अध्याय ७४
कमण्डलुस्थिता देवी महेश्वरजटागता श्रुता देव यथा मर्त्यम् आगता तद् ब्रवीतु मे
kamaṇḍalusthitā devī maheśvarajaṭāgatā śrutā deva yathā martyam āgatā tad bravītu me
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Listen, O leading sages, I shall recount to you briefly the incarnations which Hari took up in order to remove the burden of the Earth.
अध्याय ७४
महेश्वरजटास्था या आपो देव्यो महामते तासां च द्विविधो भेद आहर्तुर् द्वयकारणात्
maheśvarajaṭāsthā yā āpo devyo mahāmate tāsāṃ ca dvividho bheda āhartur dvayakāraṇāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Now, Daityas, the followers of Kalanemi have come to the mortal world. Day and night they harass the subjects.
अध्याय ७४
एकांशो ब्राह्मणेनात्र व्रतदानसमाधिना गोतमेन शिवं पूज्य आहृतो लोकविश्रुतः
ekāṃśo brāhmaṇenātra vratadānasamādhinā gotamena śivaṃ pūjya āhṛto lokaviśrutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
• That Asura Kalancmi who was slain by all powerful Visnu is now born as Karhsa the great Asura and a son of Ugrasena.
अध्याय ७४
अपरस् तु महाप्राज्ञ क्षत्रियेण बलीयसा आराध्य शंकरं देवं तपोभिर् नियमैस् तथा
aparas tu mahāprājña kṣatriyeṇa balīyasā ārādhya śaṃkaraṃ devaṃ tapobhir niyamais tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing these words of the Earth Brahma was requested by Devas to remove the burden of the Earth.
अध्याय ७४
भगीरथेन भूपेन आहृतो ऽंशो ऽपरस् तथा एवं द्वैरूप्यम् अभवद् गङ्गाया मुनिसत्तम
bhagīrathena bhūpena āhṛto 'ṃśo 'paras tathā evaṃ dvairūpyam abhavad gaṅgāyā munisattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After saying thus Brahma went along with Devas. With full concentration, he eulogised the Garua-emblemed deity.
अध्याय ७४
महेश्वरजटास्था या हेतुना केन गौतमः आहर्ता क्षत्रियेणापि आहृता केन तद् वद
maheśvarajaṭāsthā yā hetunā kena gautamaḥ āhartā kṣatriyeṇāpi āhṛtā kena tad vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord with thousand forms, obeisance, obeisance be to you; O thousand-armed one, O many-armed and many- footcd one, obeisance, obeisance to you, O lord engaged in creation, maintenance and destruction of the universe, O incomprehensible one.
अध्याय ७४
यथानीता पुरा वत्स ब्राह्मणेनेतरेण वा तत् सर्वं विस्तरेणाहं वदिष्ये प्रीतये तव
yathānītā purā vatsa brāhmaṇenetareṇa vā tat sarvaṃ vistareṇāhaṃ vadiṣye prītaye tava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the subtlest of all subtle beings; you have a great magnitude, O lord, you are weightier than the weightiest. O lord, possessed of Pradhana, cosmic intellect and sense- organs, O lord identical with the chief worlds, be pleased.
अध्याय ७४
यस्मिन् काले सुरेशस्य उमा पत्न्य् अभवत् प्रिया तस्मिन्न् एवाभवद् गङ्गा प्रिया शंभोर् महामते
yasmin kāle sureśasya umā patny abhavat priyā tasminn evābhavad gaṅgā priyā śaṃbhor mahāmate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On account of the mighty Asuras born on the Earth, O lord, this Earth is extremely afflicted. She is pained under the heavy weight of suffering. In order to get the burden re¬ moved she has approached you the ultimate resort of worlds, the redeemer without any other greater being.
अध्याय ७४
मम दोषापनोदाय चिन्तयानः शिवस् तदा उमया सहितः श्रीमान् देवीं प्रेक्ष्य विशेषतः
mama doṣāpanodāya cintayānaḥ śivas tadā umayā sahitaḥ śrīmān devīṃ prekṣya viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
May all Devas incarnate on the Earth. Let them fight with the mighty proud Asuras who are already born before.
अध्याय ७४
रसवृत्तौ स्थितो यस्मान् निर्ममे रसम् उत्तमम् रसिकत्वात् प्रियत्वाच् च स्त्रैणत्वात् पावनत्वतः
rasavṛttau sthito yasmān nirmame rasam uttamam rasikatvāt priyatvāc ca straiṇatvāt pāvanatvataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O immortal ones, this hair of mine will be born as the eighth child in the womb of DevakI, the wife of Vasudeva who is comparable to a goddess.
