अध्याय ६१
देवान् पितॄंस् तथा चान्यान् संतर्प्याचम्य वाग्यतः हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम्
devān pitṝṃs tathā cānyān saṃtarpyācamya vāgyataḥ hastamātraṃ catuṣkoṇaṃ caturdvāraṃ suśobhanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After duly and devoutly worshipping the lord thus, the devotee should bend his head thereafter and propitiate the ocean.
अध्याय ६१
पुरं विलिख्य भो विप्रास् तीरे तस्य महोदधेः मध्ये तत्र लिखेत् पद्मम् अष्टपत्त्रं सकर्णिकम्
puraṃ vilikhya bho viprās tīre tasya mahodadheḥ madhye tatra likhet padmam aṣṭapattraṃ sakarṇikam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Lord of streams you arc the vital breath and source of origin of all living beings. O king of sacred waters fond of Lord Visnu, obeisance be to you. Save me.
अध्याय ६१
एवं मण्डलम् आलिख्य पूजयेत् तत्र भो द्विजाः अष्टाक्षरविधानेन नारायणम् अजं विभुम्
evaṃ maṇḍalam ālikhya pūjayet tatra bho dvijāḥ aṣṭākṣaravidhānena nārāyaṇam ajaṃ vibhum
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having drawn the mandala thus, O brahmins, one should worship there the unborn, all-pervading Narayana by the rite of the eight syllables.
अध्याय ६१
अतः परं प्रवक्ष्यामि कायशोधनम् उत्तमम् अकारं हृदये ध्यात्वा चक्ररेखासमन्वितम्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāyaśodhanam uttamam akāraṃ hṛdaye dhyātvā cakrarekhāsamanvitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Next I shall tell the excellent purification of the body. Meditating on the syllable A in the heart, joined with the lines of a discus,
अध्याय ६१
ज्वलन्तं त्रिशिखं चैव दहन्तं पापनाशनम् चन्द्रमण्डलमध्यस्थं राकारं मूर्ध्नि चिन्तयेत्
jvalantaṃ triśikhaṃ caiva dahantaṃ pāpanāśanam candramaṇḍalamadhyasthaṃ rākāraṃ mūrdhni cintayet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
blazing with three flames, burning, destroying sin; one should contemplate the syllable Ra on the head, in the middle of the orb of the moon,
अध्याय ६१
शुक्लवर्णं प्रवर्षन्तम् अमृतं प्लावयन् महीम् एवं निर्धूतपापस् तु दिव्यदेहस् ततो भवेत्
śuklavarṇaṃ pravarṣantam amṛtaṃ plāvayan mahīm evaṃ nirdhūtapāpas tu divyadehas tato bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
white in colour, raining nectar and flooding the earth; thus, with sins shaken off, one then becomes of divine body.
अध्याय ६१
अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं न्यसेद् एवात्मनो बुधः वामपादं समारभ्य क्रमशश् चैव विन्यसेत्
aṣṭākṣaraṃ tato mantraṃ nyased evātmano budhaḥ vāmapādaṃ samārabhya kramaśaś caiva vinyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The wise one should then place the eight-syllable mantra on himself, beginning with the left foot and placing in order.
अध्याय ६१
पञ्चाङ्गं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण साधकः
pañcāṅgaṃ vaiṣṇavaṃ caiva caturvyūhaṃ tathaiva ca karaśuddhiṃ prakurvīta mūlamantreṇa sādhakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The practitioner should perform the fivefold limb-placement of Vishnu and the fourfold manifestation, and purify the hands with the root mantra,
अध्याय ६१
एकैकं चैव वर्णं तु अङ्गुलीषु पृथक् पृथक् ॐकारं पृथिवीं शुक्लां वामपादे तु विन्यसेत्
ekaikaṃ caiva varṇaṃ tu aṅgulīṣu pṛthak pṛthak oṃkāraṃ pṛthivīṃ śuklāṃ vāmapāde tu vinyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
placing each letter separately on the fingers. One should place Om, the white earth, on the left foot;
अध्याय ६१
नकारः शांभवः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः मोकारं कालम् एवाहुर् वामकट्यां निधापयेत्
nakāraḥ śāṃbhavaḥ śyāmo dakṣiṇe tu vyavasthitaḥ mokāraṃ kālam evāhur vāmakaṭyāṃ nidhāpayet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Na, belonging to Shambhu, dark, is placed on the right; Mo they call time — one should place it on the left hip;
अध्याय ६१
नाकारः सर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितः राकारस् तेज इत्य् आहुर् नाभिदेशे व्यवस्थितः
nākāraḥ sarvabījaṃ tu dakṣiṇasyāṃ vyavasthitaḥ rākāras teja ity āhur nābhideśe vyavasthitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Na, the seed of all, is placed on the right; Ra they call fire — it is placed at the navel;
अध्याय ६१
वायव्यो ऽयं यकारस् तु वामस्कन्धे समाश्रितः णाकारः सर्वगो ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः यकारो ऽयं शिरस्थश् च यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः
vāyavyo 'yaṃ yakāras tu vāmaskandhe samāśritaḥ ṇākāraḥ sarvago jñeyo dakṣiṇāṃse vyavasthitaḥ yakāro 'yaṃ śirasthaś ca yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
this Ya, belonging to the wind, rests on the left shoulder; Na should be known as all-pervading, placed on the right shoulder; and this Ya is on the head, where the worlds are established.
