अध्याय ५६
इत्थं स्तुतस् तदा तेन मार्कण्डेयेन भो द्विजाः प्रीतः प्रोवाच भगवान् मेघगम्भीरया गिरा
itthaṃ stutas tadā tena mārkaṇḍeyena bho dvijāḥ prītaḥ provāca bhagavān meghagambhīrayā girā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, henceforth, I shall recount the mode of visiting the five Tlrthas (holy centres) and the benefit derived from holy dips,.charitable gifts and visits to the deities.
अध्याय ५६
ब्रूहि कामं मुनिश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते ददामि सर्वं विप्रर्षे मत्तो यद् अभिवाञ्छसि
brūhi kāmaṃ muniśreṣṭha yat te manasi vartate dadāmi sarvaṃ viprarṣe matto yad abhivāñchasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The pure man should go to the eddy called Markandeya Hrada and dive therein facing the north. He should take the holy dips thrice and repeat this Mantra,
अध्याय ५६
श्रुत्वा स वचनं विप्राः शिशोस् तस्य महात्मनः उवाच परमप्रीतो मुनिस् तद्गतमानसः
śrutvā sa vacanaṃ viprāḥ śiśos tasya mahātmanaḥ uvāca paramaprīto munis tadgatamānasaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After taking the holy dip in the water of depth upto the umbilicus, the intelligent devotee should duly perform Tarpana of Devas, sages, manes, and others by means of water mixed with gingelly seeds.
अध्याय ५६
ज्ञातुम् इच्छामि देव त्वां मायां वै तव चोत्तमाम् त्वत्प्रसादाच् च देवेश स्मृतिर् न परिहीयते
jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ vai tava cottamām tvatprasādāc ca deveśa smṛtir na parihīyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By taking the holy dip in the eddy of Markanqleya Hrada, thus, and by visiting Sankara, the man obtains the benefit of ten horse-sacrifices.
अध्याय ५६
द्रुतम् अन्तः शरीरेण सततं पर्यवर्तितम् इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाम् अहम् अव्ययम्
drutam antaḥ śarīreṇa satataṃ paryavartitam icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvām aham avyayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thereafter, the devotee should go to the holy fig tree on a par with the Kalpa tree, circumambulate it thrice and worship the banyan tree with great devotion, repeating the following Mantra:—
अध्याय ५६
इह भूत्वा शिशुः साक्षात् किं भवान् अवतिष्ठते पीत्वा जगद् इदं सर्वम् एतद् आख्यातुम् अर्हसि
iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate pītvā jagad idaṃ sarvam etad ākhyātum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By devoutly circumambulating and bowing down to the Banyan tree resembling the Kalpa tree the man is imme¬ diately liberated from sins like the serpent that is rid of its old and decaying slough.
अध्याय ५६
किमर्थं च जगत् सर्वं शरीरस्थं तवानघ कियन्तं च त्वया कालम् इह स्थेयम् अरिंदम
kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, even by passing through the shadow of this Kalpa tree, a man eschews the sin of brahmin slaughter. What doubt is there in regard to other sins?
अध्याय ५६
ज्ञातुम् इच्छामि देवेश ब्रूहि सर्वम् अशेषतः त्वत्तः कमलपत्त्राक्ष विस्तरेण यथातथम् महद् एतद् अचिन्त्यं च यद् अहं दृष्टवान् प्रभो
jñātum icchāmi deveśa brūhi sarvam aśeṣataḥ tvattaḥ kamalapattrākṣa vistareṇa yathātatham mahad etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By making obeisance to Vainateya, Garuda son of Vinata who is stationed in front of Krsna, the devotee shall be¬ come, liberated from all sins. He shall then go to the city of Visnu.
अध्याय ५६
इत्य् उक्तः स तदा तेन देवदेवो महाद्युतिः सान्त्वयन् स तदा वाक्यम् उवाच वदतां वरः
ity uktaḥ sa tadā tena devadevo mahādyutiḥ sāntvayan sa tadā vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who visits Purusottama, Samkarsana and Su- bhadra after visiting the banyan tree and Vainateya, attains the greatest goal.