अध्याय ७४
सर्वाभ्यो ह्य् अधिकप्रीतिर् गङ्गाभूद् द्विजसत्तम सैवोद्भूता जटामार्गात् कस्मिंश्चित् कारणान्तरे स तु संगोपयाम् आस गङ्गां शंभुर् जटागताम्
sarvābhyo hy adhikaprītir gaṅgābhūd dvijasattama saivodbhūtā jaṭāmārgāt kasmiṃścit kāraṇāntare sa tu saṃgopayām āsa gaṅgāṃ śaṃbhur jaṭāgatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After birth on the Earth it will kill Kamsa bom of Kalancmi. AJter saying this, Hari vanished there itself.
अध्याय ७४
शिरसा च धृतां ज्ञात्वा न शशाक उमा तदा सोढुं ब्रह्मञ् जटाजूटे स्थितां दृष्ट्वा पुनः पुनः
śirasā ca dhṛtāṃ jñātvā na śaśāka umā tadā soḍhuṃ brahmañ jaṭājūṭe sthitāṃ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Those Devas then bowed down to the noble lord who became invisible, went to the top of Meru and then descended on the Earth.
अध्याय ७४
अमर्षेण भवं गोरी प्रेरयस्वेत्य् अभाषत नैवासौ प्रैरयच् छंभू रसिको रसम् उत्तमम्
amarṣeṇa bhavaṃ gorī prerayasvety abhāṣata naivāsau prairayac chaṃbhū rasiko rasam uttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The holy sage Narada said thus to Kamsa—"The eighth child in the womb of DevakI born in the Earth will kill you".
अध्याय ७४
जटास्व् एव तदा देवीं गोपायन्तं विमृश्य सा विनायकं जयां स्कन्दं रहो वचनम् अब्रवीत्
jaṭāsv eva tadā devīṃ gopāyantaṃ vimṛśya sā vināyakaṃ jayāṃ skandaṃ raho vacanam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing it from Narada, Kamsa became infuriated. He kept DevakI and Vasudeva as prisoners in their own house and guarded them well.
अध्याय ७४
नैवायं त्रिदशेशानो गङ्गां त्यजति कामुकः सापि प्रिया शिवस्याद्य कथं त्यजति तां प्रियाम्
naivāyaṃ tridaśeśāno gaṅgāṃ tyajati kāmukaḥ sāpi priyā śivasyādya kathaṃ tyajati tāṃ priyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sons of Hiranyakasipu became well known as these six children in the womb. Urged by Visnu, his (Yogic) slumber joined them gradually to the womb of DevakI.
अध्याय ७४
एवं विमृश्य बहुशो गौरी चाह विनायकम्
evaṃ vimṛśya bahuśo gaurī cāha vināyakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O slumber, go hence. One by one take these children (of Hiranyakasipu) who are in the nether worlds now to the belly of DevakI at my behest.
अध्याय ७४
न देवैर् नासुरैर् यक्षैर् न सिद्धैर् भवतापि च न राजभिर् अथान्यैर् वा न गङ्गां त्यजति प्रभुः
na devair nāsurair yakṣair na siddhair bhavatāpi ca na rājabhir athānyair vā na gaṅgāṃ tyajati prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When they have been killed by Kamsa, my sinless part named Sesa will become the seventh child in the womb of DevakI by means of a small part.
अध्याय ७४
पुनस् तप्स्यामि वा गत्वा हिमवन्तं नगोत्तमम् अथवा ब्राह्मणैः पुण्यैस् तपोभिर् हतकल्मषैः
punas tapsyāmi vā gatvā himavantaṃ nagottamam athavā brāhmaṇaiḥ puṇyais tapobhir hatakalmaṣaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Since the child in the womb has been dragged away, the heroic boy comparable to the peak of Meru, Sankarsana will be born in the world.
अध्याय ७४
तैर् वा जटास्थिता गङ्गा प्रार्थिता भुवम् आप्नुयात्
tair vā jaṭāsthitā gaṅgā prārthitā bhuvam āpnuyāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then, I shall be born in the auspicious womb of DevakI. You should also go to the womb of Yasoda without delay.
अध्याय ७४
एतच् छ्रुत्वा मातृवाक्यं मातरं प्राह विघ्नराट् भ्रात्रा स्कन्देन जयया संमन्त्र्येह च युज्यते
etac chrutvā mātṛvākyaṃ mātaraṃ prāha vighnarāṭ bhrātrā skandena jayayā saṃmantryeha ca yujyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I shall be born at night on the eighth day in the dark half of the mouth of Sravana during the rainy season. You will be born on the ninth day.
अध्याय ७४
तत् कुर्मो मस्तकाद् गङ्गां यथा त्यजति मे पिता एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन्न् अनावृष्टिर् अजायत
tat kurmo mastakād gaṅgāṃ yathā tyajati me pitā etasminn antare brahmann anāvṛṣṭir ajāyata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O uncensured lady, urged by my Sakti, Vasudeva will take me to the bed ofYasoda and you to that of Devaki.
अध्याय ७४
द्विर् द्वादश समा मर्त्ये सर्वप्राणिभयावहा ततो विनष्टम् अभवज् जगत् स्थावरजङ्गमम्
dvir dvādaśa samā martye sarvaprāṇibhayāvahā tato vinaṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O gentle lady, Kamsa will seize you and hurl you against a rocky slab. Thereafter, you will attain an abode in the firmament.
