अध्याय ६०
श्वेतमाधवम् आलोक्य समीपे मत्स्यमाधवम् एकार्णवजले पूर्वं रोहितं रूपम् आस्थितम्
śvetamādhavam ālokya samīpe matsyamādhavam ekārṇavajale pūrvaṃ rohitaṃ rūpam āsthitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After drawing the mystic diagram O brahmins, the devotee should worship Narayana, the unborn lord by means of injunctions in regard to the eight syllabled Mantra.
अध्याय ६०
वेदानां हरणार्थाय रसातलतले स्थितम् चिन्तयित्वा क्षितिं सम्यक् तस्मिन् स्थाने प्रतिष्ठितम्
vedānāṃ haraṇārthāya rasātalatale sthitam cintayitvā kṣitiṃ samyak tasmin sthāne pratiṣṭhitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then he should perform the Nyasa rite with the eight- syllabled Mantra. He shall begin with the left foot and fix in due order.
अध्याय ६०
आद्यावतरणं रूपं माधवं मत्स्यरूपिणम् प्रणम्य प्रणतो भूत्वा सर्वदुःखाद् विमुच्यते
ādyāvataraṇaṃ rūpaṃ mādhavaṃ matsyarūpiṇam praṇamya praṇato bhūtvā sarvaduḥkhād vimucyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The aspirant should perform the following rites with the basic Mantra viz. the five limbs belonging to lord Visnu;
अध्याय ६०
प्रयाति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम् काले पुनर् इहायातो राजा स्यात् पृथिवीतले
prayāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo hariḥ svayam kāle punar ihāyāto rājā syāt pṛthivītale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Om obeisance to Visnu—thus the head. Om obeisance tojvalana (the fiery blaze)—thus the tuft. Om obeisance to Visnu—thus the coat of mail. Om obeisance to Visnu—thus the throbbing for the binding of quarters. Om Hum phat—thus the miraculous weapon. Om Vasudeva is white—in the head thus. Om Am Sarikarsana is red—in the forehead. Garuda is the fire, the luminary sun thus. Aril Pradyumna is yellow—in the neck. He is the wind and cloud. Orh ArhAniruddha is black—in the heart. He is endowed with all power. Thus protected by four arrays the devotee shall start reciting Kavaca.
अध्याय ६०
वत्समाधवम् आसाद्य दुराधर्षो भवेन् नरः दाता भोक्ता भवेद् यज्वा वैष्णवः सत्यसंगरः
vatsamādhavam āsādya durādharṣo bhaven naraḥ dātā bhoktā bhaved yajvā vaiṣṇavaḥ satyasaṃgaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He should perform the worship of eternal lord by the twelve-syllabled Mantra; thereafter he should fix it up in the pericarp, at the outside, after retaining it in the heart.
अध्याय ६०
योगं प्राप्य हरेः पश्चात् ततो मोक्षम् अवाप्नुयात् मत्स्यमाधवमाहात्म्यं मया संपरिकीर्तितम् यं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलाः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्
yogaṃ prāpya hareḥ paścāt tato mokṣam avāpnuyāt matsyamādhavamāhātmyaṃ mayā saṃparikīrtitam yaṃ dṛṣṭvā muniśārdūlāḥ sarvān kāmān avāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He should meditate upon the eternal lord with four arms and possessed of great strength. He should think upon the lord with lustre of a crore suns. He should invoke the lord after duly thinking about him in his mind.
अध्याय ६०
भगवञ् श्रोतुम् इच्छामो मार्जनं वरुणालये क्रियते स्नानदानादि तस्याशेषफलं वद
bhagavañ śrotum icchāmo mārjanaṃ varuṇālaye kriyate snānadānādi tasyāśeṣaphalaṃ vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
(The invocation is as follows):—
अध्याय ६०
शृणुध्वं मुनिशार्दूला मार्जनस्य यथाविधि भक्त्या तु तन्मना भूत्वा संप्राप्य पुण्यम् उत्तमम्
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā mārjanasya yathāvidhi bhaktyā tu tanmanā bhūtvā saṃprāpya puṇyam uttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Om the water offering for washing the wet. O Eternal Padmanabha, O Lord, the water is offered at your feet. O Visnu, with eyes like the petals of a lotus, O Madhusudana, please accept it. Om namo Narayanaya (Obeisance to Narayana)—thus the Padya.
