अध्याय ७८
द्विविधा सैव गदिता एकापि सुरसत्तम एको भेदस् तु कथितो ब्राह्मणेनाहृतो यतः
dvividhā saiva gaditā ekāpi surasattama eko bhedas tu kathito brāhmaṇenāhṛto yataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus urged by Vjisudeva, Garga went to the Cowherds' colony disguised and unknown to the cowherds. He performed the postnatal ceremonies and rites for the two boys,
अध्याय ७८
क्षत्रियेणापरो ऽप्य् अंशो जटास्व् एव व्यवस्थितः भवस्य देवदेवस्य आहृतस् तद् वदस्व मे
kṣatriyeṇāparo 'py aṃśo jaṭāsv eva vyavasthitaḥ bhavasya devadevasya āhṛtas tad vadasva me
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, in a short while the two boys became well known as very powerful. They began to crawl on their knees.
अध्याय ७८
वैवस्वतान्वये जात इक्ष्वाकुकुलसंभवः पुरा वै सगरो नाम राजासीद् अतिधार्मिकः
vaivasvatānvaye jāta ikṣvākukulasaṃbhavaḥ purā vai sagaro nāma rājāsīd atidhārmikaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
With their bodies smeared with the ashes of cowdung cakes they roamed about here and there. Neither Yasoda nor Rohini was inclined to stop them.
अध्याय ७८
यज्वा दानपरो नित्यं धर्माचारविचारवान् तस्य भार्याद्वयं चासीत् पतिभक्तिपरायणम्
yajvā dānaparo nityaṃ dharmācāravicāravān tasya bhāryādvayaṃ cāsīt patibhaktiparāyaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They played about in the middle of the kine-enclosure. Then they stepped into the folds of calves. They were eager to pull the tail of the new-born calf.
अध्याय ७८
तस्य वै संततिर् नाभूद् इति चिन्तापरो ऽभवत् वसिष्ठं गृहम् आहूय संपूज्य विधिवत् ततः
tasya vai saṃtatir nābhūd iti cintāparo 'bhavat vasiṣṭhaṃ gṛham āhūya saṃpūjya vidhivat tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He had no offspring, and so he became anxious; having summoned Vasishtha to his house and duly worshipped him,
अध्याय ७८
उवाच वचनं राजा संततेः कारणं प्रति इति तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा राजानम् अब्रवीत्
uvāca vacanaṃ rājā saṃtateḥ kāraṇaṃ prati iti tadvacanaṃ śrutvā dhyātvā rājānam abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the king spoke about the cause of offspring. Hearing these words, he meditated and said to the king:
अध्याय ७८
सपत्नीकः सदा राजन्न् ऋषिपूजापरो भव
sapatnīkaḥ sadā rājann ṛṣipūjāparo bhava
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O king, with your wife, always be devoted to the worship of sages."
अध्याय ७८
इत्य् उक्त्वा स मुनिर् विप्र यथास्थानं जगाम ह एकदा तस्य राजर्षेर् गृहम् आगात् तपोनिधिः
ity uktvā sa munir vipra yathāsthānaṃ jagāma ha ekadā tasya rājarṣer gṛham āgāt taponidhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having said this, the sage went to his own place, O brahmin. One day a treasury of austerity came to the house of that royal sage.
अध्याय ७८
तस्यर्षेः पूजनं चक्रे स संतुष्टो ऽब्रवीद् वचम् वरं ब्रूहि महाभागेत्य् उक्ते पुत्रान् स चावृणोत्
tasyarṣeḥ pūjanaṃ cakre sa saṃtuṣṭo 'bravīd vacam varaṃ brūhi mahābhāgety ukte putrān sa cāvṛṇot
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He worshipped that sage, and the sage, pleased, said, "Name a boon, O illustrious one." When this was said, he chose sons.