अध्याय ७४
विना तु गौतमं पुण्यम् आश्रमं सर्वकामदम् स्रष्टुकामः पुरा पुत्र स्थावरं जङ्गमं तथा
vinā tu gautamaṃ puṇyam āśramaṃ sarvakāmadam sraṣṭukāmaḥ purā putra sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With due deference to me, Indra will bow down to you a hundred times; with his head bent down in obeisance he will accept you as his sister.
अध्याय ७४
कृतो यज्ञो मया पूर्वं स देवयजनो गिरिः मन्नामा तत्र विख्यातस् ततो ब्रह्मगिरिः सदा
kṛto yajño mayā pūrvaṃ sa devayajano giriḥ mannāmā tatra vikhyātas tato brahmagiriḥ sadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thereafter, you will kill thousands of Daityas. With various abodes (i.e. shrines) you will adorn the entire Earth.
अध्याय ७४
तम् आश्रित्य नगश्रेष्ठं सर्वदास्ते स गौतमः तस्याश्रमे महापुण्ये श्रेष्ठे ब्रह्मगिरौ शुभे
tam āśritya nagaśreṣṭhaṃ sarvadāste sa gautamaḥ tasyāśrame mahāpuṇye śreṣṭhe brahmagirau śubhe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are identical with the following deities:—Bhuti (Existence), Sannati (Obeisance), Klrti (Renown), Kanti (Splendour), PrthivI (Earth), Dhrti (Courage), Lajja (Bashfulness), Pu?ti (Nourishment), Uma and other goddesses whoever they may be.
अध्याय ७४
आधयो व्याधयो वापि दुर्भिक्षं वाप्य् अवर्षणम् भयशोकौ च दारिद्र्यं न श्रूयन्ते कदाचन
ādhayo vyādhayo vāpi durbhikṣaṃ vāpy avarṣaṇam bhayaśokau ca dāridryaṃ na śrūyante kadācana
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Worshipped by means of wine, meat and other pre¬ sents and various items of foodstuffs you will become de¬ lighted and fulfil all desires of men.
अध्याय ७४
तदाश्रमं विनान्यत्र हव्यं वा कव्यम् एव च नास्ति पुत्र तथा दाता होता यष्टा तथैव च
tadāśramaṃ vinānyatra havyaṃ vā kavyam eva ca nāsti putra tathā dātā hotā yaṣṭā tathaiva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Undoubtedly, all of them will have welfare always due to my favour. It need not be suspected at all. O gentle lady, go, in the manner mentioned before.
अध्याय ७४
यदैव गौतमो विप्रो ददाति च जुहोति च तदैवाप्य् अयनं स्वर्गे सुराणाम् अपि नान्यतः
yadaiva gautamo vipro dadāti ca juhoti ca tadaivāpy ayanaṃ svarge surāṇām api nānyataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Only when the brahmin Gautama gives and offers oblations is there sustenance in heaven, even for the gods, and not otherwise.
अध्याय ७४
देवलोके ऽपि मर्त्ये वा श्रूयते गौतमो मुनिः होता दाता च भोक्ता च स एवेति जना विदुः
devaloke 'pi martye vā śrūyate gautamo muniḥ hotā dātā ca bhoktā ca sa eveti janā viduḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the world of the gods and among mortals the sage Gautama is spoken of; people know that he alone is the offerer, the giver and the enjoyer.
अध्याय ७४
तच् छ्रुत्वा मुनयः सर्वे नानाश्रमनिवासिनः गौतमाश्रमम् आपृच्छन्न् आगच्छन्तस् तपोधनाः
tac chrutvā munayaḥ sarve nānāśramanivāsinaḥ gautamāśramam āpṛcchann āgacchantas tapodhanāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing that, all the sages dwelling in various hermitages, ascetics, came asking for Gautama's hermitage.
अध्याय ७४
तेषां मुनीनां सर्वेषाम् आगतानां स गौतमः शिष्यवत् पुत्रवद् भक्त्या पितृवत् पोषको ऽभवत्
teṣāṃ munīnāṃ sarveṣām āgatānāṃ sa gautamaḥ śiṣyavat putravad bhaktyā pitṛvat poṣako 'bhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
To all those sages who came, that Gautama became a nourisher with devotion, like a disciple, like a son, like a father.
अध्याय ७४
यस्य यथेप्सितं कामं यथायोग्यं यथाक्रमम् यथानुरूपं सर्वेषां शुश्रूषाम् अकरोन् मुनिः
yasya yathepsitaṃ kāmaṃ yathāyogyaṃ yathākramam yathānurūpaṃ sarveṣāṃ śuśrūṣām akaron muniḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sage served all of them according to each one's desire, as fitting, in due order and as suitable.