अध्याय ६०
मार्कण्डेयह्रदे स्नानं पूर्वकाले प्रशस्यते चतुर्दश्यां विशेषेण सर्वपापप्रणाशनम्
mārkaṇḍeyahrade snānaṃ pūrvakāle praśasyate caturdaśyāṃ viśeṣeṇa sarvapāpapraṇāśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Madhuparka: a mixture ofhoney, curd and butter offered to the guest or the bridegroom on the wedding ceremony.
अध्याय ६०
तद्वत् स्नानं समुद्रस्य सर्वकालं प्रशस्यते पौर्णमास्यां विशेषेण हयमेधफलं लभेत्
tadvat snānaṃ samudrasya sarvakālaṃ praśasyate paurṇamāsyāṃ viśeṣeṇa hayamedhaphalaṃ labhet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Ornaments are offered as follows:—
अध्याय ६०
मार्कण्डेयं वटं कृष्णं रौहिणेयं महोदधिम् इन्द्रद्युम्नसरश् चैव पञ्चतीर्थीविधिः स्मृतः
mārkaṇḍeyaṃ vaṭaṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyaṃ mahodadhim indradyumnasaraś caiva pañcatīrthīvidhiḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He who observes Janardana who in accordance with this injunction is worshipped in the mystic diagram, shall enter the eternal Vi$nu.
अध्याय ६०
पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य ज्येष्ठा ऋक्षं यदा भवेत् तदा गच्छेद् विशेषेण तीर्थराजं परं शुभम्
pūrṇimā jyeṣṭhamāsasya jyeṣṭhā ṛkṣaṃ yadā bhavet tadā gacched viśeṣeṇa tīrtharājaṃ paraṃ śubham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
His name with Orhkara at the beginning and Namah at the end is called the Mantra of all Principles.
अध्याय ६०
कायवाङ्मानसैः शुद्धस् तद्भावो नान्यमानसः सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तो वीतरागो विमत्सरः
kāyavāṅmānasaiḥ śuddhas tadbhāvo nānyamānasaḥ sarvadvaṃdvavinirmukto vītarāgo vimatsaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Pure in body, speech and mind, absorbed in him and thinking of nothing else, free from all pairs of opposites, free from passion and envy,
अध्याय ६०
कल्पवृक्षवटं रम्यं तत्र स्नात्वा जनार्दनम् प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत त्रिवारं सुसमाहितः
kalpavṛkṣavaṭaṃ ramyaṃ tatra snātvā janārdanam pradakṣiṇaṃ prakurvīta trivāraṃ susamāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
having bathed at the delightful wish-fulfilling banyan, one should circumambulate Janardana three times with great composure.
अध्याय ६०
यं दृष्ट्वा मुच्यते पापात् सप्तजन्मसमुद्भवात् पुण्यं चाप्नोति विपुलं गतिम् इष्टां च भो द्विजाः
yaṃ dṛṣṭvā mucyate pāpāt saptajanmasamudbhavāt puṇyaṃ cāpnoti vipulaṃ gatim iṣṭāṃ ca bho dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By seeing it one is freed from sin arising over seven births and obtains abundant merit and the desired goal, O brahmins.
अध्याय ६०
तस्य नामानि वक्ष्यामि प्रमाणं च युगे युगे यथासंख्यं च भो विप्राः कृतादिषु यथाक्रमम्
tasya nāmāni vakṣyāmi pramāṇaṃ ca yuge yuge yathāsaṃkhyaṃ ca bho viprāḥ kṛtādiṣu yathākramam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall tell its names and its measure in each age, O brahmins, in order, beginning with the Krita age.
अध्याय ६०
वटं वटेश्वरं कृष्णं पुराणपुरुषं द्विजाः वटस्यैतानि नामानि कीर्तितानि कृतादिषु
vaṭaṃ vaṭeśvaraṃ kṛṣṇaṃ purāṇapuruṣaṃ dvijāḥ vaṭasyaitāni nāmāni kīrtitāni kṛtādiṣu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vata, Vateshvara, Krishna and Puranapurusha, O brahmins — these are declared the names of the banyan in the Krita and following ages.