अध्याय ५६
कामं देवाश् च मां विप्र नहि जानन्ति तत्त्वतः तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य् अहम्
kāmaṃ devāś ca māṃ vipra nahi jānanti tattvataḥ tava prītyā pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After entering the shrine of Visnu and circumambu¬ lating the lord thrice he should worship and propitiate San- karsana and Subliadra, repeating their own Mantra:—
अध्याय ५६
पितृभक्तो ऽसि विप्रर्षे माम् एव शरणं गतः ततो दृष्टो ऽस्मि ते साक्षाद् ब्रह्मचर्यं च ते महत्
pitṛbhakto 'si viprarṣe mām eva śaraṇaṃ gataḥ tato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After worshipping the ploughshare-bearing lord thus, the clever devotee shall worship Krsna with great concentra¬ tion uttering the twelve-syllabled Mantra.
अध्याय ५६
आपो नारा इति पुरा संज्ञाकर्म कृतं मया तेन नारायणो ऽस्म्य् उक्तो मम तास् त्व् अयनं सदा
āpo nārā iti purā saṃjñākarma kṛtaṃ mayā tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tās tv ayanaṃ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The self-possessed bold persons who devoutly worship Purusottama by reciting the twelve-syllabled Mantra attain Salvation.
अध्याय ५६
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतो ऽव्ययः विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम
ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, neither Devas nor Yogins, nor the Chanters of Saman hymns attain that goal which those who are devoted to the twelve-syllabled Mantra attain.
अध्याय ५६
अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रश् चापि सुराधिपः अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस् तथा
ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāpi surādhipaḥ ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hence, one should devoutly worship Krsna, the pre¬ ceptor of the universe, by reciting that Mantra alone. After worshipping with scents, fragrant flowers, etc. he should bow to the deity and propitiate him.
अध्याय ५६
अहं शिवश् च सोमश् च कश्यपश् च प्रजापतिः अहं धाता विधाता च यज्ञश् चाहं द्विजोत्तम
ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna the man obtains that benefit which has been glorified as the result of holy dip and charitable gifts in the holy centres.
अध्याय ५६
अग्निर् आस्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने द्यौर् मूर्धा खं दिशः श्रोत्रे तथापः स्वेदसंभवाः
agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane dyaur mūrdhā khaṃ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasaṃbhavāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains that benefit which results from a sacrifice where much gold is distri¬ buted together with precious stones and other valuables.
अध्याय ५६
सदिशं च नभः कायो वायुर् मनसि मे स्थितः मया क्रतुशतैर् इष्टं बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः
sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By making obeisance to Krsna a man obtains that benefit which has been glorified as the result of sacrifices and the Vedas.
अध्याय ५६
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः
yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains that benefit which is attained by all charitable gifts, holy rites and observances.
अध्याय ५६
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains that benefit which has been cited as the benefit accruing from diffe¬ rent sorts of severe austerities.
अध्याय ५६
शेषो भूत्वाहम् एको हि धारयामि वसुंधराम् वाराहं रूपम् आस्थाय ममेयं जगती पुरा
śeṣo bhūtvāham eko hi dhārayāmi vasuṃdharām vārāhaṃ rūpam āsthāya mameyaṃ jagatī purā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains that benefit which is glorified as the result of the vow of celibacy perfectly practised.
अध्याय ५६
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणास्मि समुद्धृता अग्निश् च वाडवो विप्र भूत्वाहं द्विजसत्तम
majjamānā jale vipra vīryeṇāsmi samuddhṛtā agniś ca vāḍavo vipra bhūtvāhaṃ dvijasattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains the benefit of a householder who strictly adheres to the disciplined conduct of life.
अध्याय ५६
पिबाम्य् अपः समाविष्टस् ताश् चैव विसृजाम्य् अहम् ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रम् ऊरू मे संश्रिता विशः
pibāmy apaḥ samāviṣṭas tāś caiva visṛjāmy aham brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting and bowing to Krsna a man obtains the
अध्याय ५६
पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च ऋग्वेदः सामवेदश् च यजुर्वेदस् त्व् अथर्वणः
pādau śūdrā bhavantīme vikrameṇa krameṇa ca ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedas tv atharvaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He will be engaged in the performance of his own duty. He will be quietly controlling his sense organs. He will be engaged in the welfare of all living beings. Attaining per¬ fect knowledge pertaining to Visnu, he will attain salvation.
अध्याय ५६
मत्तः प्रादुर्भवन्त्य् एते माम् एव प्रविशन्ति च यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो बुभुत्सवः
mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno bubhutsavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thereafter, O brahmin, he shall worship Subhadra, favourably disposed towards her devotees by reciting the requisite Mantra. He shall then propitiate her by bowing to her with palms joined in reverence.