अध्याय ७४
आज्ञया गौतमस्यासन्न् ओषध्यो लोकमातरः आराधिताः पुनस् तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ājñayā gautamasyāsann oṣadhyo lokamātaraḥ ārādhitāḥ punas tena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
At Gautama's command the plants, mothers of the world, were there, and Brahma, Vishnu and Maheshvara were worshipped by him again.
अध्याय ७४
जायन्ते च तदौषध्यो लूयन्ते च तदैव हि संपत्स्यन्ते तदोप्यन्ते गौतमस्य तपोबलात्
jāyante ca tadauṣadhyo lūyante ca tadaiva hi saṃpatsyante tadopyante gautamasya tapobalāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The plants were born then and reaped then; they were sown then and ripened, by the power of Gautama's austerity.
अध्याय ७४
सर्वाः समृद्धयस् तस्य संसिध्यन्ते मनोगताः प्रत्यहं वक्ति विनयाद् गौतमस् त्व् आगतान् मुनीन्
sarvāḥ samṛddhayas tasya saṃsidhyante manogatāḥ pratyahaṃ vakti vinayād gautamas tv āgatān munīn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All prosperities that he wished for in his mind were accomplished. Every day Gautama humbly said to the sages who had come:
अध्याय ७४
पुत्रवच् छिष्यवच् चैव प्रेष्यवत् करवाणि किम् पितृवत् पोषयाम् आस संवत्सरगणान् बहून्
putravac chiṣyavac caiva preṣyavat karavāṇi kim pitṛvat poṣayām āsa saṃvatsaragaṇān bahūn
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Like a son, like a disciple, like a servant — what shall I do?" He nourished them like a father for many years.
अध्याय ७४
एवं वसत्सु मुनिषु त्रैलोक्ये ख्यातिर् आश्रयात् ततो विनायकः प्राह मातरं भ्रातरं जयाम्
evaṃ vasatsu muniṣu trailokye khyātir āśrayāt tato vināyakaḥ prāha mātaraṃ bhrātaraṃ jayām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
While the sages dwelt there thus, the hermitage gained fame in the three worlds. Then Vinayaka spoke to his mother, his brother and Jaya:
अध्याय ७४
देवानां सदने मातर् गीयते गौतमो द्विजः यन् न साध्यं सुरगणैर् गौतमः कृतवान् इति
devānāṃ sadane mātar gīyate gautamo dvijaḥ yan na sādhyaṃ suragaṇair gautamaḥ kṛtavān iti
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Mother, in the abode of the gods the brahmin Gautama is sung of: 'Gautama has done what the hosts of gods could not accomplish.'
अध्याय ७४
एवं श्रुतं मया देवि ब्राह्मणस्य तपोबलम् स विप्रश् चालयेद् एनां मातर् गङ्गां जटागताम्
evaṃ śrutaṃ mayā devi brāhmaṇasya tapobalam sa vipraś cālayed enāṃ mātar gaṅgāṃ jaṭāgatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus I have heard, O Goddess, of that brahmin's power of austerity. That brahmin could bring down this Ganga who dwells in the matted locks, Mother.
अध्याय ७४
तपसा वान्यतो वापि पूजयित्वा त्रिलोचनम् स एव च्यावयेद् एनां जटास्थां मे पितृप्रियाम्
tapasā vānyato vāpi pūjayitvā trilocanam sa eva cyāvayed enāṃ jaṭāsthāṃ me pitṛpriyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By austerity or otherwise, having worshipped the three-eyed god, he alone could bring down this one in the locks, dear to my father.
अध्याय ७४
तत्र नीतिर् विधातव्या तां विप्रो याचयेद् यथा तत्प्रभावात् सरिच्छ्रेष्ठा शिरसो ऽवतरत्य् अपि
tatra nītir vidhātavyā tāṃ vipro yācayed yathā tatprabhāvāt saricchreṣṭhā śiraso 'vataraty api
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
A strategy must be devised so that the brahmin asks for her; by his power the best of rivers would descend from the head."
अध्याय ७४
इत्य् उक्त्वा मातरं भ्रात्रा जयया सह विघ्नराट् जगाम गौतमो यत्र ब्रह्मसूत्रधरः कृशः
ity uktvā mātaraṃ bhrātrā jayayā saha vighnarāṭ jagāma gautamo yatra brahmasūtradharaḥ kṛśaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this to his mother, the lord of obstacles, with his brother and Jaya, went to where Gautama, lean and wearing the sacred thread, was.
अध्याय ७४
वसन् कतिपयाहःसु गौतमाश्रममण्डले उवाच ब्राह्मणान् सर्वांस् तत्र तत्र च विघ्नराट्
vasan katipayāhaḥsu gautamāśramamaṇḍale uvāca brāhmaṇān sarvāṃs tatra tatra ca vighnarāṭ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Staying some days in the region of Gautama's hermitage, the lord of obstacles said to all the brahmins here and there:
अध्याय ७४
गच्छामः स्वम् अधिष्ठानम् आश्रमाणि शुचीनि च पुष्टाः स्म गौतमान्नेन पृच्छामो गौतमं मुनिम्
gacchāmaḥ svam adhiṣṭhānam āśramāṇi śucīni ca puṣṭāḥ sma gautamānnena pṛcchāmo gautamaṃ munim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Let us go to our own dwellings and pure hermitages; we have been nourished by Gautama's food; let us ask leave of the sage Gautama."