अध्याय ६०
योजनं पादहीनं च योजनार्धं तदर्धकम् प्रमाणं कल्पवृक्षस्य कृतादौ परिकीर्तितम्
yojanaṃ pādahīnaṃ ca yojanārdhaṃ tadardhakam pramāṇaṃ kalpavṛkṣasya kṛtādau parikīrtitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A yojana, three-quarters of a yojana, half a yojana and half of that — this is declared the measure of the wish-fulfilling tree beginning with the Krita age.
अध्याय ६०
यथोक्तेन तु मन्त्रेण नमस्कृत्वा तु तं वटम् दक्षिणाभिमुखो गच्छेद् धन्वन्तरशतत्रयम्
yathoktena tu mantreṇa namaskṛtvā tu taṃ vaṭam dakṣiṇābhimukho gacched dhanvantaraśatatrayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having bowed to that banyan with the prescribed mantra, one should go facing south three hundred bow-lengths,
अध्याय ६०
यत्रासौ दृश्यते विष्णुः स्वर्गद्वारं मनोरमम् सागराम्भःसमाकृष्टं काष्ठं सर्वगुणान्वितम्
yatrāsau dṛśyate viṣṇuḥ svargadvāraṃ manoramam sāgarāmbhaḥsamākṛṣṭaṃ kāṣṭhaṃ sarvaguṇānvitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
to where Vishnu is seen at the charming gate of heaven — the log drawn up from the waters of the ocean, endowed with every virtue.
अध्याय ६०
प्रणिपत्य ततस् तं भोः परिपूज्य ततः पुनः मुच्यते सर्वरोगाद्यैस् तथा पापैर् ग्रहादिभिः
praṇipatya tatas taṃ bhoḥ paripūjya tataḥ punaḥ mucyate sarvarogādyais tathā pāpair grahādibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having bowed to it and then worshipped it fully, one is freed from all diseases and the like, and from sins, planets and so on.
अध्याय ६०
उग्रसेनं पुरा दृष्ट्वा स्वर्गद्वारेण सागरम् गत्वाचम्य शुचिस् तत्र ध्यात्वा नारायणं परम्
ugrasenaṃ purā dṛṣṭvā svargadvāreṇa sāgaram gatvācamya śucis tatra dhyātvā nārāyaṇaṃ param
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having first seen Ugrasena, going to the ocean by the gate of heaven, sipping water and being pure there, meditating on the supreme Narayana,
अध्याय ६०
न्यसेद् अष्टाक्षरं मन्त्रं पश्चाद् धस्तशरीरयोः ॐ नमो नारायणायेति यं वदन्ति मनीषिणः
nyased aṣṭākṣaraṃ mantraṃ paścād dhastaśarīrayoḥ oṃ namo nārāyaṇāyeti yaṃ vadanti manīṣiṇaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
one should then place the eight-syllable mantra on the hands and body — "Om namo narayanaya," which the wise recite.
अध्याय ६०
किं कार्यं बहुभिर् मन्त्रैर् मनोविभ्रमकारकैः ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
kiṃ kāryaṃ bahubhir mantrair manovibhramakārakaiḥ oṃ namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What need of many mantras that bewilder the mind? The mantra "Om namo narayanaya" accomplishes every aim.
अध्याय ६०
आपो नरस्य सूनुत्वान् नारा इतीह कीर्तिताः विष्णोस् तास् त्व् अयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
āpo narasya sūnutvān nārā itīha kīrtitāḥ viṣṇos tās tv ayanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The waters are called 'nara' because they are the offspring of Nara; since they were formerly Vishnu's abode (ayana), he is remembered as Narayana.
अध्याय ६०
नारायणपरा वेदा नारायणपरा द्विजाः नारायणपरा यज्ञा नारायणपराः क्रियाः
nārāyaṇaparā vedā nārāyaṇaparā dvijāḥ nārāyaṇaparā yajñā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The Vedas are devoted to Narayana, the twice-born are devoted to Narayana, sacrifices are devoted to Narayana, rites are devoted to Narayana;
अध्याय ६०
नारायणपरा पृथ्वी नारायणपरं जलम् नारायणपरो वह्निर् नारायणपरं नभः
nārāyaṇaparā pṛthvī nārāyaṇaparaṃ jalam nārāyaṇaparo vahnir nārāyaṇaparaṃ nabhaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the earth is devoted to Narayana, water is devoted to Narayana, fire is devoted to Narayana, the sky is devoted to Narayana;
अध्याय ६०
नारायणपरो वायुर् नारायणपरं मनः अहंकारश् च बुद्धिश् च उभे नारायणात्मके
nārāyaṇaparo vāyur nārāyaṇaparaṃ manaḥ ahaṃkāraś ca buddhiś ca ubhe nārāyaṇātmake
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the wind is devoted to Narayana, the mind is devoted to Narayana; egoity and intellect both have Narayana as their self.
