अध्याय 55 / 246

Adhyaya 55

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

स निष्क्रम्योदरात् तस्य बालस्य मुनिसत्तमाः पुनश् चैकार्णवाम् उर्वीम् अपश्यज् जनवर्जिताम्

sa niṣkramyodarāt tasya bālasya munisattamāḥ punaś caikārṇavām urvīm apaśyaj janavarjitām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus eulogised by Markaneya, O brahmins, the lord became pleased. He said in a voice as majestic as the rumbling sound of clouds.

अध्याय ५५

श्लोक 2

पूर्वदृष्टं च तं देवं ददर्श शिशुरूपिणम् शाखायां वटवृक्षस्य पर्यङ्कोपरि संस्थितम्

pūrvadṛṣṭaṃ ca taṃ devaṃ dadarśa śiśurūpiṇam śākhāyāṃ vaṭavṛkṣasya paryaṅkopari saṃsthitam

हिन्दी अर्थ

English

O excellent sage, tell me freely what you have in your mind. O brahmanical sage, I shall give you everything, what¬ ever you may desire from me.

अध्याय ५५

श्लोक 3

श्रीवत्सवक्षसं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् जगद् आदाय तिष्ठन्तं पद्मपत्त्रायतेक्षणम्

śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ pītavastraṃ caturbhujam jagad ādāya tiṣṭhantaṃ padmapattrāyatekṣaṇam

हिन्दी अर्थ

English

O lord, 1 wish to know you. O bestower of salvation, I wish to'*know your Maya (Illusion). O lord of Devas, by your favour, my power of memory is not impaired.

अध्याय ५५

श्लोक 4

सो ऽपि तं मुनिम् आयान्तं प्लवमानम् अचेतनम् दृष्ट्वा मुखाद् विनिष्क्रान्तं प्रोवाच प्रहसन्न् इव

so 'pi taṃ munim āyāntaṃ plavamānam acetanam dṛṣṭvā mukhād viniṣkrāntaṃ provāca prahasann iva

हिन्दी अर्थ

English

I have hurriedly wandered through your body. O lord, I entered your body through your mouth. O lord, I saw all worlds in your belly.

अध्याय ५५

श्लोक 5

कच्चित् त्वयोषितं वत्स विश्रान्तं च ममोदरे भ्रममाणश् च किं तत्र आश्चर्यं दृष्टवान् असि

kaccit tvayoṣitaṃ vatsa viśrāntaṃ ca mamodare bhramamāṇaś ca kiṃ tatra āścaryaṃ dṛṣṭavān asi

हिन्दी अर्थ

English

O lotus-eyed one, I wish to know you, the unchanging one.

अध्याय ५५

श्लोक 6

भक्तो ऽसि मे मुनिश्रेष्ठ श्रान्तो ऽसि च ममाश्रितः तेन त्वाम् उपकाराय संभाषे पश्य माम् इह

bhakto 'si me muniśreṣṭha śrānto 'si ca mamāśritaḥ tena tvām upakārāya saṃbhāṣe paśya mām iha

हिन्दी अर्थ

English

O lotus-eyed one, I wish to hear everything in detail and in the precise manner. O lord, what I have seen is immense and inconceivable.

अध्याय ५५

श्लोक 7

श्रुत्वा स वचनं तस्य संप्रहृष्टतनूरुहः ददर्श तं सुदुष्प्रेक्षं रत्नैर् दिव्यैर् अलंकृतम्

śrutvā sa vacanaṃ tasya saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ dadarśa taṃ suduṣprekṣaṃ ratnair divyair alaṃkṛtam

हिन्दी अर्थ

English

Thus requested by him, the lord of Devas of great refulgence, the foremost among the eloquent ones spoke the following words to Markanqleya.

अध्याय ५५

श्लोक 8

प्रसन्ना निर्मला दृष्टिर् मुहूर्तात् तस्य भो द्विजाः प्रसादात् तस्य देवस्य प्रादुर्भूता पुनर् नवा

prasannā nirmalā dṛṣṭir muhūrtāt tasya bho dvijāḥ prasādāt tasya devasya prādurbhūtā punar navā

हिन्दी अर्थ

English

Admittedly, O brahmin, Devas do not know me in reality. Out of affection for you I shall tell you how I create this universe and discharge it.

अध्याय ५५

श्लोक 9

रक्ताङ्गुलितलौ पादौ ततस् तस्य सुरार्चितौ प्रणम्य शिरसा विप्रा हर्षगद्गदया गिरा

raktāṅgulitalau pādau tatas tasya surārcitau praṇamya śirasā viprā harṣagadgadayā girā

हिन्दी अर्थ

English

O brahminical sage, you are one with great filial affec¬ tion. You have sought refuge in me alone. Your celebacy is great. Hence, I have seen directly.