अध्याय ७८
स मुनिः प्राह राजानम् एकस्यां वंशधारकः पुत्रो भूयात् तथान्यस्यां षष्टिसाहस्रकं सुताः
sa muniḥ prāha rājānam ekasyāṃ vaṃśadhārakaḥ putro bhūyāt tathānyasyāṃ ṣaṣṭisāhasrakaṃ sutāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sage said to the king: "From one wife let there be a son who continues the line, and from the other sixty thousand sons."
अध्याय ७८
वरं दत्त्वा मुनौ याते पुत्रा जाताः सहस्रशः स यज्ञान् सुबहूंश् चक्रे हयमेधान् सुदक्षिणान्
varaṃ dattvā munau yāte putrā jātāḥ sahasraśaḥ sa yajñān subahūṃś cakre hayamedhān sudakṣiṇān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the sage had given the boon and gone, thousands of sons were born. He performed very many sacrifices, horse sacrifices with good fees.
अध्याय ७८
एकस्मिन् हयमेधे वै दीक्षितो विधिवन् नृपः पुत्रान् न्ययोजयद् राजा ससैन्यान् हयरक्षणे
ekasmin hayamedhe vai dīkṣito vidhivan nṛpaḥ putrān nyayojayad rājā sasainyān hayarakṣaṇe
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In one horse sacrifice, duly consecrated, the king appointed his sons with armies to guard the horse.
अध्याय ७८
क्वचिद् अन्तरम् आसाद्य हयं जह्रे शतक्रतुः मार्गमाणाश् च ते पुत्रा नैवापश्यन् हयं तदा
kvacid antaram āsādya hayaṃ jahre śatakratuḥ mārgamāṇāś ca te putrā naivāpaśyan hayaṃ tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Finding an opportunity somewhere, Shatakratu stole the horse; searching, those sons did not see the horse then.
अध्याय ७८
सहस्राणां तथा षष्टिर् नानायुद्धविशारदाः तेषु पश्यत्सु रक्षांसि पुत्रेषु सगरस्य हि
sahasrāṇāṃ tathā ṣaṣṭir nānāyuddhaviśāradāḥ teṣu paśyatsu rakṣāṃsi putreṣu sagarasya hi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Sixty thousand of them, skilled in various kinds of fighting — while Sagara's sons looked on, the Rakshasas
अध्याय ७८
प्रोक्षितं तद् धयं नीत्वा ते रसातलम् आगमन् राक्षसान् मायया युक्तान् नैवापश्यन्त सागराः
prokṣitaṃ tad dhayaṃ nītvā te rasātalam āgaman rākṣasān māyayā yuktān naivāpaśyanta sāgarāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
took that consecrated horse and went to Rasatala; the sons of Sagara did not see the Rakshasas, who were possessed of illusion.
अध्याय ७८
न दृष्ट्वा ते हयं पुत्राः सगरस्य बलीयसः इतश् चेतश् चरन्तस् ते नैवापश्यन् हयं तदा
na dṛṣṭvā te hayaṃ putrāḥ sagarasya balīyasaḥ itaś cetaś carantas te naivāpaśyan hayaṃ tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Not seeing the horse, the sons of mighty Sagara wandered here and there and still did not see the horse.
अध्याय ७८
देवलोकं तदा जग्मुः पर्वतांश् च सरांसि च वनानि च विचिन्वन्तो नैवापश्यन् हयं तदा
devalokaṃ tadā jagmuḥ parvatāṃś ca sarāṃsi ca vanāni ca vicinvanto naivāpaśyan hayaṃ tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then they went to the world of the gods, searching mountains, lakes and forests, and did not see the horse.
अध्याय ७८
कृतस्वस्त्ययनो राजा ऋत्विग्भिः कृतमङ्गलः अदृष्ट्वा तु पशुं रम्यं राजा चिन्ताम् उपेयिवान्
kṛtasvastyayano rājā ṛtvigbhiḥ kṛtamaṅgalaḥ adṛṣṭvā tu paśuṃ ramyaṃ rājā cintām upeyivān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The king, for whom blessings had been recited and auspicious rites performed by the priests, not seeing the lovely animal, fell into anxiety.