अध्याय ५६
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम् अध्यात्मकोविदाः
kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Obeisance to you O omnipresent Goddess. Obeisance to you the bestower of auspicious happiness. Save me, O God¬ dess with eyes like the petals of a lotus. O KatyayanI, obeis¬ ance be to you, Subhadra.
अध्याय ५६
माम् एव सततं विप्राश् चिन्तयन्त उपासते अहं संवर्तको ज्योतिर् अहं संवर्तको ऽनलः
mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ saṃvartako 'nalaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The brahmins worship me alone, constantly meditating on me. I am the Samvartaka light, I am the Samvartaka fire,
अध्याय ५६
अहं संवर्तकः सूर्यस् त्व् अहं संवर्तको ऽनिलः तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्य् एतानि नभस्तले
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryas tv ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am the Samvartaka sun, I am the Samvartaka wind. These forms of stars that are seen in the vault of the sky —
अध्याय ५६
मम वै रोमकूपाणि विद्धि त्वं द्विजसत्तम रत्नाकराः समुद्राश् च सर्व एव चतुर्दिशः
mama vai romakūpāṇi viddhi tvaṃ dvijasattama ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
know them to be the pores of my skin, O best of brahmins. The oceans, mines of jewels, all in the four directions —
अध्याय ५६
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे कामः क्रोधश् च हर्षश् च भयं मोहस् तथैव च
vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me kāmaḥ krodhaś ca harṣaś ca bhayaṃ mohas tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
know them to be my garment, my bed and my dwelling. Desire, anger, joy, fear and delusion —
अध्याय ५६
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य् एतानि सत्तम प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत् कृत्वा कर्म शोभनम्
mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karma śobhanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
know all these to be my forms, O excellent one. That which men obtain by doing good works, O brahmin —
अध्याय ५६
सत्यं दानं तपश् चोग्रम् अहिंसां सर्वजन्तुषु मद्विधानेन विहिता मम देहविचारिणः
satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsāṃ sarvajantuṣu madvidhānena vihitā mama dehavicāriṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
truth, charity, fierce austerity and non-violence to all creatures — is ordained by me; they move within my body.
अध्याय ५६
मयाभिभूतविज्ञानाश् चेष्टयन्ति न कामतः सम्यग् वेदम् अधीयाना यजन्तो विविधैर् मखैः
mayābhibhūtavijñānāś ceṣṭayanti na kāmataḥ samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Their understanding overpowered by me, they act, not by their own will. Studying the Veda properly and sacrificing with various rites,
अध्याय ५६
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः प्राप्तुं शक्यो न चैवाहं नरैर् दुष्कृतकर्मभिः
śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ prāptuṃ śakyo na caivāhaṃ narair duṣkṛtakarmabhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the twice-born, tranquil in mind and with anger conquered, attain me. I cannot be attained by men of evil deeds,
अध्याय ५६
लोभाभिभूतैः कृपणैर् अनार्यैर् अकृतात्मभिः तन् मां महाफलं विद्धि नराणां भावितात्मनाम्
lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ tan māṃ mahāphalaṃ viddhi narāṇāṃ bhāvitātmanām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
overcome by greed, miserly, ignoble and undisciplined. Know me as the great fruit for men of cultivated minds,
अध्याय ५६
सुदुष्प्रापं विमूढानां मां कुयोगनिषेविणाम् यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति सत्तम
suduṣprāpaṃ vimūḍhānāṃ māṃ kuyoganiṣeviṇām yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati sattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
very hard to reach for the deluded who follow wrong disciplines. Whenever there is a decline of dharma, O excellent one,
अध्याय ५६
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम् दैत्या हिंसानुरक्ताश् च अवध्याः सुरसत्तमैः
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and a rise of adharma, then I bring myself forth. When Daityas devoted to violence, who cannot be slain by the best of gods,
अध्याय ५६
राक्षसाश् चापि लोके ऽस्मिन् यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु पुण्यकर्मणाम्
rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu puṇyakarmaṇām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and fearsome Rakshasas arise in this world, then I am born in the houses of those of holy deeds;
अध्याय ५६
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्य् अहम् सृष्ट्वा देवमनुष्यांश् च गन्धर्वोरगराक्षसान्
praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
entering a human body, I pacify everything. Having created gods and men, Gandharvas, serpents and Rakshasas,
अध्याय ५६
स्थावराणि च भूतानि संहराम्य् आत्ममायया कर्मकाले पुनर् देहम् अनुचिन्त्य सृजाम्य् अहम्
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the unmoving beings, I withdraw them through my own maya; at the time of action I reflect again on the body and create.