अध्याय ६१
ॐ विष्णवे नमः शिरः ॐ ज्वलनाय नमः शिखा ।ॐ विष्णवे नमः कवचम् ॐ विष्णवे नमः स्फुरणं दिशोबन्धाय ।ॐ हुंफडस्त्रम् ॐ शिरसि शुक्लो वासुदेव इति ।ॐ आं ललाटे रक्तः संकर्षणो गरुत्मान् वह्निस् तेज आदित्य इति ।ॐ आं ग्रीवायां पीतः प्रद्युम्नो वायुमेघ इति ।ॐ आं हृदये कृष्णो ऽनिरुद्धः सर्वशक्तिसमन्वित इति ।एवं चतुर्व्यूहम् आत्मानं कृत्वा ततः कर्म समाचरेत्
oṃ viṣṇave namaḥ śiraḥ oṃ jvalanāya namaḥ śikhā | oṃ viṣṇave namaḥ kavacam oṃ viṣṇave namaḥ sphuraṇaṃ diśobandhāya | oṃ huṃphaḍastram oṃ śirasi śuklo vāsudeva iti | oṃ āṃ lalāṭe raktaḥ saṃkarṣaṇo garutmān vahnis teja āditya iti | oṃ āṃ grīvāyāṃ pītaḥ pradyumno vāyumegha iti | oṃ āṃ hṛdaye kṛṣṇo 'niruddhaḥ sarvaśaktisamanvita iti | evaṃ caturvyūham ātmānaṃ kṛtvā tataḥ karma samācaret
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Om, salutation to Vishnu" — the head; "Om, salutation to the blazing one" — the crest; "Om, salutation to Vishnu" — the armour; "Om, salutation to Vishnu" — the flashing, for binding the directions; "Om hum phat" — the weapon; "Om, on the head, the white Vasudeva"; "Om Am, on the forehead, the red Sankarshana, Garuda, fire, splendour, the sun"; "Om Am, on the neck, the yellow Pradyumna, wind and cloud"; "Om Am, on the heart, the dark Aniruddha, endowed with all powers." Having thus made oneself the fourfold manifestation, one should then perform the rite.
अध्याय ६१
ममाग्रे ऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश् चापि केशवः गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः
mamāgre 'vasthito viṣṇuḥ pṛṣṭhataś cāpi keśavaḥ govindo dakṣiṇe pārśve vāme tu madhusūdanaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Vishnu stands before me, Keshava behind, Govinda on the right side and Madhusudana on the left,
अध्याय ६१
उपरिष्टात् तु वैकुण्ठो वाराहः पृथिवीतले अवान्तरदिशो यास् तु तासु सर्वासु माधवः
upariṣṭāt tu vaikuṇṭho vārāhaḥ pṛthivītale avāntaradiśo yās tu tāsu sarvāsu mādhavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vaikuntha above, Varaha on the surface of the earth, and in all the intermediate directions Madhava.
अध्याय ६१
गच्छतस् तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतो ऽपि वा नरसिंहकृता गुप्तिर् वासुदेवमयो ह्य् अहम्
gacchatas tiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato 'pi vā narasiṃhakṛtā guptir vāsudevamayo hy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whether going or standing, waking or sleeping, my protection is made by Narasimha; I am made of Vasudeva."
अध्याय ६१
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् यथा देहे तथा देवे सर्वतत्त्वानि योजयेत्
evaṃ viṣṇumayo bhūtvā tataḥ karma samārabhet yathā dehe tathā deve sarvatattvāni yojayet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus become made of Vishnu, one should then begin the rite; as in the body, so in the deity one should place all the principles.