अध्याय ६०
भूतं भव्यं भविष्यं च यत् किंचिज् जीवसंज्ञितम् स्थूलं सूक्ष्मं परं चैव सर्वं नारायणात्मकम्
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca yat kiṃcij jīvasaṃjñitam sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ caiva sarvaṃ nārāyaṇātmakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Past, present and future, whatever is called a living being, gross, subtle and supreme — all has Narayana as its self.
अध्याय ६०
शब्दाद्या विषयाः सर्वे श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि च प्रकृतिः पुरुषश् चैव सर्वे नारायणात्मकाः
śabdādyā viṣayāḥ sarve śrotrādīnīndriyāṇi ca prakṛtiḥ puruṣaś caiva sarve nārāyaṇātmakāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All objects beginning with sound, the senses beginning with the ear, Prakriti and Purusha — all have Narayana as their self.
अध्याय ६०
जले स्थले च पाताले स्वर्गलोके ऽम्बरे नगे अवष्टभ्य इदं सर्वम् आस्ते नारायणः प्रभुः
jale sthale ca pātāle svargaloke 'mbare nage avaṣṭabhya idaṃ sarvam āste nārāyaṇaḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In water, on land, in the netherworld, in heaven, in the sky and on the mountains, the Lord Narayana abides supporting all this.
अध्याय ६०
किं चात्र बहुनोक्तेन जगद् एतच् चराचरम् ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वं नारायणात्मकम्
kiṃ cātra bahunoktena jagad etac carācaram brahmādistambaparyantaṃ sarvaṃ nārāyaṇātmakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
What need to say more? This world of moving and unmoving, from Brahma down to a blade of grass, all has Narayana as its self.
अध्याय ६०
नारायणात् परं किंचिन् नेह पश्यामि भो द्विजाः तेन व्याप्तम् इदं सर्वं दृश्यादृश्यं चराचरम्
nārāyaṇāt paraṃ kiṃcin neha paśyāmi bho dvijāḥ tena vyāptam idaṃ sarvaṃ dṛśyādṛśyaṃ carācaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I see nothing here higher than Narayana, O brahmins; by him all this, seen and unseen, moving and unmoving, is pervaded.
अध्याय ६०
आपो ह्य् आयतनं विष्णोः स च एवाम्भसां पतिः तस्माद् अप्सु स्मरेन् नित्यं नारायणम् अघापहम्
āpo hy āyatanaṃ viṣṇoḥ sa ca evāmbhasāṃ patiḥ tasmād apsu smaren nityaṃ nārāyaṇam aghāpaham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The waters are Vishnu's abode, and he is the lord of the waters; therefore one should always remember Narayana, remover of sin, in the waters.
अध्याय ६०
स्नानकाले विशेषेण चोपस्थाय जले शुचिः स्मरेन् नारायणं ध्यायेद् धस्ते काये च विन्यसेत्
snānakāle viśeṣeṇa copasthāya jale śuciḥ smaren nārāyaṇaṃ dhyāyed dhaste kāye ca vinyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Especially at the time of bathing, standing pure in the water, one should remember Narayana, meditate on him and place the mantra on the hands and body.
अध्याय ६०
ॐकारं च नकारं च अङ्गुष्ठे हस्तयोर् न्यसेत् शेषैर् हस्ततलं यावत् तर्जन्यादिषु विन्यसेत्
oṃkāraṃ ca nakāraṃ ca aṅguṣṭhe hastayor nyaset śeṣair hastatalaṃ yāvat tarjanyādiṣu vinyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should place Om and Na on the thumbs of both hands, and the rest on the forefingers and others up to the palm.