अध्याय ५५

श्लोक 10

कृताञ्जलिस् तदा हृष्टो विस्मितश् च पुनः पुनः दृष्ट्वा तं परमात्मानं संस्तोतुम् उपचक्रमे

kṛtāñjalis tadā hṛṣṭo vismitaś ca punaḥ punaḥ dṛṣṭvā taṃ paramātmānaṃ saṃstotum upacakrame

हिन्दी अर्थ

English

I am Narayana; I am the permanent unchanging, source of origin, the dispenser of destiny and the annihilator of all living beings.

अध्याय ५५

श्लोक 11

देवदेव जगन्नाथ मायाबालवपुर्धर त्राहि मां चारुपद्माक्ष दुःखितं शरणागतम्

devadeva jagannātha māyābālavapurdhara trāhi māṃ cārupadmākṣa duḥkhitaṃ śaraṇāgatam

हिन्दी अर्थ

English

O excellent brahmins, I am Visnu, I am Brahma, I am Indra too. T am king VaiSravana 1 and Yama the Lord of ghosts.

अध्याय ५५

श्लोक 12

संतप्तो ऽस्मि सुरश्रेष्ठ संवर्ताख्येन वह्निना अङ्गारवर्षभीतं च त्राहि मां पुरुषोत्तम

saṃtapto 'smi suraśreṣṭha saṃvartākhyena vahninā aṅgāravarṣabhītaṃ ca trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

O excellent brahmin, I am Siva, Soma and patriarch Kasyapa. I am creator and dispenser of destiny and I am sacrifice too.

अध्याय ५५

श्लोक 13

शोषितश् च प्रचण्डेन वायुना जगदायुना विह्वलो ऽहं तथा श्रान्तस् त्राहि मां पुरुषोत्तम

śoṣitaś ca pracaṇḍena vāyunā jagadāyunā vihvalo 'haṃ tathā śrāntas trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

Vaxiraoaria: Kubera, king ofYaksas.

अध्याय ५५

श्लोक 14

तापितश् च तशामात्यैः प्रलयावर्तकादिभिः न शान्तिम् अधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम

tāpitaś ca taśāmātyaiḥ pralayāvartakādibhiḥ na śāntim adhigacchāmi trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

Badava: the fire of sage Aurva's penance which started to burn the world but which, at the request of pitrs he threw down into the sea where it took the shape of a horse-head and living beneath the sea continued vomiting heat at all times.

अध्याय ५५

श्लोक 15

तृषितश् च क्षुधाविष्टो दुःखितश् च जगत्पते त्रातारं नात्र पश्यामि त्राहि मां पुरुषोत्तम

tṛṣitaś ca kṣudhāviṣṭo duḥkhitaś ca jagatpate trātāraṃ nātra paśyāmi trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

Thus, O excellent sage, for the duration of the period till Brahma rises up I remain in the form of an infant though. I am not an infant.

अध्याय ५५

श्लोक 16

अस्मिन्न् एकार्णवे घोरे विनष्टे सचराचरे न चान्तम् अधिगच्छामि त्राहि मां पुरुषोत्तम

asminn ekārṇave ghore vinaṣṭe sacarācare na cāntam adhigacchāmi trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

O leading brahmin, honoured and worshipped by brahminical sages, boon has been granted to you by. me in the form of Brahma. I have been propitiated many times.

अध्याय ५५

श्लोक 17

तवोदरे च देवेश मया दृष्टं चराचरम् विस्मितो ऽहं विषण्णश् च त्राहि मां पुरुषोत्तम

tavodare ca deveśa mayā dṛṣṭaṃ carācaram vismito 'haṃ viṣaṇṇaś ca trāhi māṃ puruṣottama

हिन्दी अर्थ

English

When the mobile and immobile beings had perished you set out. Seeing everything in a vast sheet of water you were bewildered. It was observed by me and hence you were shown the universe.

अध्याय ५५

श्लोक 18

संसारे ऽस्मिन् निरालम्बे प्रसीद पुरुषोत्तम प्रसीद विबुधश्रेष्ठ प्रसीद विबुधप्रिय

saṃsāre 'smin nirālambe prasīda puruṣottama prasīda vibudhaśreṣṭha prasīda vibudhapriya

हिन्दी अर्थ

English

O brahmins, after saying this, when the period of a thousand sets of four Yugas was completed the lord again spoke to him in a voice as majestic as the sound of rumbling cloud.