अध्याय ६१
ततश् चैव प्रकुर्वीत प्रोक्षणं प्रणवेन तु फट्कारान्तं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम्
tataś caiva prakurvīta prokṣaṇaṃ praṇavena tu phaṭkārāntaṃ samuddiṣṭaṃ sarvavighnaharaṃ śubham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then one should perform the sprinkling with the pranava, ending with "phat," declared to remove all obstacles and auspicious.
अध्याय ६१
तत्रार्कचन्द्रवह्नीनां मण्डलानि विचिन्तयेत् पद्ममध्ये न्यसेद् विष्णुं पवनस्याम्बरस्य च
tatrārkacandravahnīnāṃ maṇḍalāni vicintayet padmamadhye nyased viṣṇuṃ pavanasyāmbarasya ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
There one should contemplate the orbs of the sun, moon and fire, and in the middle of the lotus place Vishnu, of wind and of space.
अध्याय ६१
ततो विचिन्त्य हृदय ॐकारं ज्योतीरूपिणम् कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम्
tato vicintya hṛdaya oṃkāraṃ jyotīrūpiṇam karṇikāyāṃ samāsīnaṃ jyotīrūpaṃ sanātanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then contemplating in the heart the syllable Om whose form is light, seated on the pericarp, the eternal form of light,
अध्याय ६१
अष्टाक्षरं ततो मन्त्रं विन्यसेच् च यथाक्रमम् तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम्
aṣṭākṣaraṃ tato mantraṃ vinyasec ca yathākramam tena vyastasamastena pūjanaṃ paramaṃ smṛtam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
one should place the eight-syllable mantra in order; worship with it, separately and together, is remembered as supreme.
अध्याय ६१
द्वादशाक्षरमन्त्रेण यजेद् देवं सनातनम् ततो ऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर् न्यसेत्
dvādaśākṣaramantreṇa yajed devaṃ sanātanam tato 'vadhārya hṛdaye karṇikāyāṃ bahir nyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should worship the eternal god with the twelve-syllable mantra; then, having fixed him in the heart, one should place him outside on the pericarp,
अध्याय ६१
चतुर्भुजं महासत्त्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् चिन्तयित्वा महायोगं ज्योतीरूपं सनातनम् ततश् चावाहयेन् मन्त्रं क्रमेणाचिन्त्य मानसे
caturbhujaṃ mahāsattvaṃ sūryakoṭisamaprabham cintayitvā mahāyogaṃ jyotīrūpaṃ sanātanam tataś cāvāhayen mantraṃ krameṇācintya mānase
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
contemplating the four-armed, mighty one, radiant as a crore of suns, the great yogin, the eternal form of light; then, contemplating in the mind, one should invoke him with the mantra in order.
अध्याय ६१
आवाहनमन्त्रः: मीनरूपो वराहश् च नरसिंहो ऽथ वामनः ।आयातु देवो वरदो मम नारायणो ऽग्रतः ॐ नमो नारायणाय नमः
āvāhanamantraḥ: mīnarūpo varāhaś ca narasiṃho 'tha vāmanaḥ | āyātu devo varado mama nārāyaṇo 'grataḥ oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The invocation mantra: "Fish in form, Boar, Man-Lion and Dwarf — may the boon-giving god Narayana come before me. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
स्थापनमन्त्रः: कर्णिकायां सुपीठे ऽत्र पद्मकल्पितम् आसनम् सर्वसत्त्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन ॐ नमो नारायणाय नमः
sthāpanamantraḥ: karṇikāyāṃ supīṭhe 'tra padmakalpitam āsanam sarvasattvahitārthāya tiṣṭha tvaṃ madhusūdana oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The installation mantra: "Here on the pericarp, on this fine seat, is a seat made of lotus; for the good of all beings, stay, O Madhusudana. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
अर्घमन्त्रः: ॐ त्रैलोक्यपतीनां पतये देवदेवाय हृषीकेशाय विष्णवे नमः ।ॐ नमो नारायणाय नमः
arghamantraḥ: oṃ trailokyapatīnāṃ pataye devadevāya hṛṣīkeśāya viṣṇave namaḥ | oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The offering mantra: "Om, salutation to the lord of the lords of the three worlds, the god of gods, Hrishikesha, Vishnu. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
पाद्यमन्त्रः: ॐ पाद्यं पादयोर् देव पद्मनाभ सनातन विष्णो कमलपत्त्राक्ष गृहाण मधुसूदन ॐ नमो नारायणाय नमः
pādyamantraḥ: oṃ pādyaṃ pādayor deva padmanābha sanātana viṣṇo kamalapattrākṣa gṛhāṇa madhusūdana oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The foot-water mantra: "Om, O god, eternal Padmanabha, Vishnu, lotus-eyed Madhusudana, accept this water for the feet. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
मधुपर्कमन्त्रः: मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं तव मया निवेदितं भक्त्या गृहाण पुरुषोत्तम ॐ नमो नारायणाय नमः