अध्याय ६०
ॐकारं वामपादे तु नकारं दक्षिणे न्यसेत् मोकारं वामकट्यां तु नाकारं दक्षिणे न्यसेत्
oṃkāraṃ vāmapāde tu nakāraṃ dakṣiṇe nyaset mokāraṃ vāmakaṭyāṃ tu nākāraṃ dakṣiṇe nyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should place Om on the left foot and Na on the right; Mo on the left hip and Na on the right;
अध्याय ६०
राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहुके णाकारं दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत्
rākāraṃ nābhideśe tu yakāraṃ vāmabāhuke ṇākāraṃ dakṣiṇe nyasya yakāraṃ mūrdhni vinyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Ra on the navel, Ya on the left arm, Na on the right, and Ya on the head.
अध्याय ६०
अधश् चोर्ध्वं च हृदये पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतः ध्यात्वा नारायणं पश्चाद् आरभेत् कवचं बुधः
adhaś cordhvaṃ ca hṛdaye pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ dhyātvā nārāyaṇaṃ paścād ārabhet kavacaṃ budhaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Below, above, in the heart, at the sides, behind and in front, having meditated on Narayana, the wise one should then begin the armour:
अध्याय ६०
पूर्वे मां पातु गोविन्दो दक्षिणे मधुसूदनः पश्चिमे श्रीधरो देवः केशवस् तु तथोत्तरे
pūrve māṃ pātu govindo dakṣiṇe madhusūdanaḥ paścime śrīdharo devaḥ keśavas tu tathottare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"May Govinda protect me in the east, Madhusudana in the south, the god Shridhara in the west and Keshava in the north;
अध्याय ६०
पातु विष्णुस् तथाग्नेये नैरृते माधवो ऽव्ययः वायव्ये तु हृषीकेशस् तथेशाने च वामनः
pātu viṣṇus tathāgneye nairṛte mādhavo 'vyayaḥ vāyavye tu hṛṣīkeśas tatheśāne ca vāmanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
may Vishnu protect me in the south-east, the imperishable Madhava in the south-west, Hrishikesha in the north-west and Vamana in the north-east;
अध्याय ६०
भूतले पातु वाराहस् तथोर्ध्वं च त्रिविक्रमः कृत्वैवं कवचं पश्चाद् आत्मानं चिन्तयेत् ततः
bhūtale pātu vārāhas tathordhvaṃ ca trivikramaḥ kṛtvaivaṃ kavacaṃ paścād ātmānaṃ cintayet tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
may Varaha protect me on the earth, and Trivikrama above." Having made this armour, one should then contemplate oneself:
अध्याय ६०
अहं नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः एवं ध्यात्वा तदात्मानम् इमं मन्त्रम् उदीरयेत्
ahaṃ nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ evaṃ dhyātvā tadātmānam imaṃ mantram udīrayet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am the god Narayana, bearing conch, discus and mace." Having meditated thus on oneself, one should utter this mantra:
अध्याय ६०
त्वम् अग्निर् द्विपदां नाथ रेतोधाः कामदीपनः प्रधानः सर्वभूतानां जीवानां प्रभुर् अव्ययः
tvam agnir dvipadāṃ nātha retodhāḥ kāmadīpanaḥ pradhānaḥ sarvabhūtānāṃ jīvānāṃ prabhur avyayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You are fire, lord of the two-footed, bearer of seed, kindler of desire, chief of all beings, imperishable lord of living creatures.
अध्याय ६०
अमृतस्यारणिस् त्वं हि देवयोनिर् अपां पते वृजिनं हर मे सर्वं तीर्थराज नमो ऽस्तु ते
amṛtasyāraṇis tvaṃ hi devayonir apāṃ pate vṛjinaṃ hara me sarvaṃ tīrtharāja namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the churning-source of nectar, source of the gods, lord of waters; take away all my sin, O king of holy places; salutation to you."
अध्याय ६०
एवम् उच्चार्य विधिवत् ततः स्नानं समाचरेत् अन्यथा भो द्विजश्रेष्ठाः स्नानं तत्र न शस्यते
evam uccārya vidhivat tataḥ snānaṃ samācaret anyathā bho dvijaśreṣṭhāḥ snānaṃ tatra na śasyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having uttered this duly, one should then bathe; otherwise, O best of brahmins, bathing there is not commended.
अध्याय ६०
कृत्वा तु वैदिकैर् मन्त्रैर् अभिषेकं च मार्जनम् अन्तर् जले जपेत् पश्चात् त्रिर् आवृत्त्याघमर्षणम्
kṛtvā tu vaidikair mantrair abhiṣekaṃ ca mārjanam antar jale japet paścāt trir āvṛttyāghamarṣaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having performed the sprinkling and cleansing with Vedic mantras, one should then recite the Aghamarshana three times under the water.