अध्याय ७८
अटन्तः सागराः सर्वे देवलोकम् उपागमन् हयं तम् अनुचिन्वन्तस् तत्रापि न हयो ऽभवत्
aṭantaḥ sāgarāḥ sarve devalokam upāgaman hayaṃ tam anucinvantas tatrāpi na hayo 'bhavat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Wandering, all the sons of Sagara came to the world of the gods, searching for the horse, but the horse was not there either.
अध्याय ७८
ततो महीं समाजग्मुः पर्वतांश् च वनानि च तत्रापि च हयं नैव दृष्टवन्तो नृपात्मजाः
tato mahīṃ samājagmuḥ parvatāṃś ca vanāni ca tatrāpi ca hayaṃ naiva dṛṣṭavanto nṛpātmajāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then they came to the earth, the mountains and forests; there too the princes did not see the horse.
अध्याय ७८
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र दैवी वाग् अभवत् तदा रसातले हयो बद्ध आस्ते नान्यत्र सागराः
etasminn antare tatra daivī vāg abhavat tadā rasātale hayo baddha āste nānyatra sāgarāḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Meanwhile a divine voice arose there: "The horse is tied in Rasatala and nowhere else, O sons of Sagara."
अध्याय ७८
इति श्रुत्वा ततो वाक्यं गन्तुकामा रसातलम् अखनन् पृथिवीं सर्वां परितः सागरास् ततः
iti śrutvā tato vākyaṃ gantukāmā rasātalam akhanan pṛthivīṃ sarvāṃ paritaḥ sāgarās tataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing those words and wishing to go to Rasatala, the sons of Sagara dug up the whole earth all around.
अध्याय ७८
ते क्षुधार्ता मृदं शुष्कां भक्षयन्तस् त्व् अहर्निशम् न्यखनंश् चापि जग्मुश् च सत्वरास् ते रसातलम्
te kṣudhārtā mṛdaṃ śuṣkāṃ bhakṣayantas tv aharniśam nyakhanaṃś cāpi jagmuś ca satvarās te rasātalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Tormented by hunger, eating dry earth day and night, they dug and quickly went to Rasatala.
अध्याय ७८
तान् आगतान् भूपसुतान् सागरान् बलिनः कृतीन् श्रुत्वा रक्षांसि संत्रस्ता व्यगमन् कपिलान्तिकम्
tān āgatān bhūpasutān sāgarān balinaḥ kṛtīn śrutvā rakṣāṃsi saṃtrastā vyagaman kapilāntikam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing that those mighty, skilful sons of the king had come, the Rakshasas, terrified, went near Kapila.
अध्याय ७८
कपिलो ऽपि महाप्राज्ञस् तत्र शेते रसातले पुरा च साधितं तेन देवानां कार्यम् उत्तमम्
kapilo 'pi mahāprājñas tatra śete rasātale purā ca sādhitaṃ tena devānāṃ kāryam uttamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The very wise Kapila lay there in Rasatala; formerly he had accomplished an excellent task for the gods.
अध्याय ७८
विनिद्रेण ततः श्रान्तः सिद्धे कार्ये सुरान् प्रति अब्रवीत् कपिलः श्रीमान् निद्रास्थानं प्रयच्छथ
vinidreṇa tataḥ śrāntaḥ siddhe kārye surān prati abravīt kapilaḥ śrīmān nidrāsthānaṃ prayacchatha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Weary from sleeplessness when the task had been accomplished, the glorious Kapila said to the gods, "Give me a place to sleep."
अध्याय ७८
रसातलं ददुस् तस्मै पुनर् आह सुरान् मुनिः यो माम् उत्थापयेन् मन्दो भस्मी भूयाच् च सत्वरम्
rasātalaṃ dadus tasmai punar āha surān muniḥ yo mām utthāpayen mando bhasmī bhūyāc ca satvaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They gave him Rasatala; the sage said again to the gods, "Whatever fool wakes me will quickly become ashes.