madhuparkamantraḥ: madhuparkaṃ mahādeva brahmādyaiḥ kalpitaṃ tava mayā niveditaṃ bhaktyā gṛhāṇa puruṣottama oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The madhuparka mantra: "O great god, the madhuparka prepared for you by Brahma and the others, offered by me with devotion — accept it, O Purushottama. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
मन्दाकिन्याः सितं वारि सर्वपापहरं शिवम् गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् ॐ नमो नारायणाय नमः
mandākinyāḥ sitaṃ vāri sarvapāpaharaṃ śivam gṛhāṇācamanīyaṃ tvaṃ mayā bhaktyā niveditam oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The pure white water of the Mandakini, removing all sins — accept this water for sipping, offered by me with devotion. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
त्वम् आपः पृथिवी चैव ज्योतिस् त्वं वायुर् एव च लोकेश वृत्तिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्य् अहम् ॐ नमो नारायणाय नमः
tvam āpaḥ pṛthivī caiva jyotis tvaṃ vāyur eva ca lokeśa vṛttimātreṇa vāriṇā snāpayāmy aham oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You are water and earth, you are light and wind; O lord of the world, merely as a gesture I bathe you with water. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
देवतत्त्वसमायुक्त यज्ञवर्णसमन्वित स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी तव केशव ॐ नमो नारायणाय नमः
devatattvasamāyukta yajñavarṇasamanvita svarṇavarṇaprabhe deva vāsasī tava keśava oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O you endowed with the divine principle, joined with the colour of sacrifice, these two garments of golden radiance are yours, O Keshava. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
शरीरं ते न जानामि चेष्टां चैव च केशव मया निवेदितो गन्धः प्रतिगृह्य विलिप्यताम् ॐ नमो नारायणाय नमः
śarīraṃ te na jānāmi ceṣṭāṃ caiva ca keśava mayā nivedito gandhaḥ pratigṛhya vilipyatām oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I do not know your body or your movements, O Keshava; accept the perfume offered by me and let it be applied. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
ऋग्यजुःसाममन्त्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना सावित्रीग्रन्थिसंयुक्तम् उपवीतं तवार्पये ॐ नमो नारायणाय नमः
ṛgyajuḥsāmamantreṇa trivṛtaṃ padmayoninā sāvitrīgranthisaṃyuktam upavītaṃ tavārpaye oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I offer you a sacred thread, threefold by the one born of the lotus through the mantras of Rig, Yajus and Saman, joined with the knot of Savitri. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
दिव्यरत्नसमायुक्त वह्निभानुसमप्रभ गात्राणि तव शोभन्तु सालंकाराणि माधव ॐ नमो नारायणाय नमः
divyaratnasamāyukta vahnibhānusamaprabha gātrāṇi tava śobhantu sālaṃkārāṇi mādhava oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O you endowed with divine jewels, radiant as fire and sun, may your limbs shine with ornaments, O Madhava. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
ॐ नम इति प्रत्यक्षरं समस्तेन मूलमन्त्रेण वा पूजयेत् ॥ ६१।३५ वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यः सुरभिश् च ते मया निवेदितो भक्त्या धूपो ऽयं प्रतिगृह्यताम् ॐ नमो नारायणाय नमः
oṃ nama iti pratyakṣaraṃ samastena mūlamantreṇa vā pūjayet || 61.35 vanaspatiraso divyo gandhāḍhyaḥ surabhiś ca te mayā nivedito bhaktyā dhūpo 'yaṃ pratigṛhyatām oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should worship with "Om namah" for each syllable, or with the whole root mantra. "This incense, the divine essence of trees, rich in fragrance and sweet-smelling, offered to you by me with devotion — accept it. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
सूर्यचन्द्रसमो ज्योतिर् विद्युदग्न्योस् तथैव च त्वम् एव ज्योतिषां देव दीपो ऽयं प्रतिगृह्यताम् ॐ नमो नारायणाय नमः
sūryacandrasamo jyotir vidyudagnyos tathaiva ca tvam eva jyotiṣāṃ deva dīpo 'yaṃ pratigṛhyatām oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Light equal to the sun and moon, and to lightning and fire — you alone are the god of lights; accept this lamp. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
अन्नं चतुर्विधं चैव रसैः षड्भिः समन्वितम् मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव ॐ नमो नारायणाय नमः
annaṃ caturvidhaṃ caiva rasaiḥ ṣaḍbhiḥ samanvitam mayā niveditaṃ bhaktyā naivedyaṃ tava keśava oṃ namo nārāyaṇāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Food of four kinds joined with the six tastes, offered by me with devotion, is your food offering, O Keshava. Om, salutation to Narayana, salutation."
