Brahma Purana· Brahma Purāṇa
76
अध्याय 76 / 246

Adhyaya 76

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७६

श्लोक 1

महेश्वरजटाजुटाद् गङ्गाम् आदाय गौतमः आगत्य ब्रह्मणः पुण्ये ततः किम् अकरोद् गिरौ

maheśvarajaṭājuṭād gaṅgām ādāya gautamaḥ āgatya brahmaṇaḥ puṇye tataḥ kim akarod girau

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Distressed in mind (due to this) Kamsa called all Asuras, Pralamba, Kesin and others and spoke to them thus:

अध्याय ७६

श्लोक 2

आदाय गौतमो गङ्गां शुचिः प्रयतमानसः पूजितो देवगन्धर्वैस् तथा गिरिनिवासिभिः

ādāya gautamo gaṅgāṃ śuciḥ prayatamānasaḥ pūjito devagandharvais tathā girinivāsibhiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O Pralamba of great arms, O Kesin, O Dhenuka, O Putana, may my words be heard by Arista and others.

अध्याय ७६

श्लोक 3

गिरेर् मूर्ध्नि जटां स्थाप्य स्मरन् देवं त्रिलोचनम् उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा गङ्गां स द्विजसत्तमः

girer mūrdhni jaṭāṃ sthāpya smaran devaṃ trilocanam uvāca prāñjalir bhūtvā gaṅgāṃ sa dvijasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Still O leading Asuras I have to exert myself to harm those wicked ones, more than what those evil ones may do.

अध्याय ७६

श्लोक 4

त्रिलोचनजटोद्भूते सर्वकामप्रदायिनि क्षमस्व मातः शान्तासि सुखं याहि हितं कुरु

trilocanajaṭodbhūte sarvakāmapradāyini kṣamasva mātaḥ śāntāsi sukhaṃ yāhi hitaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"The lord of the past, present and future is born to bring about my death", So says the girl born of the womb of Devakl.

अध्याय ७६

श्लोक 5

एवम् उक्ता गौतमेन गङ्गा प्रोवाच गौतमम् दिव्यरूपधरा देवी दिव्यस्रगनुलेपना

evam uktā gautamena gaṅgā provāca gautamam divyarūpadharā devī divyasraganulepanā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hence, we have to endeavour very much in regard to boys on the Earth. If any extraordinary strength is visible in

अध्याय ७६

श्लोक 6

गच्छेयं देवसदनम् अथवापि कमण्डलुम् रसातलं वा गच्छेयं जातस् त्वं सत्यवाग् असि

gaccheyaṃ devasadanam athavāpi kamaṇḍalum rasātalaṃ vā gaccheyaṃ jātas tvaṃ satyavāg asi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hence grieve not for what has happened. Who is not

अध्याय ७६

श्लोक 7

त्रयाणाम् उपकारार्थं लोकानां याचिता मया शंभुना च तथा दत्ता देवि तन् नान्यथा भवेत्

trayāṇām upakārārthaṃ lokānāṃ yācitā mayā śaṃbhunā ca tathā dattā devi tan nānyathā bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent brahmins, after consoling them thus, Kamsa delighted them by releasing them. Thereupon, he entered his inner apartment.

अध्याय ७६

श्लोक 8

तद् गौतमवचः श्रुत्वा गङ्गा मेने द्विजेरितम् त्रेधात्मानं विभज्याथ स्वर्गमर्त्यरसातले

tad gautamavacaḥ śrutvā gaṅgā mene dvijeritam tredhātmānaṃ vibhajyātha svargamartyarasātale

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hearing Gautama's words, the Ganga accepted what the brahmin said and divided herself into three, in heaven, the mortal world and Rasatala.

अध्याय ७६

श्लोक 9

स्वर्गे चतुर्धा व्यगमत् सप्तधा मर्त्यमण्डले रसातले चतुर्धैव सैवं पञ्चदशाकृतिः

svarge caturdhā vyagamat saptadhā martyamaṇḍale rasātale caturdhaiva saivaṃ pañcadaśākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In heaven she went in four streams, in the mortal world in seven, in Rasatala in four; thus she has fifteen forms.

अध्याय ७६

श्लोक 10

सर्वत्र सर्वभूतैव सर्वपापविनाशिनी सर्वकामप्रदा नित्यं सैव वेदे प्रगीयते

sarvatra sarvabhūtaiva sarvapāpavināśinī sarvakāmapradā nityaṃ saiva vede pragīyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Everywhere she is all beings, destroyer of all sins, ever granting all desires; she alone is sung in the Veda.

अध्याय ७६

श्लोक 11

मर्त्या मर्त्यगताम् एव पश्यन्ति न तलं गताम् नैव स्वर्गगतां मर्त्याः पश्यन्त्य् अज्ञानबुद्धयः

martyā martyagatām eva paśyanti na talaṃ gatām naiva svargagatāṃ martyāḥ paśyanty ajñānabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Mortals see only the one gone to the mortal world, not the one gone below; nor do mortals of ignorant mind see the one gone to heaven.

