supreme righteousness was absorbed in the yoga of meditation.

अध्याय ५२

श्लोक 12

एकः संतिष्ठते विप्रा मार्कण्डेयेति विश्रुतः मोहपाशैर् निबद्धो ऽसौ क्षुत्तृष्णाकुलितेन्द्रियाः

ekaḥ saṃtiṣṭhate viprā mārkaṇḍeyeti viśrutaḥ mohapāśair nibaddho 'sau kṣuttṛṣṇākulitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He remained alone, O brahmins, famed as Markandeya; bound by the fetters of delusion, his senses tormented by hunger and thirst,

अध्याय ५२

श्लोक 13

स दृष्ट्वा तं महावह्निं शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः तृष्णार्तः प्रस्खलन् विप्रास् तदासौ भयविह्वलः

sa dṛṣṭvā taṃ mahāvahniṃ śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukaḥ tṛṣṇārtaḥ praskhalan viprās tadāsau bhayavihvalaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

seeing that great fire, his throat, lips and palate dry, tormented by thirst and stumbling, he was then overcome with fear, O brahmins.

अध्याय ५२

श्लोक 14

बभ्राम पृथिवीं सर्वां कांदिशीको विचेतनः त्रातारं नाधिगच्छन् वै इतश् चेतश् च धावति

babhrāma pṛthivīṃ sarvāṃ kāṃdiśīko vicetanaḥ trātāraṃ nādhigacchan vai itaś cetaś ca dhāvati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He wandered over the whole earth, bewildered and senseless; finding no protector, he ran here and there.

अध्याय ५२

श्लोक 15

न लेभे च तदा शर्म यत्र विश्राम्यता द्विजाः करोमि किं न जानामि यस्याहं शरणं व्रजे

na lebhe ca tadā śarma yatra viśrāmyatā dvijāḥ karomi kiṃ na jānāmi yasyāhaṃ śaraṇaṃ vraje

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He found no place of rest where he might repose, O brahmins. "What shall I do? I do not know in whom to take refuge.

अध्याय ५२

श्लोक 16

कथं पश्यामि तं देवं पुरुषेशं सनातनम् इति संचिन्तयन् देवम् एकाग्रेण सनातनम्

kathaṃ paśyāmi taṃ devaṃ puruṣeśaṃ sanātanam iti saṃcintayan devam ekāgreṇa sanātanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

How may I see that god, the eternal lord of persons?" — thus reflecting with a single mind on the eternal god,

अध्याय ५२

श्लोक 17

प्राप्तवांस् तत् पदं दिव्यं महाप्रलयकारणम् पुरुषेशम् इति ख्यातं वटराजं सनातनम्

prāptavāṃs tat padaṃ divyaṃ mahāpralayakāraṇam puruṣeśam iti khyātaṃ vaṭarājaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

he reached that divine place, the cause of the great dissolution, the eternal king of banyans, famed as Purushesha.

अध्याय ५२

श्लोक 18

त्वरायुक्तो मुनिश् चासौ न्यग्रोधस्यान्तिकं ययौ आसाद्य तं मुनिश्रेष्ठास् तस्य मूले समाविशत्

tvarāyukto muniś cāsau nyagrodhasyāntikaṃ yayau āsādya taṃ muniśreṣṭhās tasya mūle samāviśat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The sage hastened to the banyan; reaching it, O best of sages, he entered at its root.

अध्याय ५२

श्लोक 19

न कालाग्निभयं तत्र न चाङ्गारप्रवर्षणम् न संवर्तागमस् तत्र न च वज्राशनिस् तथा

na kālāgnibhayaṃ tatra na cāṅgārapravarṣaṇam na saṃvartāgamas tatra na ca vajrāśanis tathā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There was no fear of the fire of doom, no rain of embers, no coming of the Samvartaka, nor thunderbolt.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.