अध्याय ७४
इति संमन्त्र्य पृच्छन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः स तान् निवारयाम् आस स्नेहबुद्ध्या मुनीन् पृथक्
iti saṃmantrya pṛcchanti munayo munisattamāḥ sa tān nivārayām āsa snehabuddhyā munīn pṛthak
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having agreed on this, the excellent sages asked him; he restrained those sages one by one out of affection,
अध्याय ७४
कृताञ्जलिः सविनयम् आसध्वम् इह चैव हि युष्मच्चरणशुश्रूषां करोमि मुनिपुंगवाः
kṛtāñjaliḥ savinayam āsadhvam iha caiva hi yuṣmaccaraṇaśuśrūṣāṃ karomi munipuṃgavāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
with joined palms and humility: "Stay here indeed; I will serve your feet, O bulls among sages."
अध्याय ७४
शुश्रूषौ पुत्रवन् नित्यं मयि तिष्ठति नोचितम् भवतां भूमिदेवानाम् आश्रमान्तरसेवनम्
śuśrūṣau putravan nityaṃ mayi tiṣṭhati nocitam bhavatāṃ bhūmidevānām āśramāntarasevanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"While I, eager to serve, am always here like a son, it is not fitting for you, gods on earth, to resort to another hermitage.
अध्याय ७४
इदम् एवाश्रमं पुण्यं सर्वेषाम् इति मे मतिः अलम् अन्येन मुनय आश्रमेण गतेन वा
idam evāśramaṃ puṇyaṃ sarveṣām iti me matiḥ alam anyena munaya āśrameṇa gatena vā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This hermitage is holy for all — that is my view. Enough of going to another hermitage, O sages."
अध्याय ७४
इति श्रुत्वा मुनेर् वाक्यं विघ्नकृत्यम् अनुस्मरन् उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा ब्राह्मणान् स गणाधिपः
iti śrutvā muner vākyaṃ vighnakṛtyam anusmaran uvāca prāñjalir bhūtvā brāhmaṇān sa gaṇādhipaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the sage's words and remembering his task of creating obstacles, the lord of the Ganas, with joined palms, spoke to the brahmins:
अध्याय ७४
अन्नक्रीता वयं किं नो निवारयत गौतमः साम्ना नैव वयं शक्ता गन्तुं स्वं स्वं निवेशनम्
annakrītā vayaṃ kiṃ no nivārayata gautamaḥ sāmnā naiva vayaṃ śaktā gantuṃ svaṃ svaṃ niveśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Are we bought with food? Why does Gautama restrain us? We cannot go to our own dwellings by conciliation.
अध्याय ७४
नायम् अर्हति दण्डं वा उपकारी द्विजोत्तमः तस्माद् बुद्ध्या व्यवस्यामि तत् सर्वैर् अनुमन्यताम्
nāyam arhati daṇḍaṃ vā upakārī dvijottamaḥ tasmād buddhyā vyavasyāmi tat sarvair anumanyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
This excellent brahmin, our benefactor, does not deserve punishment. Therefore I will decide by wit; let all agree to it."
अध्याय ७४
ततः सर्वे द्विजश्रेष्ठाः क्रियताम् इत्य् अनुब्रुवन् एतस्य तूपकाराय लोकानां हितकाम्यया
tataḥ sarve dvijaśreṣṭhāḥ kriyatām ity anubruvan etasya tūpakārāya lokānāṃ hitakāmyayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then all the best of brahmins said, "Let it be done; for his benefit and wishing the good of the worlds,
अध्याय ७४
ब्राह्मणानां च सर्वेषां श्रेयो यत् स्यात् तथा कुरु ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा मेने वाक्यं गणाधिपः
brāhmaṇānāṃ ca sarveṣāṃ śreyo yat syāt tathā kuru brāhmaṇānāṃ vacaḥ śrutvā mene vākyaṃ gaṇādhipaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
do whatever would be for the good of all brahmins." Hearing the brahmins' words, the lord of the Ganas accepted their word:
अध्याय ७४
क्रियते गुणरूपं यद् गौतमस्य विशेषतः
kriyate guṇarūpaṃ yad gautamasya viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"What is done will be of virtue, especially for Gautama."