अध्याय ६१
पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकर्षणं न्यसेत् प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्याद् अनिरुद्धं तथोत्तरे
pūrve dale vāsudevaṃ yāmye saṃkarṣaṇaṃ nyaset pradyumnaṃ paścime kuryād aniruddhaṃ tathottare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One should place Vasudeva on the eastern petal, Sankarshana on the southern, Pradyumna on the western and Aniruddha on the northern;
अध्याय ६१
वाराहं च तथाग्नेये नरसिंहं च नैरृते वायव्ये माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम्
vārāhaṃ ca tathāgneye narasiṃhaṃ ca nairṛte vāyavye mādhavaṃ caiva tathaiśāne trivikramam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Varaha in the south-east, Narasimha in the south-west, Madhava in the north-west and Trivikrama in the north-east.
अध्याय ६१
तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं पुरतो न्यसेत् वामपार्श्वे तथा चक्रं शङ्खं दक्षिणतो न्यसेत्
tathāṣṭākṣaradevasya garuḍaṃ purato nyaset vāmapārśve tathā cakraṃ śaṅkhaṃ dakṣiṇato nyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Likewise one should place Garuda before the god of the eight syllables, the discus on his left side and the conch on the right;
अध्याय ६१
तथा महागदां चैव न्यसेद् देवस्य दक्षिणे ततः शार्ङ्गं धनुर् विद्वान् न्यसेद् देवस्य वामतः
tathā mahāgadāṃ caiva nyased devasya dakṣiṇe tataḥ śārṅgaṃ dhanur vidvān nyased devasya vāmataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the great mace on the god's right; then the wise one should place the Sharnga bow on the god's left,
अध्याय ६१
दक्षिणेनेषुधी दिव्ये खड्गं वामे च विन्यसेत् श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिम् उत्तरतो न्यसेत्
dakṣiṇeneṣudhī divye khaḍgaṃ vāme ca vinyaset śriyaṃ dakṣiṇataḥ sthāpya puṣṭim uttarato nyaset
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the two divine quivers on the right and the sword on the left; placing Shri on the right, one should place Pushti on the north,
अध्याय ६१
वनमालां च पुरतस् ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ विन्यसेद् धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्दिशम्
vanamālāṃ ca puratas tataḥ śrīvatsakaustubhau vinyased dhṛdayādīni pūrvādiṣu caturdiśam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the forest garland in front, then the Shrivatsa and Kaustubha; one should place the heart and the other limbs in the four directions beginning with the east,
अध्याय ६१
ततो ऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् इन्द्रम् अग्निं यमं चैव नैरृतं वरुणं तथा
tato 'straṃ devadevasya koṇe caiva tu vinyaset indram agniṃ yamaṃ caiva nairṛtaṃ varuṇaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then the weapon of the god of gods in the corner. Indra, Agni, Yama, Nirriti, Varuna,
अध्याय ६१
वायुं धनदम् ईशानम् अनन्तं ब्रह्मणा सह पूजयेत् तान्त्रिकैर् मन्त्रैर् अधश् चोर्ध्वं तथैव च
vāyuṃ dhanadam īśānam anantaṃ brahmaṇā saha pūjayet tāntrikair mantrair adhaś cordhvaṃ tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vayu, the lord of wealth, Ishana and Ananta with Brahma one should worship with Tantric mantras, below and above likewise.