अध्याय ५५

श्लोक 19

प्रसीद विबुधां नाथ प्रसीद विबुधालय प्रसीद सर्वलोकेश जगत्कारणकारण

prasīda vibudhāṃ nātha prasīda vibudhālaya prasīda sarvalokeśa jagatkāraṇakāraṇa

हिन्दी अर्थ

English

On hearing that splendid speech of the lord and glanc¬ ing at him, the sage bent down his head, made obeisance and spoke thus again:

अध्याय ५५

श्लोक 20

प्रसीद सर्वकृद् देव प्रसीद मम भूधर प्रसीद सलिलावास प्रसीद मधुसूदन

prasīda sarvakṛd deva prasīda mama bhūdhara prasīda salilāvāsa prasīda madhusūdana

हिन्दी अर्थ

English

Thereby the people in the world will know Lord Vi?nu and Lord Siva as the same form.

अध्याय ५५

श्लोक 21

प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद त्रिदशेश्वर प्रसीद कंसकेशीघ्न प्रसीदारिष्टनाशन

prasīda kamalākānta prasīda tridaśeśvara prasīda kaṃsakeśīghna prasīdāriṣṭanāśana

हिन्दी अर्थ

English

Be gracious, beloved of Kamala; be gracious, lord of the thirty gods; be gracious, slayer of Kamsa and Keshin; be gracious, destroyer of Arishta.

अध्याय ५५

श्लोक 22

प्रसीद कृष्ण दैत्यघ्न प्रसीद दनुजान्तक प्रसीद मथुरावास प्रसीद यदुनन्दन

prasīda kṛṣṇa daityaghna prasīda danujāntaka prasīda mathurāvāsa prasīda yadunandana

हिन्दी अर्थ

English

Be gracious, Krishna, slayer of Daityas; be gracious, ender of the Danavas; be gracious, dweller in Mathura; be gracious, joy of the Yadus.

अध्याय ५५

श्लोक 23

प्रसीद शक्रावरज प्रसीद वरदाव्यय त्वं मही त्वं जलं देव त्वम् अग्निस् त्वं समीरणः

prasīda śakrāvaraja prasīda varadāvyaya tvaṃ mahī tvaṃ jalaṃ deva tvam agnis tvaṃ samīraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

English

Be gracious, younger brother of Shakra; be gracious, imperishable giver of boons. You are earth, you are water, O god, you are fire, you are wind,

अध्याय ५५

श्लोक 24

त्वं नभस् त्वं मनश् चैव त्वम् अहंकार एव च त्वं बुद्धिः प्रकृतिश् चैव सत्त्वाद्यास् त्वं जगत्पते

tvaṃ nabhas tvaṃ manaś caiva tvam ahaṃkāra eva ca tvaṃ buddhiḥ prakṛtiś caiva sattvādyās tvaṃ jagatpate

हिन्दी अर्थ

English

you are space and you are mind, you are egoity; you are intellect and Prakriti, and the qualities beginning with sattva, O lord of the world.

अध्याय ५५

श्लोक 25

पुरुषस् त्वं जगद्व्यापी पुरुषाद् अपि चोत्तमः त्वम् इन्द्रियाणि सर्वाणि शब्दाद्या विषयाः प्रभो

puruṣas tvaṃ jagadvyāpī puruṣād api cottamaḥ tvam indriyāṇi sarvāṇi śabdādyā viṣayāḥ prabho

हिन्दी अर्थ

English

You are the Person pervading the world, and higher than the Person; you are all the senses and their objects beginning with sound, O Lord.

अध्याय ५५

श्लोक 26

त्वं दिक्पालाश् च धर्माश् च वेदा यज्ञाः सदक्षिणाः त्वम् इन्द्रस् त्वं शिवो देवस् त्वं हविस् त्वं हुताशनः

tvaṃ dikpālāś ca dharmāś ca vedā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ tvam indras tvaṃ śivo devas tvaṃ havis tvaṃ hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

English

You are the guardians of the directions and the dharmas, the Vedas and sacrifices with their fees; you are Indra, you are the god Shiva, you are the oblation and the fire.

अध्याय ५५

श्लोक 27

त्वं यमः पितृराट् देव त्वं रक्षोधिपतिः स्वयम् वरुणस् त्वम् अपां नाथ त्वं वायुस् त्वं धनेश्वरः

tvaṃ yamaḥ pitṛrāṭ deva tvaṃ rakṣodhipatiḥ svayam varuṇas tvam apāṃ nātha tvaṃ vāyus tvaṃ dhaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

English

You are Yama, king of the ancestors, O god; you yourself are the lord of the Rakshasas; you are Varuna, lord of waters; you are Vayu and the lord of wealth.