अध्याय ६०
हयमेधो यथा विप्राः सर्वपापहरः क्रतुः तथाघमर्षणं चात्र सूक्तं सर्वाघनाशनम्
hayamedho yathā viprāḥ sarvapāpaharaḥ kratuḥ tathāghamarṣaṇaṃ cātra sūktaṃ sarvāghanāśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As the horse sacrifice, O brahmins, is the rite that removes all sins, so the Aghamarshana hymn here destroys all sins.
अध्याय ६०
उत्तीर्य वाससी धौते निर्मले परिधाय वै प्राणान् आयम्य चाचम्य संध्यां चोपास्य भास्करम्
uttīrya vāsasī dhaute nirmale paridhāya vai prāṇān āyamya cācamya saṃdhyāṃ copāsya bhāskaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Coming out and putting on two clean washed garments, restraining the breath, sipping water and performing the twilight worship of the sun,
अध्याय ६०
उपतिष्ठेत् ततश् चोर्ध्वं क्षिप्त्वा पुष्पजलाञ्जलिम् उपस्थायोर्ध्वबाहुश् च तल्लिङ्गैर् भास्करं ततः
upatiṣṭhet tataś cordhvaṃ kṣiptvā puṣpajalāñjalim upasthāyordhvabāhuś ca talliṅgair bhāskaraṃ tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
one should then stand, casting upward a handful of flowers and water, and worship the sun with raised arms, with the verses marked by him.
अध्याय ६०
गायत्रीं पावनीं देवीं जपेद् अष्टोत्तरं शतम् अन्यांश् च सौरमन्त्रांश् च जप्त्वा तिष्ठन् समाहितः
gāyatrīṃ pāvanīṃ devīṃ japed aṣṭottaraṃ śatam anyāṃś ca sauramantrāṃś ca japtvā tiṣṭhan samāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should recite the purifying goddess Gayatri a hundred and eight times, and other solar mantras, standing composed.
अध्याय ६०
कृत्वा प्रदक्षिणं सूर्यं नमस्कृत्योपविश्य च स्वाध्यायं प्राङ्मुखः कृत्वा तर्पयेद् दैवतान्य् ऋषीन्
kṛtvā pradakṣiṇaṃ sūryaṃ namaskṛtyopaviśya ca svādhyāyaṃ prāṅmukhaḥ kṛtvā tarpayed daivatāny ṛṣīn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having circumambulated the sun, bowed and sat down facing east, having done one's Vedic study, one should offer libations to the deities and sages,
अध्याय ६०
मनुष्यांश् च पितॄंश् चान्यान् नामगोत्रेण मन्त्रवित् तोयेन तिलमिश्रेण विधिवत् सुसमाहितः
manuṣyāṃś ca pitṝṃś cānyān nāmagotreṇa mantravit toyena tilamiśreṇa vidhivat susamāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
to men, the ancestors and others, with their names and lineages, knowing the mantras, with water mixed with sesame, duly and with composure.
अध्याय ६०
तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः अधिकारी भवेत् पश्चात् पितॄणां तर्पणे द्विजः
tarpaṇaṃ devatānāṃ ca pūrvaṃ kṛtvā samāhitaḥ adhikārī bhavet paścāt pitṝṇāṃ tarpaṇe dvijaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having first performed the libations to the deities with composure, the twice-born then becomes qualified for the libations to the ancestors.
अध्याय ६०
श्राद्धे हवनकाले च पाणिनैकेन निर्वपेत् तर्पणे तूभयं कुर्याद् एष एव विधिः सदा
śrāddhe havanakāle ca pāṇinaikena nirvapet tarpaṇe tūbhayaṃ kuryād eṣa eva vidhiḥ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At a shraddha and at the time of fire offering one should offer with one hand; at libations one should use both — this is always the rule.
अध्याय ६०
अन्वारब्धेन सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु तृप्यताम् इति सिञ्चेत् तु नामगोत्रेण वाग्यतः
anvārabdhena savyena pāṇinā dakṣiṇena tu tṛpyatām iti siñcet tu nāmagotreṇa vāgyataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With the right hand supported by the left, one should pour, saying "May he be satisfied," with name and lineage, keeping silence.
