अध्याय ५४
स प्रविश्योदरे तस्य बालस्य मुनिसत्तमः ददर्श पृथिवीं कृत्स्नां नानाजनपदैर् वृताम्
sa praviśyodare tasya bālasya munisattamaḥ dadarśa pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nānājanapadair vṛtām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent sages, after coming out of the belly of that boy, he once again saw the earth turned into a vast sheet of water. It was devoid of people.
अध्याय ५४
लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलोदधीन् ददर्श तान् समुद्रांश् च जम्बु प्लक्षं च शाल्मलम्
lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalodadhīn dadarśa tān samudrāṃś ca jambu plakṣaṃ ca śālmalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He saw that same lord in the form of the infant boy whom he had seen before. He was stationed on the branch of banyan tree in a palanquin.
अध्याय ५४
कुशं क्रौञ्चं च शाकं च पुष्करं च ददर्श सः भारतादीनि वर्षाणि तथा सर्वांश् च पर्वतान्
kuśaṃ krauñcaṃ ca śākaṃ ca puṣkaraṃ ca dadarśa saḥ bhāratādīni varṣāṇi tathā sarvāṃś ca parvatān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That lord had the scar Srlvatsa on his chest. He was clad in yellow robes and had four arms. His wide eyes resembl¬ ed the large petals of the lotus and he stayed there taking up the universe.
अध्याय ५४
मेरुं च सर्वरत्नाढ्यं अपश्यत् कनकाचलम् नानारत्नान्वितैः शृङ्गैर् भूषितं बहुकन्दरम्
meruṃ ca sarvaratnāḍhyaṃ apaśyat kanakācalam nānāratnānvitaiḥ śṛṅgair bhūṣitaṃ bahukandaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing the sage floating and swimming like a sense¬ less person and approaching him after coming out of his mouth, the lord spoke with laugh.
अध्याय ५४
नानामुनिजनाकीर्णं नानावृक्षवनाकुलम् नानासत्त्वसमायुक्तं नानाश्चर्यसमन्वितम्
nānāmunijanākīrṇaṃ nānāvṛkṣavanākulam nānāsattvasamāyuktaṃ nānāścaryasamanvitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O dear one, I hope you stayed in my belly comfort¬ ably and have had your rest. While wandering about what wonderful thing did you observe there?
अध्याय ५४
व्याघ्रैः सिंहैर् वराहैश् च चामरैर् महिषैर् गजैः मृगैः शाखामृगैश् चान्यैर् भूषितं सुमनोहरम्
vyāghraiḥ siṃhair varāhaiś ca cāmarair mahiṣair gajaiḥ mṛgaiḥ śākhāmṛgaiś cānyair bhūṣitaṃ sumanoharam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent sage, you are my devotee and have resorted completely to me. But you are tired. Hence, to help you I speak to you. See me again.
अध्याय ५४
शक्राद्यैर् विविधैर् देवैः सिद्धचारणपन्नगैः मुनियक्षाप्सरोभिश् च वृतैश् चान्यैः सुरालयैः
śakrādyair vividhair devaiḥ siddhacāraṇapannagaiḥ muniyakṣāpsarobhiś ca vṛtaiś cānyaiḥ surālayaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord of Devas, O lord of Universe, you have assumed the form of a boy by your Maya, O beautiful lotus¬ eyed one, save me, I am miserable and I have sought refuge in you.
अध्याय ५४
एवं सुमेरुं श्रीमन्तम् अपश्यन् मुनिसत्तमः पर्यटन् स तदा विप्रस् तस्य बालस्य चोदरे
evaṃ sumeruṃ śrīmantam apaśyan munisattamaḥ paryaṭan sa tadā vipras tasya bālasya codare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Omost excellent one among Devas, I am scorched by the fire called Samvarta. O lord, save me. I am afraid of the rising of sparks pf fire in flames.