अध्याय ५५

श्लोक 28

त्वम् ईशानस् त्वम् अनन्तस् त्वं गणेशश् च षण्मुखः वसवस् त्वं तथा रुद्रास् त्वम् आदित्याश् च खेचराः

tvam īśānas tvam anantas tvaṃ gaṇeśaś ca ṣaṇmukhaḥ vasavas tvaṃ tathā rudrās tvam ādityāś ca khecarāḥ

हिन्दी अर्थ

English

You are Ishana, you are Ananta, you are Ganesha and the six-faced one; you are the Vasus, the Rudras, the Adityas and the sky-rovers.

अध्याय ५५

श्लोक 29

दानवास् त्वं तथा यक्षास् त्वं दैत्याः समरुद्गणाः सिद्धाश् चाप्सरसो नागा गन्धर्वास् त्वं सचारणाः

dānavās tvaṃ tathā yakṣās tvaṃ daityāḥ samarudgaṇāḥ siddhāś cāpsaraso nāgā gandharvās tvaṃ sacāraṇāḥ

हिन्दी अर्थ

English

You are the Danavas and Yakshas, the Daityas with the hosts of Maruts, the Siddhas, Apsarases, Nagas, Gandharvas and Charanas.

अध्याय ५५

श्लोक 30

पितरो वालखिल्याश् च प्रजानां पतयो ऽच्युत मुनयस् त्वम् ऋषिगणास् त्वम् अश्विनौ निशाचराः

pitaro vālakhilyāś ca prajānāṃ patayo 'cyuta munayas tvam ṛṣigaṇās tvam aśvinau niśācarāḥ

हिन्दी अर्थ

English

You are the ancestors, the Valakhilyas and the lords of creatures, O Achyuta; you are the sages and the hosts of seers, the Ashvins and the night-rovers.

अध्याय ५५

श्लोक 31

अन्याश् च जातयस् त्वं हि यत् किंचिज् जीवसंज्ञितम् किं चात्र बहुनोक्तेन ब्रह्मादिस्तम्बगोचरम्

anyāś ca jātayas tvaṃ hi yat kiṃcij jīvasaṃjñitam kiṃ cātra bahunoktena brahmādistambagocaram

हिन्दी अर्थ

English

You are the other species too, whatever is called a living being. What need to say more? Whatever lies between Brahma and a blade of grass,

अध्याय ५५

श्लोक 32

भूतं भव्यं भविष्यं च त्वं जगत् सचराचरम् यत् ते रूपं परं देव कूटस्थम् अचलं ध्रुवम्

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca tvaṃ jagat sacarācaram yat te rūpaṃ paraṃ deva kūṭastham acalaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

English

past, present and future — you are the world, moving and unmoving. Your supreme form, O god, unchanging, immovable and fixed,

अध्याय ५५

श्लोक 33

ब्रह्माद्यास् तन् न जानन्ति कथम् अन्ये ऽल्पमेधसः देव शुद्धस्वभावो ऽसि नित्यस् त्वं प्रकृतेः परः

brahmādyās tan na jānanti katham anye 'lpamedhasaḥ deva śuddhasvabhāvo 'si nityas tvaṃ prakṛteḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

English

even Brahma and the others do not know; how then others of little intelligence? O god, you are pure in nature, eternal, beyond Prakriti,

अध्याय ५५

श्लोक 34

अव्यक्तः शाश्वतो ऽनन्तः सर्वव्यापी महेश्वरः त्वम् आकाशः परः शान्तो अजस् त्वं विभुर् अव्ययः

avyaktaḥ śāśvato 'nantaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ tvam ākāśaḥ paraḥ śānto ajas tvaṃ vibhur avyayaḥ

हिन्दी अर्थ

English

unmanifest, eternal, endless, all-pervading, the great Lord; you are space, supreme and tranquil, unborn, all-pervading and imperishable.

अध्याय ५५

श्लोक 35

एवं त्वां निर्गुणं स्तोतुं कः शक्नोति निरञ्जनम् स्तुतो ऽसि यन् मया देव विकलेनाल्पचेतसा तत् सर्वं देवदेवेश क्षन्तुम् अर्हसि चाव्यय

evaṃ tvāṃ nirguṇaṃ stotuṃ kaḥ śaknoti nirañjanam stuto 'si yan mayā deva vikalenālpacetasā tat sarvaṃ devadeveśa kṣantum arhasi cāvyaya

हिन्दी अर्थ

English

Who can praise you thus, without qualities and stainless? Whatever praise I have offered you, O god, confused and of little mind, forgive it all, O imperishable lord of the gods.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 54 अगलाअध्याय 56

कीबोर्ड: ← → से अध्याय बदलें

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था

मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 55

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें

गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 55

संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)

गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.