अध्याय ७८
ततः शये तलगतो नो चेन् न स्वप्न एव हि तथेत्य् उक्तः सुरगणैस् तत्र शेते रसातले
tataḥ śaye talagato no cen na svapna eva hi tathety uktaḥ suragaṇais tatra śete rasātale
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then I will lie below; otherwise there is no sleep." The hosts of gods said, "So be it," and he lies in Rasatala.
अध्याय ७८
तस्य प्रभावं ते ज्ञात्वा राक्षसा मायया युताः सागराणां च सर्वेषां वधोपायं प्रचक्रिरे
tasya prabhāvaṃ te jñātvā rākṣasā māyayā yutāḥ sāgarāṇāṃ ca sarveṣāṃ vadhopāyaṃ pracakrire
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Knowing his power, the Rakshasas, possessed of illusion, devised a means to kill all the sons of Sagara.
अध्याय ७८
विना युद्धेन ते भीता राक्षसाः सत्वरास् तदा आगत्य यत्र स मुनिः कपिलः कोपनो महान्
vinā yuddhena te bhītā rākṣasāḥ satvarās tadā āgatya yatra sa muniḥ kapilaḥ kopano mahān
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Afraid of fighting, the Rakshasas quickly came to where that very irascible sage Kapila was,
अध्याय ७८
शिरोदेशे हयं ते वै बद्ध्वाथ त्वरयान्विताः दूरे स्थित्वा मौनिनश् च प्रेक्षन्तः किं भवेद् इति
śirodeśe hayaṃ te vai baddhvātha tvarayānvitāḥ dūre sthitvā mauninaś ca prekṣantaḥ kiṃ bhaved iti
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and hastily tying the horse near his head, stood far off in silence, watching to see what would happen.
अध्याय ७८
ततस् तु सागराः सर्वे निर्विशन्तो रसातलम् ददृशुस् ते हयं बद्धं शयानं पुरुषं तथा
tatas tu sāgarāḥ sarve nirviśanto rasātalam dadṛśus te hayaṃ baddhaṃ śayānaṃ puruṣaṃ tathā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then all the sons of Sagara, entering Rasatala, saw the horse tied and the man lying there.
अध्याय ७८
तं मेनिरे च हर्तारं क्रतुहन्तारम् एव च एनं हत्वा महापापं नयामो ऽश्वं नृपान्तिकम्
taṃ menire ca hartāraṃ kratuhantāram eva ca enaṃ hatvā mahāpāpaṃ nayāmo 'śvaṃ nṛpāntikam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
They considered him the thief and destroyer of the sacrifice: "Let us kill this great sinner and take the horse to the king."
अध्याय ७८
केचिद् ऊचुः पशुं बद्धं नयामो ऽनेन किं फलम् तदाहुर् अपरे शूरा राजानः शासका वयम्
kecid ūcuḥ paśuṃ baddhaṃ nayāmo 'nena kiṃ phalam tadāhur apare śūrā rājānaḥ śāsakā vayam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Some said, "Let us take the tethered animal; what use is he?" Other heroes said, "We are kings and rulers;
अध्याय ७८
उत्थाप्यैनं महापापं हन्मः क्षात्रेण वर्चसा ते तं जघ्नुर् मुनिं पादैर् ब्रुवन्तो निष्ठुराणि च
utthāpyainaṃ mahāpāpaṃ hanmaḥ kṣātreṇa varcasā te taṃ jaghnur muniṃ pādair bruvanto niṣṭhurāṇi ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
let us wake this great sinner and kill him with kshatriya valour." They struck the sage with their feet, speaking harsh words.
अध्याय ७८
ततः कोपेन महता कपिलो मुनिसत्तमः सागरान् ईक्षयाम् आस तान् कोपाद् भस्मसात् करोत्
tataḥ kopena mahatā kapilo munisattamaḥ sāgarān īkṣayām āsa tān kopād bhasmasāt karot
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Kapila, best of sages, in great anger looked at the sons of Sagara and in his anger reduced them to ashes.