अध्याय ७४
अनुमान्य द्विजान् सर्वान् पुनः पुनर् उदारधीः स्वयं च ब्राह्मणो भूत्वा प्रणम्य ब्राह्मणान् पुनः मातुर् मते स्थितो विद्वाञ् जयां प्राह गणेश्वरः
anumānya dvijān sarvān punaḥ punar udāradhīḥ svayaṃ ca brāhmaṇo bhūtvā praṇamya brāhmaṇān punaḥ mātur mate sthito vidvāñ jayāṃ prāha gaṇeśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having gained the consent of all the brahmins again and again, the noble-minded one himself became a brahmin and bowed again to the brahmins; abiding by his mother's wish, the wise lord of the Ganas said to Jaya:
अध्याय ७४
यथा नान्यो विजानीते तथा कुरु शुभानने गोरूपधारिणी गच्छ गौतमो यत्र तिष्ठति
yathā nānyo vijānīte tathā kuru śubhānane gorūpadhāriṇī gaccha gautamo yatra tiṣṭhati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Act so that no one else knows, O fair-faced one. Taking the form of a cow, go where Gautama is.
अध्याय ७४
शालीन् खाद विनाश्याथ विकारं कुरु भामिनि कृते प्रहारे हुंकारे प्रेक्षिते चापि किंचन पत दीनं स्वनं कृत्वा न म्रियस्व न जीव च
śālīn khāda vināśyātha vikāraṃ kuru bhāmini kṛte prahāre huṃkāre prekṣite cāpi kiṃcana pata dīnaṃ svanaṃ kṛtvā na mriyasva na jīva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Eat and destroy the rice, and behave strangely, O lovely one. When struck, or at a 'hum' or even a glance, fall down with a pitiful cry, neither dying nor living."
अध्याय ७४
तथा चकार विजया विघ्नेश्वरमते स्थिता यत्रासीद् गौतमो विप्रो जया गोरूपधारिणी
tathā cakāra vijayā vighneśvaramate sthitā yatrāsīd gautamo vipro jayā gorūpadhāriṇī
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vijaya did so, abiding by the will of the lord of obstacles; where the brahmin Gautama was, Jaya, in the form of a cow,
अध्याय ७४
जगाम शालीन् खादन्ती तां ददर्श स गौतमः गां दृष्ट्वा विकृतां विप्रस् तां तृणेन न्यवारयत्
jagāma śālīn khādantī tāṃ dadarśa sa gautamaḥ gāṃ dṛṣṭvā vikṛtāṃ vipras tāṃ tṛṇena nyavārayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
went, eating the rice. Gautama saw her; seeing the strange cow, the brahmin warded her off with a blade of grass.
अध्याय ७४
निवार्यमाणा सा तेन स्वनं कृत्वा पपात गौः तस्यां तु पतितायां च हाहाकारो महान् अभूत्
nivāryamāṇā sā tena svanaṃ kṛtvā papāta gauḥ tasyāṃ tu patitāyāṃ ca hāhākāro mahān abhūt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Being warded off by him, the cow cried out and fell; when she fell, a great cry of dismay arose.
अध्याय ७४
स्वनं श्रुत्वा च दृष्ट्वा च गौतमस्य विचेष्टितम् व्यथिता ब्राह्मणाः प्राहुर् विघ्नराजपुरस्कृताः
svanaṃ śrutvā ca dṛṣṭvā ca gautamasya viceṣṭitam vyathitā brāhmaṇāḥ prāhur vighnarājapuraskṛtāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the cry and seeing Gautama's action, the distressed brahmins, led by the king of obstacles, said:
अध्याय ७४
इतो गच्छामहे सर्वे न स्थातव्यं तवाश्रमे पुत्रवत् पोषिताः सर्वे पृष्टो ऽसि मुनिपुंगव
ito gacchāmahe sarve na sthātavyaṃ tavāśrame putravat poṣitāḥ sarve pṛṣṭo 'si munipuṃgava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"We are all leaving here; we should not stay in your hermitage. We were all nourished like sons; we take leave of you, O bull among sages."
अध्याय ७४
इति श्रुत्वा मुनिर् वाक्यं विप्राणां गच्छतां तदा वज्राहत इवासीत् स विप्राणां पुरतो ऽपतत्
iti śrutvā munir vākyaṃ viprāṇāṃ gacchatāṃ tadā vajrāhata ivāsīt sa viprāṇāṃ purato 'patat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the words of the departing brahmins, the sage was as if struck by a thunderbolt and fell before the brahmins.
अध्याय ७४
तम् ऊचुर् ब्राह्मणाः सर्वे पश्येमां पतितां भुवि रुद्राणां मातरं देवीं जगतां पावनीं प्रियाम्
tam ūcur brāhmaṇāḥ sarve paśyemāṃ patitāṃ bhuvi rudrāṇāṃ mātaraṃ devīṃ jagatāṃ pāvanīṃ priyām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All the brahmins said to him: "See this one fallen on the ground, the goddess, mother of the Rudras, purifier of the worlds, beloved.
अध्याय ७४
तीर्थदेवस्वरूपिण्याम् अस्यां गवि विधेर् बलात् पतितायां मुनिश्रेष्ठ गन्तव्यम् अवशिष्यते
tīrthadevasvarūpiṇyām asyāṃ gavi vidher balāt patitāyāṃ muniśreṣṭha gantavyam avaśiṣyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Now that this cow, the embodiment of the gods of the holy places, has fallen by the force of fate, O best of sages, it remains for us to go.