अध्याय ५६
आविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् श्वेतः कृतयुगे धर्मः श्यामस् त्रेतायुगे मम
āviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt śvetaḥ kṛtayuge dharmaḥ śyāmas tretāyuge mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I enter a human body for the sake of binding the bounds of right order. My dharma is white in the Krita age and dark in the Treta;
अध्याय ५६
रक्तो द्वापरम् आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा त्रयो भागा ह्य् अधर्मस्य तस्मिन् काले भवन्ति च
rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanti ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
on reaching the Dvapara it is red, and in the Kali age black; at that time three parts are adharma.
अध्याय ५६
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः त्रैलोक्यं नाशयाम्य् एकः सर्वं स्थावरजङ्गमम्
antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And when the time of the end arrives, becoming Time, exceedingly fierce, I alone destroy the three worlds, all that is unmoving and moving.
अध्याय ५६
अहं त्रिधर्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः अभिन्नः सर्वगो ऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः
ahaṃ tridharmā viśvātmā sarvalokasukhāvahaḥ abhinnaḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I am of three dharmas, the soul of the universe, bringer of happiness to all worlds, undivided, all-pervading, endless, Hrishikesha, the wide-striding one.
अध्याय ५६
कालचक्रं नयाम्य् एको ब्रह्मरूपं ममैव तत् शमनं सर्वभूतानां सर्वभूतकृतोद्यमम्
kālacakraṃ nayāmy eko brahmarūpaṃ mamaiva tat śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtakṛtodyamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I alone turn the wheel of time; that form of Brahman is mine alone — the stilling of all beings and the effort made by all beings.
अध्याय ५६
एवं प्रणिहितः सम्यङ् ममात्मा मुनिसत्तम सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन
evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mamātmā munisattama sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaścana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus my self is well placed in all beings, O best of sages, O best of brahmins, yet no one knows me.
अध्याय ५६
सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः यच् च किंचित् त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज
sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ yac ca kiṃcit tvayā prāptaṃ mayi kleśātmakaṃ dvija
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In all the world my devotees worship me in every way. Whatever painful experience you have had in me, O brahmin,
अध्याय ५६
सुखोदयाय तत् सर्वं श्रेयसे च तवानघ यच् च किंचित् त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्
sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha yac ca kiṃcit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
all of it is for the arising of your happiness and for your good, O sinless one. Whatever unmoving and moving you have seen in the world,
अध्याय ५६
विहितः सर्व एवासौ मयात्मा भूतभावनः अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः
vihitaḥ sarva evāsau mayātmā bhūtabhāvanaḥ ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
all of it is ordained by me, the self who brings beings into existence. I am named Narayana, bearing conch, discus and mace.
अध्याय ५६
यावद् युगानां विप्रर्षे सहस्रं परिवर्तते तावत् स्वपिमि विश्वात्मा सर्वविश्वानि मोहयन्
yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraṃ parivartate tāvat svapimi viśvātmā sarvaviśvāni mohayan
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As long as a thousand ages revolve, O brahmin sage, so long I, the soul of the universe, sleep, bewildering all the worlds.
अध्याय ५६
एवं सर्वम् अहं कालम् इहासे मुनिसत्तम अशिशुः शिशुरूपेण यावद् ब्रह्मा न बुध्यते
evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus I remain here all this time, O best of sages, not a child yet in the form of a child, until Brahma awakens.
अध्याय ५६
मया च दत्तो विप्रेन्द्र वरस् ते ब्रह्मरूपिणा असकृत् परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित
mayā ca datto viprendra varas te brahmarūpiṇā asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
And a boon was given to you by me in the form of Brahma, O best of brahmins, being pleased again and again, O one honoured by hosts of brahmin sages.
अध्याय ५६
सर्वम् एकार्णवं कृत्वा नष्टे स्थावरजङ्गमे निर्गतो ऽसि मयाज्ञातस् ततस् ते दर्शितं जगत्
sarvam ekārṇavaṃ kṛtvā naṣṭe sthāvarajaṅgame nirgato 'si mayājñātas tatas te darśitaṃ jagat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having made all one ocean, when moving and unmoving had perished, you came forth unknown to me; then the world was shown to you.
अध्याय ५६
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टो ऽसि यदा मम दृष्ट्वा लोकं समस्तं हि विस्मितो नावबुध्यसे
abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ hi vismito nāvabudhyase
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When you entered the inside of my body and saw the whole world, you were astonished and did not understand.