अध्याय ७६

श्लोक 12

यावत् सागरगा देवी तावद् देवमयी स्मृता उत्सृष्टा गौतमेनैव प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति

yāvat sāgaragā devī tāvad devamayī smṛtā utsṛṣṭā gautamenaiva prāyāt pūrvārṇavaṃ prati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

As far as the goddess goes to the ocean, so far she is remembered as full of the gods; released by Gautama, she went toward the eastern ocean.

अध्याय ७६

श्लोक 13

ततो देवर्षिभिर् जुष्टां मातरं जगतः शुभाम् गौतमो मुनिशार्दूलः प्रदक्षिणम् अथाकरोत्

tato devarṣibhir juṣṭāṃ mātaraṃ jagataḥ śubhām gautamo muniśārdūlaḥ pradakṣiṇam athākarot

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Gautama, tiger among sages, circumambulated the auspicious mother of the world, frequented by gods and sages.

अध्याय ७६

श्लोक 14

त्रिलोचनं सुरेशानं प्रथमं पूज्य गौतमः उभयोस् तीरयोः स्नानं करोमीति दधे मतिम्

trilocanaṃ sureśānaṃ prathamaṃ pūjya gautamaḥ ubhayos tīrayoḥ snānaṃ karomīti dadhe matim

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having first worshipped the three-eyed lord of the gods, Gautama resolved, "I will bathe on both banks."

अध्याय ७६

श्लोक 15

स्मृतमात्रस् तदा तत्राविरासीत् करुणार्णवः तत्र स्नानं कथं सिध्येद् इत्य् एवं शर्वम् अब्रवीत्

smṛtamātras tadā tatrāvirāsīt karuṇārṇavaḥ tatra snānaṃ kathaṃ sidhyed ity evaṃ śarvam abravīt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

As soon as he was remembered, the ocean of compassion appeared there; Gautama asked Sharva how the bathing there should be accomplished,

अध्याय ७६

श्लोक 16

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्तिनम्रस् त्रिलोचनम्

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā bhaktinamras trilocanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

with joined palms, bowed in devotion to the three-eyed god:

अध्याय ७६

श्लोक 17

देवदेव महेशान तीर्थस्नानविधिं मम ब्रूहि सम्यङ् महेशान लोकानां हितकाम्यया

devadeva maheśāna tīrthasnānavidhiṃ mama brūhi samyaṅ maheśāna lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"O god of gods, great lord, tell me properly the procedure for bathing at the holy place, for the good of the worlds."

अध्याय ७६

श्लोक 18

महर्षे शृणु सर्वं च विधिं गोदावरीभवम् पूर्वं नान्दीमुखं कृत्वा देहशुद्धिं विधाय च

maharṣe śṛṇu sarvaṃ ca vidhiṃ godāvarībhavam pūrvaṃ nāndīmukhaṃ kṛtvā dehaśuddhiṃ vidhāya ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"O great sage, hear the whole procedure concerning the Godavari. First perform the Nandimukha rite and purify the body,

अध्याय ७६

श्लोक 19

ब्राह्मणान् भोजयित्वा च तेषाम् आज्ञां प्रगृह्य च ब्रह्मचर्येण गच्छन्ति पतितालापवर्जिताः

brāhmaṇān bhojayitvā ca teṣām ājñāṃ pragṛhya ca brahmacaryeṇa gacchanti patitālāpavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

feed brahmins and take their leave; they go observing celibacy, avoiding talk with the fallen.

अध्याय ७६

श्लोक 20

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते

yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He whose hands, feet and mind are well restrained, who has learning, austerity and fame, enjoys the fruit of the holy place.

अध्याय ७६

श्लोक 21

भावदुष्टिं परित्यज्य स्वधर्मपरिनिष्ठितः श्रान्तसंवाहनं कुर्वन् दद्याद् अन्नं यथोचितम्

bhāvaduṣṭiṃ parityajya svadharmapariniṣṭhitaḥ śrāntasaṃvāhanaṃ kurvan dadyād annaṃ yathocitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Abandoning impurity of feeling, established in his own dharma, relieving the weary, he should give food as fitting.

अध्याय ७६

श्लोक 22

अकिंचनेभ्यः साधुभ्यो दद्याद् वस्त्राणि कम्बलान् शृण्वन् हरिकथां दिव्यां तथा गङ्गासमुद्भवाम् अनेन विधिना गच्छन् सम्यक् तीर्थफलं लभेत्

akiṃcanebhyaḥ sādhubhyo dadyād vastrāṇi kambalān śṛṇvan harikathāṃ divyāṃ tathā gaṅgāsamudbhavām anena vidhinā gacchan samyak tīrthaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He should give garments and blankets to the needy and the good, listening to the divine stories of Hari and those arising from the Ganga; going by this procedure, one properly obtains the fruit of the holy place."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 76
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.