अध्याय ७४
चीर्णं व्रतं क्षयं याति यथा वासस् त्वदाश्रमे वयं नान्यधना ब्रह्मन् केवलं तु तपोधनाः
cīrṇaṃ vrataṃ kṣayaṃ yāti yathā vāsas tvadāśrame vayaṃ nānyadhanā brahman kevalaṃ tu tapodhanāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The vows we practised would perish by staying in your hermitage; we have no other wealth, O Brahman, but austerity alone."
अध्याय ७४
विप्राणां पुरतः स्थित्वा विनीतः प्राह गौतमः
viprāṇāṃ purataḥ sthitvā vinītaḥ prāha gautamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Standing before the brahmins, Gautama humbly said:
अध्याय ७४
भवन्त एव शरणं पूतं मां कर्तुम् अर्हथ
bhavanta eva śaraṇaṃ pūtaṃ māṃ kartum arhatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You alone are my refuge; you should make me pure."
अध्याय ७४
ततः प्रोवाच भगवान् विघ्नराड् ब्राह्मणैर् वृतः
tataḥ provāca bhagavān vighnarāḍ brāhmaṇair vṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the Lord, the king of obstacles, surrounded by the brahmins, spoke:
अध्याय ७४
नैवेयं म्रियते तत्र नैव जीवति तत्र किम् वदामो ऽस्मिन् सुसंदिग्धे निष्कृतिं गतिम् एव वा
naiveyaṃ mriyate tatra naiva jīvati tatra kim vadāmo 'smin susaṃdigdhe niṣkṛtiṃ gatim eva vā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"She neither dies there nor lives; what shall we say, in this doubtful case, about expiation or its course?"
अध्याय ७४
कथम् उत्थास्यतीयं गौर् अथ चास्मिंश् च निष्कृतिम् वक्तुम् अर्हथ तत् सर्वं करिष्ये ऽहम् असंशयम्
katham utthāsyatīyaṃ gaur atha cāsmiṃś ca niṣkṛtim vaktum arhatha tat sarvaṃ kariṣye 'ham asaṃśayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"How will this cow rise, and what is the expiation for this? Please tell me all that; I will do it without doubt."
अध्याय ७४
सर्वेषां च मतेनायं वदिष्यति च बुद्धिमान् एतद् वाक्यम् अथास्माकं प्रमाणं तव गौतम
sarveṣāṃ ca matenāyaṃ vadiṣyati ca buddhimān etad vākyam athāsmākaṃ pramāṇaṃ tava gautama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"This wise one will speak with the agreement of all; his word will be our authority for you, Gautama."
अध्याय ७४
ब्राह्मणैः प्रेर्यमाणो ऽसौ गौतमेन बलीयसा विघ्नकृद् ब्रह्मवपुषा प्राह सर्वान् इदं वचः
brāhmaṇaiḥ preryamāṇo 'sau gautamena balīyasā vighnakṛd brahmavapuṣā prāha sarvān idaṃ vacaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Urged by the brahmins and by the mighty Gautama, the creator of obstacles in a brahmin's form spoke these words to all:
अध्याय ७४
सर्वेषां च मतेनाहं वदिष्यामि यथार्थवत् अनुमन्यन्तु मुनयो मद्वाक्यं गौतमो ऽपि च
sarveṣāṃ ca matenāhaṃ vadiṣyāmi yathārthavat anumanyantu munayo madvākyaṃ gautamo 'pi ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"With the agreement of all I will speak truthfully; let the sages and Gautama too assent to my words.
अध्याय ७४
महेश्वरजटाजूटे ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कमण्डलुस्थितं वारि तिष्ठतीति हि शुश्रुम
maheśvarajaṭājūṭe brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ kamaṇḍalusthitaṃ vāri tiṣṭhatīti hi śuśruma
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
We have heard that in the matted locks of Maheshvara stays the water that was in the water-pot of Brahma, born of the unmanifest.
अध्याय ७४
तद् आनयस्व तरसा तपसा नियमेन च तेनाभिषिञ्च गाम् एतां भगवन् भुवम् आश्रिताम् ततो वत्स्यामहे सर्वे पूर्ववत् तव वेश्मनि
tad ānayasva tarasā tapasā niyamena ca tenābhiṣiñca gām etāṃ bhagavan bhuvam āśritām tato vatsyāmahe sarve pūrvavat tava veśmani
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Bring it quickly through austerity and discipline, and with it sprinkle this cow lying on the ground, O Lord; then we shall all dwell in your house as before."
अध्याय ७४
इत्य् उक्तवति विप्रेन्द्रे ब्राह्मणानां च संसदि तत्रापतत् पुष्पवृष्टिर् जयशब्दो व्यवर्धत ततः कृताञ्जलिर् नम्रो गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्
ity uktavati viprendre brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi tatrāpatat puṣpavṛṣṭir jayaśabdo vyavardhata tataḥ kṛtāñjalir namro gautamo vākyam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the best of brahmins had said this in the assembly of brahmins, a shower of flowers fell there and cries of victory rose. Then Gautama, bowing with joined palms, spoke:
अध्याय ७४
तपसाग्निप्रसादेन देवब्रह्मप्रसादतः भवतां च प्रसादेन मत्संकल्पो ऽनुसिध्यताम्
tapasāgniprasādena devabrahmaprasādataḥ bhavatāṃ ca prasādena matsaṃkalpo 'nusidhyatām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"By austerity, by the grace of fire, by the grace of gods and Brahman, and by your grace, may my resolve be accomplished."