अध्याय ५६
ततो ऽसि वक्त्राद् विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया आख्यातस् ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयो हि सुरासुरैः
tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo hi surāsuraiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, O brahmin sage, you were quickly expelled by me from my mouth, and my self, hard for gods and Asuras to know, has been declared to you.
अध्याय ५६
यावत् स भगवान् ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः तावत् त्वम् इह विप्रर्षे विश्रब्धश् चर वै सुखम्
yāvat sa bhagavān brahmā na budhyeta mahātapāḥ tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Until that Lord Brahma of great austerity awakens, so long, O brahmin sage, move about here happily and without fear.
अध्याय ५६
ततो विबुद्धे तस्मिंस् तु सर्वलोकपितामहे एको भूतानि स्रक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम
tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe eko bhūtāni srakṣyāmi śarīrāṇi dvijottama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, when that grandsire of all worlds has awakened, I alone will create beings and bodies, O best of brahmins —
अध्याय ५६
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर् वायुः सलिलम् एव च लोके यच् च भवेत् किंचिद् इह स्थावरजङ्गमम्
ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuḥ salilam eva ca loke yac ca bhavet kiṃcid iha sthāvarajaṅgamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
space, earth, light, wind and water, and whatever unmoving and moving there may be here in the world."
अध्याय ५६
एवम् उक्त्वा तदा विप्राः पुनस् तं प्राह माधवः पूर्णे युगसहस्रे तु मेघगम्भीरनिस्वनः
evam uktvā tadā viprāḥ punas taṃ prāha mādhavaḥ pūrṇe yugasahasre tu meghagambhīranisvanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, O brahmins, Madhava spoke to him again when a full thousand ages had passed, with a voice deep as a cloud:
अध्याय ५६
मुने ब्रूहि यदर्थं मां स्तुतवान् परमार्थतः वरं वृणीष्व यच् छ्रेष्ठं ददामि नचिराद् अहम्
mune brūhi yadarthaṃ māṃ stutavān paramārthataḥ varaṃ vṛṇīṣva yac chreṣṭhaṃ dadāmi nacirād aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O sage, tell me truly for what purpose you praised me. Choose the best boon; I will give it without delay.
अध्याय ५६
आयुष्मान् असि देवानां मद्भक्तो ऽसि दृढव्रतः तेन त्वम् असि विप्रेन्द्र पुनर् दीर्घायुर् आप्नुहि
āyuṣmān asi devānāṃ madbhakto 'si dṛḍhavrataḥ tena tvam asi viprendra punar dīrghāyur āpnuhi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are long-lived among the gods, my devotee of firm vows; therefore, O best of brahmins, obtain long life again."
अध्याय ५६
श्रुत्वा वाणीं शुभां तस्य विलोक्य स तदा पुनः मूर्ध्ना निपत्य सहसा प्रणम्य पुनर् अब्रवीत्
śrutvā vāṇīṃ śubhāṃ tasya vilokya sa tadā punaḥ mūrdhnā nipatya sahasā praṇamya punar abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing his auspicious words and looking at him again, he suddenly fell with his head to the ground, bowed and said again:
अध्याय ५६
दृष्टं परं हि देवेश तव रूपं द्विजोत्तम मोहो ऽयं विगतः सत्यं त्वयि दृष्टे तु मे हरे
dṛṣṭaṃ paraṃ hi deveśa tava rūpaṃ dvijottama moho 'yaṃ vigataḥ satyaṃ tvayi dṛṣṭe tu me hare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I have seen your supreme form, O lord of the gods; truly this delusion of mine has gone now that I have seen you, O Hari.
अध्याय ५६
एवम् एवम् अहं नाथ इच्छेयं त्वत्प्रसादतः लोकानां च हितार्थाय नानाभावप्रशान्तये
evam evam ahaṃ nātha iccheyaṃ tvatprasādataḥ lokānāṃ ca hitārthāya nānābhāvapraśāntaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This is what I wish, O Lord, by your grace, for the good of the worlds and to allay their various disputes —
अध्याय ५६
शैवभागवतानां च वादार्थप्रतिषेधकम् अस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये निर्मले पुरुषोत्तमे
śaivabhāgavatānāṃ ca vādārthapratiṣedhakam asmin kṣetravare puṇye nirmale puruṣottame
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
a refutation of the arguments of the Shaivas and Bhagavatas: in this excellent, holy, pure region of Purushottama
अध्याय ५६
शिवस्यायतनं देव करोमि परमं महत् प्रतिष्ठेय तथा तत्र तव स्थाने च शंकरम्
śivasyāyatanaṃ deva karomi paramaṃ mahat pratiṣṭheya tathā tatra tava sthāne ca śaṃkaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall build a supreme and great temple of Shiva, O god, and install Shankara there in your place.