अध्याय ७८
जज्वलुस् ते ततस् तत्र सागराः सर्व एव हि तत् तु सर्वं न जानाति दीक्षितः सगरो नृपः
jajvalus te tatas tatra sāgarāḥ sarva eva hi tat tu sarvaṃ na jānāti dīkṣitaḥ sagaro nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
All the sons of Sagara were burned there; but King Sagara, being consecrated, knew nothing of it.
अध्याय ७८
नारदः कथयाम् आस सगराय महात्मने कपिलस्य तु संस्थानं हयस्यापि तु संस्थितिम्
nāradaḥ kathayām āsa sagarāya mahātmane kapilasya tu saṃsthānaṃ hayasyāpi tu saṃsthitim
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Narada told the great-souled Sagara where Kapila was and where the horse was,
अध्याय ७८
राक्षसानां तु विकृतिं सागराणां च नाशनम् ततश् चिन्तापरो राजा कर्तव्यं नावबुध्यत
rākṣasānāṃ tu vikṛtiṃ sāgarāṇāṃ ca nāśanam tataś cintāparo rājā kartavyaṃ nāvabudhyata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the trick of the Rakshasas and the destruction of the sons of Sagara. Then the king, filled with anxiety, did not know what to do.
अध्याय ७८
अपरो ऽपि सुतश् चासीद् असमञ्जा इति श्रुतः स तु बालांस् तथा पौरान् मौर्ख्यात् क्षिपति चाम्भसि
aparo 'pi sutaś cāsīd asamañjā iti śrutaḥ sa tu bālāṃs tathā paurān maurkhyāt kṣipati cāmbhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He had another son, known as Asamanjas; out of folly he threw children and citizens into the water.
अध्याय ७८
सगरो ऽप्य् अथ विज्ञप्तः पौरैः संमिलितैस् तदा दुर्नयं तस्य तं ज्ञात्वा ततः क्रुद्धो ऽब्रवीन् नृपः
sagaro 'py atha vijñaptaḥ pauraiḥ saṃmilitais tadā durnayaṃ tasya taṃ jñātvā tataḥ kruddho 'bravīn nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then Sagara was informed by the assembled citizens; knowing his misconduct, the king became angry and said
अध्याय ७८
स्वान् अमात्यांस् तदा राजा देशत्यागं करोत्व् अयम् असमञ्जाः क्षत्रधर्मत्यागी वै बालघातकः
svān amātyāṃs tadā rājā deśatyāgaṃ karotv ayam asamañjāḥ kṣatradharmatyāgī vai bālaghātakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
to his ministers: "Let him leave the country — this Asamanjas who has abandoned kshatriya dharma and kills children."
अध्याय ७८
सगरस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामात्यास् त्वरान्विताः तत्यजुर् नृपतेः पुत्रम् असमञ्जा गतो वनम्
sagarasya tu tad vākyaṃ śrutvāmātyās tvarānvitāḥ tatyajur nṛpateḥ putram asamañjā gato vanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing Sagara's words, the ministers quickly expelled the king's son; Asamanjas went to the forest.
अध्याय ७८
सागरा ब्रह्मशापेन नष्टाः सर्वे रसातले एको ऽपि च वनं प्राप्त इदानीं का गतिर् मम
sāgarā brahmaśāpena naṣṭāḥ sarve rasātale eko 'pi ca vanaṃ prāpta idānīṃ kā gatir mama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The sons of Sagara have all perished in Rasatala by a brahmin's curse, and the one has gone to the forest; now what is my course?"
अध्याय ७८
अंशुमान् इति विख्यातः पुत्रस् तस्यासमञ्जसः आनाय्य बालकं राजा कार्यं तस्मै न्यवेदयत्
aṃśumān iti vikhyātaḥ putras tasyāsamañjasaḥ ānāyya bālakaṃ rājā kāryaṃ tasmai nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The son of Asamanjas was known as Amshuman; the king had the boy brought and told him the task.