अध्याय ७४
एवम् अस्त्व् इति तं विप्रा आपृच्छन् मुनिपुंगवम् स्वानि स्थानानि ते जग्मुः समृद्धान्य् अन्नवारिभिः
evam astv iti taṃ viprā āpṛcchan munipuṃgavam svāni sthānāni te jagmuḥ samṛddhāny annavāribhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it," said the brahmins; taking leave of that bull among sages, they went to their own places, rich in food and water.
अध्याय ७४
यातेषु तेषु विप्रेषु भ्रात्रा सह गणेश्वरः जयया सह सुप्रीतः कृतकृत्यो न्यवर्तत
yāteṣu teṣu vipreṣu bhrātrā saha gaṇeśvaraḥ jayayā saha suprītaḥ kṛtakṛtyo nyavartata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When those brahmins had gone, the lord of the Ganas, with his brother and Jaya, well pleased and his purpose achieved, returned.
अध्याय ७४
गतेषु ब्रह्मवृन्देषु गणेशे च गते तथा गौतमो ऽपि मुनिश्रेष्ठस् तपसा हतकल्मषः
gateṣu brahmavṛndeṣu gaṇeśe ca gate tathā gautamo 'pi muniśreṣṭhas tapasā hatakalmaṣaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the groups of brahmins had gone, and Ganesha too, Gautama, the best of sages, his impurity destroyed by austerity,
अध्याय ७४
ध्यायंस् तदर्थं स मुनिः किम् इदं मम संस्थितम् इत्य् एवं बहुशो ध्यायञ् ज्ञानेन ज्ञातवान् द्विज
dhyāyaṃs tadarthaṃ sa muniḥ kim idaṃ mama saṃsthitam ity evaṃ bahuśo dhyāyañ jñānena jñātavān dvija
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
meditated on the matter: "What is this that has happened to me?" Meditating thus many times, the sage came to know through wisdom, O brahmin.
अध्याय ७४
निश्चित्य देवकार्यार्थम् आत्मनः किल्बिषां गतिम् लोकानाम् उपकारं च शंभोः प्रीणनम् एव च
niścitya devakāryārtham ātmanaḥ kilbiṣāṃ gatim lokānām upakāraṃ ca śaṃbhoḥ prīṇanam eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He understood it as for the purpose of the gods, the course of his own fault, the benefit of the worlds and the pleasing of Shambhu,
अध्याय ७४
उमायाः प्रीणनं चापि गङ्गानयनम् एव च सर्वं श्रेयस्करं मन्ये मयि नैव च किल्बिषम्
umāyāḥ prīṇanaṃ cāpi gaṅgānayanam eva ca sarvaṃ śreyaskaraṃ manye mayi naiva ca kilbiṣam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the pleasing of Uma and the bringing of the Ganga: "I consider everything conducive to good, and there is no fault in me."
अध्याय ७४
इत्य् एवं मनसा ध्यायन् सुप्रीतो ऽभूद् द्विजोत्तमः आराध्य जगताम् ईशं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्
ity evaṃ manasā dhyāyan suprīto 'bhūd dvijottamaḥ ārādhya jagatām īśaṃ trinetraṃ vṛṣabhadhvajam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Reflecting thus in his mind, the best of brahmins became well pleased: "Having worshipped the three-eyed, bull-bannered lord of the worlds,
अध्याय ७४
आनयिष्ये सरिच्छ्रेष्ठां प्रीता ऽस्तु गिरिजा मम सपत्नी जगदम्बाया महेश्वरजटास्थिता
ānayiṣye saricchreṣṭhāṃ prītā 'stu girijā mama sapatnī jagadambāyā maheśvarajaṭāsthitā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
I will bring the best of rivers; may Girija be pleased with me, the co-wife of the Mother of the world who dwells in Maheshvara's matted locks."
अध्याय ७४
एवं हि संकल्प्य मुनिप्रवीरः स गौतमो ब्रह्मगिरेर् जगाम कैलासम् आधिष्ठितम् उग्रधन्वना सुरार्चितं प्रियया ब्रह्मवृन्दैः
evaṃ hi saṃkalpya munipravīraḥ sa gautamo brahmagirer jagāma kailāsam ādhiṣṭhitam ugradhanvanā surārcitaṃ priyayā brahmavṛndaiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having resolved thus, that foremost of sages, Gautama, went from Brahmagiri to Kailasa, ruled by the fierce-bowed god, worshipped by the gods with his beloved and the hosts of brahmins.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 74
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.