अध्याय ५४
हिमवन्तं हेमकूटं निषधं गन्धमादनम् श्वेतं च दुर्धरं नीलं कैलासं मन्दरं गिरिम्
himavantaṃ hemakūṭaṃ niṣadhaṃ gandhamādanam śvetaṃ ca durdharaṃ nīlaṃ kailāsaṃ mandaraṃ girim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Scoiched by theAdityas, Pralayavartaka and others, I do not derive peace. Save me, O lord.
अध्याय ५४
महेन्द्रं मलयं विन्ध्यं पारियात्रं तथार्बुदम् सह्यं च शुक्तिमन्तं च मैनाकं वक्रपर्वतम्
mahendraṃ malayaṃ vindhyaṃ pāriyātraṃ tathārbudam sahyaṃ ca śuktimantaṃ ca mainākaṃ vakraparvatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
am thirsty and afflicted by hunger. O lord of uni¬ verse, I am miserable too. I do not see any saviour. Save me, O lord.
अध्याय ५४
एताश् चान्याश् च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ततस् तांस् तु मुनिश्रेष्ठाः सो ऽपश्यद् रत्नभूषितान्
etāś cānyāś ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ tatas tāṃs tu muniśreṣṭhāḥ so 'paśyad ratnabhūṣitān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In this terrible vast sheet of water, as the mobile and immobile beings have perished I do find no resort, save me, O lord.
अध्याय ५४
कुरुक्षेत्रं च पाञ्चालान् मत्स्यान् मद्रान् सकेकयान् बाह्लीकान् शूरसेनांश् च काश्मीरांस् तङ्गणान् खसान्
kurukṣetraṃ ca pāñcālān matsyān madrān sakekayān bāhlīkān śūrasenāṃś ca kāśmīrāṃs taṅgaṇān khasān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord of Devas, the mobile and immobile beings were seen by me in your belly. I am surprised and bewildered. Save me, O lord.
अध्याय ५४
पार्वतीयान् किरातांश् च कर्णप्रावरणान् मरून् अन्त्यजान् अन्त्यजातींश् च सो ऽपश्यत् तस्य चोदरे
pārvatīyān kirātāṃś ca karṇaprāvaraṇān marūn antyajān antyajātīṃś ca so 'paśyat tasya codare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In this worldly existence that has no basic support, be pleased O Lord, O most excellent one among Devas, be pleased. O deity fond of the learned and Devas, be pleased.
अध्याय ५४
मृगाञ् शाखामृगान् सिंहान् वराहान् सृमराञ् शशान् गजांश् चान्यांस् तथा सत्त्वान् सो ऽपश्यत् तस्य चोदरे
mṛgāñ śākhāmṛgān siṃhān varāhān sṛmarāñ śaśān gajāṃś cānyāṃs tathā sattvān so 'paśyat tasya codare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Be pleased, O Lord of the learned. Be pleased, O support of the learned. Be pleased, O lord of the worlds, O cause of the cause of the Universe.
अध्याय ५४
पृथिव्यां यानि तीर्थानि ग्रामाश् च नगराणि च कृषिगोरक्षवाणिज्यं क्रयविक्रयणं तथा
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni grāmāś ca nagarāṇi ca kṛṣigorakṣavāṇijyaṃ krayavikrayaṇaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Be pleased, O lord of Devas. Be pleased with me, O deity that bear the burden of the earth. Be pleased, O deity residing in waters. Be pleased, O slayer of Madhu demon.
अध्याय ५४
शक्रादीन् विबुधाञ् श्रेष्ठांस् तथान्यांश् च दिवौकसः गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव सनातनान्
śakrādīn vibudhāñ śreṣṭhāṃs tathānyāṃś ca divaukasaḥ gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva sanātanān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Be pleased, O lover of Laksml, be pleased, O lord of Devas. Be pleased, O slayer of Kamsa and Kesin. Be pleased O destroyer of Arista. 1
अध्याय ५४
दैत्यदानवसंघांश् च नागांश् च मुनिसत्तमाः सिंहिकातनयांश् चैव ये चान्ये सुरशत्रवः
daityadānavasaṃghāṃś ca nāgāṃś ca munisattamāḥ siṃhikātanayāṃś caiva ye cānye suraśatravaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Be pleased, O Kjrsna, O destroyer of* Daityas. Be pleased, O slayer of Danu's sons. Be pleased, O resident of Mathura. Be pleased, O scion of the family of Yadus.
