अध्याय ६२
एवं संपूज्य विधिवद् भक्त्या तं पुरुषोत्तमम् प्रणम्य शिरसा पश्चात् सागरं च प्रसादयेत्
evaṃ saṃpūjya vidhivad bhaktyā taṃ puruṣottamam praṇamya śirasā paścāt sāgaraṃ ca prasādayet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent Brahmins, thence the devotee should go to the holy spot of sacrifices where the splendid and sacred lake Indradyumna is situated.;
अध्याय ६२
प्राणस् त्वं सर्वभूतानां योनिश् च सरितां पते तीर्थराज नमस् ते ऽस्तु त्राहि माम् अच्युतप्रिय
prāṇas tvaṃ sarvabhūtānāṃ yoniś ca saritāṃ pate tīrtharāja namas te 'stu trāhi mām acyutapriya
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The intelligent devotee should go there with pure mind and body, and meditate mentally on lord Hari, approach the sacred waters, perform the Acamana rite and repeat this Mantra:—
अध्याय ६२
स्नात्वैवं सागरे सम्यक् तस्मिन् क्षेत्रवरे द्विजाः तीरे चाभ्यर्च्य विधिवन् नारायणम् अनामयम्
snātvaivaṃ sāgare samyak tasmin kṣetravare dvijāḥ tīre cābhyarcya vidhivan nārāyaṇam anāmayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O holy spot that is sanctified by the performance of horse sacrifice, and which destroys sins, I am taking a holy dip in you. Remove my sin. Obeisance be to you".
अध्याय ६२
रामं कृष्णं सुभद्रां च प्रणिपत्य च सागरम् शतानाम् अश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
rāmaṃ kṛṣṇaṃ subhadrāṃ ca praṇipatya ca sāgaram śatānām aśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He redeems seven former generations and seven sub¬ sequent generations of his family. Like a God he goes to the world of Visnu on an aerial chariot that can go in all directions.
अध्याय ६२
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदुःखविवर्जितः वृन्दारक इव श्रीमान् रूपयौवनगर्वितः
sarvapāpavinirmuktaḥ sarvaduḥkhavivarjitaḥ vṛndāraka iva śrīmān rūpayauvanagarvitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He can enjoy pleasures and happiness there, as long as the moon, sun and stars last. Falling off* from that world he returns to the earth and attains salvation thereafter.
अध्याय ६२
विमानेनार्कवर्णेन दिव्यगन्धर्वनादिना कुलैकविंशम् उद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति
vimānenārkavarṇena divyagandharvanādinā kulaikaviṃśam uddhṛtya viṣṇulokaṃ sa gacchati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, great-grandfather, why do you praise the month of Jyestha in preference to Magha and other months. Kindly tell us the reason thereof.
अध्याय ६२
भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् क्रीडित्वा चाप्सरैः सह मन्वन्तरशतं साग्रं जरामृत्युविवर्जितः
bhuktvā tatra varān bhogān krīḍitvā cāpsaraiḥ saha manvantaraśataṃ sāgraṃ jarāmṛtyuvivarjitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O leading sages, listen, I shall briefly mention why I praise the month of Jyestha. in preference to other months.
अध्याय ६२
पुण्यक्षयाद् इहायातः कुले सर्वगुणान्विते रूपवान् सुभगः श्रीमान् सत्यवादी जितेन्द्रियः
puṇyakṣayād ihāyātaḥ kule sarvaguṇānvite rūpavān subhagaḥ śrīmān satyavādī jitendriyaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O excellent brahmins, the tenth day in the bright half of the month of Jyestha removes ten sins. Hence it is called 'Dasahara'.
अध्याय ६२
वेदशास्त्रार्थविद् विप्रो भवेद् यज्वा तु वैष्णवः योगं च वैष्णवं प्राप्य ततो मोक्षम् अवाप्नुयात्
vedaśāstrārthavid vipro bhaved yajvā tu vaiṣṇavaḥ yogaṃ ca vaiṣṇavaṃ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The man who visits Balarama, Krsna, and Subhadra meditates upon them with concentration and mental purity will get rid of all sins and go to the world of Visnu.
अध्याय ६२
ग्रहोपरागे संक्रान्त्याम् अयने विषुवे तथा युगादिषु षडशीत्यां व्यतीपाते दिनक्षये
grahoparāge saṃkrāntyām ayane viṣuve tathā yugādiṣu ṣaḍaśītyāṃ vyatīpāte dinakṣaye
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O Brahmins, by visiting Purusottama, Rama and Subhadra during the first day of the northern and southern solar transits the man goes to the world of Visnu.
अध्याय ६२
आषाढ्यां चैव कार्त्तिक्यां माघ्यां वान्ये शुभे तिथौ ये तत्र दानं विप्रेभ्यः प्रयच्छन्ति सुमेधसः
āṣāḍhyāṃ caiva kārttikyāṃ māghyāṃ vānye śubhe tithau ye tatra dānaṃ viprebhyaḥ prayacchanti sumedhasaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By visiting Govinda, the most excellent of all Gods, seated on the swing, on the full moon day in the month of Phalguna the devotee of great self-restraint shall go to the city of Govinda.