अध्याय ६१
एवं संपूज्य देवेशं मण्डलस्थं जनार्दनम् लभेद् अभिमतान् कामान् नरो नास्त्य् अत्र संशयः
evaṃ saṃpūjya deveśaṃ maṇḍalasthaṃ janārdanam labhed abhimatān kāmān naro nāsty atra saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having thus worshipped the lord of gods Janardana in the mandala, a man obtains the desires he wishes; there is no doubt.
अध्याय ६१
अनेनैव विधानेन मण्डलस्थं जनार्दनम् पूजितं यः संपश्येत स विशेद् विष्णुम् अव्ययम्
anenaiva vidhānena maṇḍalasthaṃ janārdanam pūjitaṃ yaḥ saṃpaśyeta sa viśed viṣṇum avyayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Whoever sees Janardana in the mandala worshipped by this very rite enters the imperishable Vishnu.
अध्याय ६१
सकृद् अप्य् अर्चितो येन विधिनानेन केशवः जन्ममृत्युजरां तीर्त्वा स विष्णोः पदम् आप्नुयात्
sakṛd apy arcito yena vidhinānena keśavaḥ janmamṛtyujarāṃ tīrtvā sa viṣṇoḥ padam āpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
One by whom Keshava has been worshipped even once by this rite crosses birth, death and old age and attains the state of Vishnu.
अध्याय ६१
यः स्मरेत् सततं भक्त्या नारायणम् अतन्द्रितः अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकल्पितः
yaḥ smaret satataṃ bhaktyā nārāyaṇam atandritaḥ anvahaṃ tasya vāsāya śvetadvīpaḥ prakalpitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For one who tirelessly remembers Narayana with devotion constantly, day after day, Shvetadvipa is prepared as his dwelling.
अध्याय ६१
ॐकारादिसमायुक्तं नमःकारान्तदीपितम् तन्नाम सर्वतत्त्वानां मन्त्र इत्य् अभिधीयते
oṃkārādisamāyuktaṃ namaḥkārāntadīpitam tannāma sarvatattvānāṃ mantra ity abhidhīyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Joined with Om at the beginning and brightened by "namah" at the end, that name of all the principles is called a mantra.
अध्याय ६१
अनेनैव विधानेन गन्धपुष्पं निवेदयेत् एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु
anenaiva vidhānena gandhapuṣpaṃ nivedayet ekaikasya prakurvīta yathoddiṣṭaṃ krameṇa tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By this same method one should offer perfume and flowers, performing it for each one in order as prescribed.
अध्याय ६१
मुद्रास् ततो निबध्नीयाद् यथोक्तक्रमचोदिताः जपं चैव प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्
mudrās tato nibadhnīyād yathoktakramacoditāḥ japaṃ caiva prakurvīta mūlamantreṇa mantravit
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then one should form the mudras as prompted in the prescribed order, and the knower of mantras should perform recitation with the root mantra —
अध्याय ६१
अष्टाविंशतिम् अष्टौ वा शतम् अष्टोत्तरं तथा कामेषु च यथाप्रोक्तं यथाशक्ति समाहितः
aṣṭāviṃśatim aṣṭau vā śatam aṣṭottaraṃ tathā kāmeṣu ca yathāproktaṃ yathāśakti samāhitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
twenty-eight, or eight, or a hundred and eight times, and for desired ends as prescribed, according to one's ability, with composure.
अध्याय ६१
पद्मं शङ्खश् च श्रीवत्सो गदा गरुड एव च चक्रं खड्गश् च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः
padmaṃ śaṅkhaś ca śrīvatso gadā garuḍa eva ca cakraṃ khaḍgaś ca śārṅgaṃ ca aṣṭau mudrāḥ prakīrtitāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Lotus, conch, Shrivatsa, mace, Garuda, discus, sword and Sharnga — eight mudras are declared.
अध्याय ६१
गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम यत्र ब्रह्मादयो देवा विन्दन्ति परमं पदम्
gaccha gaccha paraṃ sthānaṃ purāṇapuruṣottama yatra brahmādayo devā vindanti paramaṃ padam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Go, go to the supreme abode, O ancient Purushottama, where the gods beginning with Brahma find the supreme state."
अध्याय ६१
अर्चनं ये न जानन्ति हरेर् मन्त्रैर् यथोदितम् ते तत्र मूलमन्त्रेण पूजयन्त्व् अच्युतं सदा
arcanaṃ ye na jānanti harer mantrair yathoditam te tatra mūlamantreṇa pūjayantv acyutaṃ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those who do not know the worship of Hari with the mantras as told should always worship Achyuta there with the root mantra.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 61
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.