अध्याय ५४
यत् किंचित् तेन लोके ऽस्मिन् दृष्टपूर्वं चराचरम् अपश्यत् स तदा सर्वं तस्य कुक्षौ द्विजोत्तमाः
yat kiṃcit tena loke 'smin dṛṣṭapūrvaṃ carācaram apaśyat sa tadā sarvaṃ tasya kukṣau dvijottamāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Arista,: An asura, a servant of Kamsa. Once, at the instance of Kamsa he went to Gokula disguised as an ox to kill Srikrsna. The ox instilled terror in people by crushing hills and mountains, with its horns and bellowing like a bull. But Srikrsna faced the beast with courage and rained blows on him so that it was thrown hundred yojanas away and it cried. At the time of death it regained its former form and was recognized
अध्याय ५४
अथवा किं बहूक्तेन कीर्तितेन पुनः पुनः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत् किंचित् सचराचरम्
athavā kiṃ bahūktena kīrtitena punaḥ punaḥ brahmādistambaparyantaṃ yat kiṃcit sacarācaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the Purusa, the seed of the Universe. You are more excellent than others. You arc the sense-organs. O lord, you are the objects, and subtle primary elements.
अध्याय ५४
भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च द्विजोत्तमाः महर् जनस् तपः सत्यम् अतलं वितलं तथा
bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca dvijottamāḥ mahar janas tapaḥ satyam atalaṃ vitalaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You arc the guardian of the quarters. You are Devas, Yajfias and sacrificial gifts. You are Indra, Siva, offer¬ ing and the sacrificial fire.
अध्याय ५४
पातालं सुतलं चैव वितलं च रसातलम् महातलं च ब्रह्माण्डम् अपश्यत् तस्य चोदरे
pātālaṃ sutalaṃ caiva vitalaṃ ca rasātalam mahātalaṃ ca brahmāṇḍam apaśyat tasya codare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are Yama, the lord of manes; O lord, you are the lord of Raksasas (Nirrti) himself. You are Varuna, lord of waters; you are wind and the lord of wealth (Kubera).
अध्याय ५४
अव्याहता गतिस् तस्य तदाभूद् द्विजसत्तमाः प्रसादात् तस्य देवस्य स्मृतिलोपश् च नाभवत्
avyāhatā gatis tasya tadābhūd dvijasattamāḥ prasādāt tasya devasya smṛtilopaś ca nābhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You arc Isana, Ananta, Ganesa, Sanmukha, Vasus, Rudras, Adilyas and Khecaras (Planets).
अध्याय ५४
भ्रममाणस् तदा कुक्षौ कृत्स्नं जगद् इदं द्विजाः नान्तं जगाम देहस्य तस्य विष्णोः कदाचन
bhramamāṇas tadā kukṣau kṛtsnaṃ jagad idaṃ dvijāḥ nāntaṃ jagāma dehasya tasya viṣṇoḥ kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You arc Isana, Ananta, Ganesa, Sanmukha, Vasus, Rudras, Adilyas and Khecaras (Planets).
अध्याय ५४
यदासौ नागतश् चान्तं तस्य देहस्य भो द्विजाः तदा तं वरदं देवं शरणं गतवान् मुनिः
yadāsau nāgataś cāntaṃ tasya dehasya bho dvijāḥ tadā taṃ varadaṃ devaṃ śaraṇaṃ gatavān muniḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You arc Isana, Ananta, Ganesa, Sanmukha, Vasus, Rudras, Adilyas and Khecaras (Planets).
अध्याय ५४
ततो ऽसौ सहसा विप्रा वायुवेगेन निःसृतः महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषस्य सः
tato 'sau sahasā viprā vāyuvegena niḥsṛtaḥ mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣasya saḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You arc Isana, Ananta, Ganesa, Sanmukha, Vasus, Rudras, Adilyas and Khecaras (Planets).
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 54
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.