अध्याय ६२
फलं सहस्रगुणितम् अन्यतीर्थाल् लभन्ति ते पितॄणां ये प्रयच्छन्ति पिण्डं तत्र विधानतः
phalaṃ sahasraguṇitam anyatīrthāl labhanti te pitṝṇāṃ ye prayacchanti piṇḍaṃ tatra vidhānataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They obtain a thousandfold the fruit of other holy places, those who offer rice-balls to the ancestors there according to rule;
अध्याय ६२
अक्षयां पितरस् तेषां तृप्तिं संप्राप्नुवन्ति वै एवं स्नानफलं सम्यक् सागरस्य मयोदितम्
akṣayāṃ pitaras teṣāṃ tṛptiṃ saṃprāpnuvanti vai evaṃ snānaphalaṃ samyak sāgarasya mayoditam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
their ancestors obtain imperishable satisfaction. Thus I have properly told the fruit of bathing in the ocean,
अध्याय ६२
दानस्य च फलं विप्राः पिण्डदानस्य चैव हि धर्मार्थमोक्षफलदम् आयुष्कीर्तियशस्करम्
dānasya ca phalaṃ viprāḥ piṇḍadānasya caiva hi dharmārthamokṣaphaladam āyuṣkīrtiyaśaskaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the fruit of giving, O brahmins, and of offering rice-balls — it gives the fruits of dharma, wealth and liberation, and brings long life, fame and glory,
अध्याय ६२
भुक्तिमुक्तिफलं नॄणां धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामफलप्रदम्
bhuktimuktiphalaṃ nṝṇāṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvakāmaphalapradam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
yields enjoyment and liberation to men, is blessed, destroys bad dreams, removes all sins, is holy and grants the fruit of every desire.
अध्याय ६२
नास्तिकाय न वक्तव्यं पुराणं च द्विजोत्तमाः तावद् गर्जन्ति तीर्थानि माहात्म्यैः स्वैः पृथक् पृथक्
nāstikāya na vaktavyaṃ purāṇaṃ ca dvijottamāḥ tāvad garjanti tīrthāni māhātmyaiḥ svaiḥ pṛthak pṛthak
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This Purana should not be told to an atheist, O best of brahmins. The holy places roar each with its own greatness
अध्याय ६२
यावन् न तीर्थराजस्य माहात्म्यं वर्ण्यते द्विजाः पुष्करादीनि तीर्थानि प्रयच्छन्ति स्वकं फलम्
yāvan na tīrtharājasya māhātmyaṃ varṇyate dvijāḥ puṣkarādīni tīrthāni prayacchanti svakaṃ phalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
only until the greatness of the king of holy places is described, O brahmins. Pushkara and the other holy places give their own fruit,
अध्याय ६२
तीर्थराजस् तु स पुनः सर्वतीर्थफलप्रदः भूतले यानि तीर्थानि सरितश् च सरांसि च
tīrtharājas tu sa punaḥ sarvatīrthaphalapradaḥ bhūtale yāni tīrthāni saritaś ca sarāṃsi ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
but the king of holy places gives the fruit of all holy places. Whatever holy places, rivers and lakes there are on earth
अध्याय ६२
विशन्ति सागरे तानि तेनासौ श्रेष्ठतां गतः राजा समस्ततीर्थानां सागरः सरितां पतिः
viśanti sāgare tāni tenāsau śreṣṭhatāṃ gataḥ rājā samastatīrthānāṃ sāgaraḥ saritāṃ patiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
enter the ocean; therefore it has attained pre-eminence. The ocean, lord of rivers, is the king of all holy places;
अध्याय ६२
तस्मात् समस्ततीर्थेभ्यः श्रेष्ठो ऽसौ सर्वकामदः तमो नाशं यथाभ्येति भास्करे ऽभ्युदिते द्विजाः
tasmāt samastatīrthebhyaḥ śreṣṭho 'sau sarvakāmadaḥ tamo nāśaṃ yathābhyeti bhāskare 'bhyudite dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
therefore it is superior to all holy places and grants every desire. As darkness perishes when the sun has risen, O brahmins,
अध्याय ६२
स्नानेन तीर्थराजस्य तथा पापस्य संक्षयः तीर्थराजसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
snānena tīrtharājasya tathā pāpasya saṃkṣayaḥ tīrtharājasamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
so by bathing in the king of holy places sin is destroyed. There has not been and will not be a holy place equal to the king of holy places,
अध्याय ६२
अधिष्ठानं यदा यत्र प्रभोर् नारायणस्य वै कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तीर्थराजस्य भो द्विजाः
adhiṣṭhānaṃ yadā yatra prabhor nārāyaṇasya vai kaḥ śaknoti guṇān vaktuṃ tīrtharājasya bho dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
where the Lord Narayana has his abode. Who can tell the virtues of the king of holy places, O brahmins,
अध्याय ६२
कोट्यो नवनवत्यस् तु यत्र तीर्थानि सन्ति वै तस्मात् स्नानं च दानं च होमं जप्यं सुरार्चनम् यत् किंचित् क्रियते तत्र चाक्षयं क्रियते द्विजाः
koṭyo navanavatyas tu yatra tīrthāni santi vai tasmāt snānaṃ ca dānaṃ ca homaṃ japyaṃ surārcanam yat kiṃcit kriyate tatra cākṣayaṃ kriyate dvijāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
where there are ninety-nine crores of holy places? Therefore whatever is done there — bathing, giving, fire offering, recitation, worship of the gods — becomes imperishable, O brahmins.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 62
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.