अध्याय ५६
ततो ज्ञास्यन्ति लोके ऽस्मिन्न् एकमूर्ती हरीश्वरौ प्रत्युवाच जगन्नाथः स पुनस् तं महामुनिम्
tato jñāsyanti loke 'sminn ekamūrtī harīśvarau pratyuvāca jagannāthaḥ sa punas taṃ mahāmunim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then people in this world will know that Hari and Ishvara are of one form." The lord of the world answered that great sage again:
अध्याय ५६
यद् एतत् परमं देवं कारणं भुवनेश्वरम् लिङ्गम् आराधनार्थाय नानाभावप्रशान्तये
yad etat paramaṃ devaṃ kāraṇaṃ bhuvaneśvaram liṅgam ārādhanārthāya nānābhāvapraśāntaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"This linga, the supreme god, cause and lord of the worlds, for worship and to allay various disputes —
अध्याय ५६
ममादिष्टेन विप्रेन्द्र कुरु शीघ्रं शिवालयम् तत्प्रभावाच् छिवलोके तिष्ठ त्वं च तथाक्षयम्
mamādiṣṭena viprendra kuru śīghraṃ śivālayam tatprabhāvāc chivaloke tiṣṭha tvaṃ ca tathākṣayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
at my command, O best of brahmins, quickly build a temple of Shiva; by its power you will dwell imperishably in Shiva's world.
अध्याय ५६
शिवे संस्थापिते विप्र मम संस्थापनं भवेत् नावयोर् अन्तरं किंचिद् एकभावौ द्विधा कृतौ
śive saṃsthāpite vipra mama saṃsthāpanaṃ bhavet nāvayor antaraṃ kiṃcid ekabhāvau dvidhā kṛtau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When Shiva is installed, O brahmin, I shall be installed; there is no difference between us, one nature made twofold.
अध्याय ५६
यो रुद्रः स स्वयं विष्णुर् यो विष्णुः स महेश्वरः उभयोर् अन्तरं नास्ति पवनाकाशयोर् इव
yo rudraḥ sa svayaṃ viṣṇur yo viṣṇuḥ sa maheśvaraḥ ubhayor antaraṃ nāsti pavanākāśayor iva
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who is Rudra is Vishnu himself, and he who is Vishnu is Maheshvara; there is no difference between the two, as between wind and space.
अध्याय ५६
मोहितो नाभिजानाति य एव गरुडध्वजः वृषध्वजः स एवेति त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम्
mohito nābhijānāti ya eva garuḍadhvajaḥ vṛṣadhvajaḥ sa eveti tripuraghnaṃ trilocanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The deluded one does not know that he who is Garuda-bannered is himself the bull-bannered one, the three-eyed destroyer of Tripura.
अध्याय ५६
तव नामाङ्कितं तस्मात् कुरु विप्र शिवालयम् उत्तरे देवदेवस्य कुरु तीर्थं सुशोभनम्
tava nāmāṅkitaṃ tasmāt kuru vipra śivālayam uttare devadevasya kuru tīrthaṃ suśobhanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Therefore, O brahmin, build a temple of Shiva marked with your name, and to the north of the god of gods make a very beautiful holy place;
अध्याय ५६
मार्कण्डेयह्रदो नाम नरलोकेषु विश्रुतः भविष्यति द्विजश्रेष्ठ सर्वपापप्रणाशनः
mārkaṇḍeyahrado nāma naralokeṣu viśrutaḥ bhaviṣyati dvijaśreṣṭha sarvapāpapraṇāśanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
it will be famed in the world of men as Markandeya's Pool, O best of brahmins, destroying all sins."
अध्याय ५६
इत्य् उक्त्वा स तदा देवस् तत्रैवान्तरधीयत मार्कण्डेयं मुनिश्रेष्ठाः सर्वव्यापी जनार्दनः
ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata mārkaṇḍeyaṃ muniśreṣṭhāḥ sarvavyāpī janārdanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, O best of sages, the god, the all-pervading Janardana, vanished right there before Markandeya.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 56
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.