अध्याय ६०
कायस्थैर् यस् तिलैर् मोहात् करोति पितृतर्पणम् तर्पितास् तेन पितरस् त्वङ्मांसरुधिरास्थिभिः
kāyasthair yas tilair mohāt karoti pitṛtarpaṇam tarpitās tena pitaras tvaṅmāṃsarudhirāsthibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One who out of delusion offers libations to the ancestors with sesame taken from his body satisfies the ancestors with skin, flesh, blood and bones.
अध्याय ६०
अङ्गस्थैर् न तिलैः कुर्याद् देवतापितृतर्पणम् रुधिरं तद् भवेत् तोयं प्रदाता किल्बिषी भवेत्
aṅgasthair na tilaiḥ kuryād devatāpitṛtarpaṇam rudhiraṃ tad bhavet toyaṃ pradātā kilbiṣī bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should not offer libations to the gods and ancestors with sesame from the limbs; that water becomes blood and the giver becomes sinful.
अध्याय ६०
भूम्यां यद् दीयते तोयं दाता चैव जले स्थितः वृथा तन् मुनिशार्दूला नोपतिष्ठति कस्यचित्
bhūmyāṃ yad dīyate toyaṃ dātā caiva jale sthitaḥ vṛthā tan muniśārdūlā nopatiṣṭhati kasyacit
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Water given onto the ground while the giver stands in the water is in vain, O tigers among sages; it reaches no one.
अध्याय ६०
स्थले स्थित्वा जले यस् तु प्रयच्छेद् उदकं नरः पितॄणां नोपतिष्ठेत सलिलं तन् निरर्थकम्
sthale sthitvā jale yas tu prayacched udakaṃ naraḥ pitṝṇāṃ nopatiṣṭheta salilaṃ tan nirarthakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The man who stands on land and gives water into the water — that water does not reach the ancestors and is useless.
अध्याय ६०
उदके नोदकं कुर्यात् पितृभ्यश् च कदाचन उत्तीर्य तु शुचौ देशे कुर्याद् उदकतर्पणम्
udake nodakaṃ kuryāt pitṛbhyaś ca kadācana uttīrya tu śucau deśe kuryād udakatarpaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should never offer water to the ancestors into water; coming out, one should perform the water libation on a clean spot.
अध्याय ६०
नोदकेषु न पात्रेषु न क्रुद्धो नैकपाणिना नोपतिष्ठति तत् तोयं यद् भूम्यां न प्रदीयते
nodakeṣu na pātreṣu na kruddho naikapāṇinā nopatiṣṭhati tat toyaṃ yad bhūmyāṃ na pradīyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Not into water, not into vessels, not in anger, not with one hand; water not given onto the ground does not reach them.
अध्याय ६०
पितॄणाम् अक्षयं स्थानं मही दत्ता मया द्विजाः तस्मात् तत्रैव दातव्यं पितॄणां प्रीतिम् इच्छता
pitṝṇām akṣayaṃ sthānaṃ mahī dattā mayā dvijāḥ tasmāt tatraiva dātavyaṃ pitṝṇāṃ prītim icchatā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The earth has been given by me as the imperishable place of the ancestors, O brahmins; therefore it should be given there by one who desires the ancestors' pleasure.
अध्याय ६०
भूमिपृष्ठे समुत्पन्ना भूम्यां चैव च संस्थिताः भूम्यां चैव लयं याता भूमौ दद्यात् ततो जलम्
bhūmipṛṣṭhe samutpannā bhūmyāṃ caiva ca saṃsthitāḥ bhūmyāṃ caiva layaṃ yātā bhūmau dadyāt tato jalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They were born on the surface of the earth, they rest on the earth, and they dissolve into the earth; therefore one should give water on the earth.
अध्याय ६०
आस्तीर्य च कुशान् साग्रांस् तान् आवाह्य स्वमन्त्रतः प्राचीनाग्रेषु वै देवान् याम्याग्रेषु तथा पितॄन्
āstīrya ca kuśān sāgrāṃs tān āvāhya svamantrataḥ prācīnāgreṣu vai devān yāmyāgreṣu tathā pitṝn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Spreading kusha grass with its tips intact and invoking them with their own mantras — the gods on eastward-pointing tips and the ancestors on southward-pointing ones —
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 60
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.