अध्याय ७८
कपिलं च समाराध्य अंशुमान् अपि बालकः सगराय हयं प्रादात् ततः पूर्णो ऽभवत् क्रतुः
kapilaṃ ca samārādhya aṃśumān api bālakaḥ sagarāya hayaṃ prādāt tataḥ pūrṇo 'bhavat kratuḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having propitiated Kapila, the boy Amshuman gave the horse to Sagara, and then the sacrifice was completed.
अध्याय ७८
तस्यापि पुत्रस् तेजस्वी दिलीप इति धार्मिकः तस्यापि पुत्रो मतिमान् भगीरथ इति श्रुतः
tasyāpi putras tejasvī dilīpa iti dhārmikaḥ tasyāpi putro matimān bhagīratha iti śrutaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
His son was the radiant and righteous Dilipa; his son was known as the wise Bhagiratha.
अध्याय ७८
पितामहानां सर्वेषां गतिं श्रुत्वा सुदुःखितः सगरं नृपशार्दूलं पप्रच्छ विनयान्वितः
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gatiṃ śrutvā suduḥkhitaḥ sagaraṃ nṛpaśārdūlaṃ papraccha vinayānvitaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing of the fate of all his grandfathers, greatly grieved, he humbly asked Sagara, tiger among kings:
अध्याय ७८
सागराणां तु सर्वेषां निष्कृतिस् तु कथं भवेत् भगीरथं नृपः प्राह कपिलो वेत्ति पुत्रक
sāgarāṇāṃ tu sarveṣāṃ niṣkṛtis tu kathaṃ bhavet bhagīrathaṃ nṛpaḥ prāha kapilo vetti putraka
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"How can there be deliverance for all the sons of Sagara?" The king said to Bhagiratha, "Kapila knows, my son."
अध्याय ७८
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बालः प्रायाद् रसातलम् कपिलं च नमस्कृत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयत्
tasya tad vacanaṃ śrutvā bālaḥ prāyād rasātalam kapilaṃ ca namaskṛtvā sarvaṃ tasmai nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing his words, the boy went to Rasatala, bowed to Kapila and told him everything.
अध्याय ७८
स मुनिस् तु चिरं ध्यात्वा तपसाराध्य शंकरम् जटाजलेन स्वपितॄन् आप्लाव्य नृपसत्तम
sa munis tu ciraṃ dhyātvā tapasārādhya śaṃkaram jaṭājalena svapitṝn āplāvya nṛpasattama
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The sage meditated long and said, "Having propitiated Shankara with austerity, flood your ancestors with the water of his locks, O best of kings;
अध्याय ७८
ततः कृतार्थो भविता त्वं च ते पितरस् तथा तथा करोमीति मुनिं प्रणम्य पुनर् अब्रवीत्
tataḥ kṛtārtho bhavitā tvaṃ ca te pitaras tathā tathā karomīti muniṃ praṇamya punar abravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then you and your ancestors will be fulfilled." Saying "I will do so," he bowed to the sage and said again:
अध्याय ७८
क्व गच्छे ऽहं मुनिश्रेष्ठ कर्तव्यं चापि तद् वद
kva gacche 'haṃ muniśreṣṭha kartavyaṃ cāpi tad vada
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Where should I go, best of sages, and what must I do? Tell me that."
अध्याय ७८
कैलासं तं नरश्रेष्ठ गत्वा स्तुहि महेश्वरम् तपः कुरु यथाशक्ति ततश् चेप्सितम् आप्स्यसि
kailāsaṃ taṃ naraśreṣṭha gatvā stuhi maheśvaram tapaḥ kuru yathāśakti tataś cepsitam āpsyasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Go to Kailasa, best of men, and praise Maheshvara; practise austerity as you are able, and then you will obtain what you desire."
अध्याय ७८
तच् छ्रुत्वा स मुनेर् वाक्यं मुनिं नत्वा त्व् अगान् नगम् कैलासं स शुचिर् भूत्वा बालो बालक्रियान्वितः तपसे निश्चयं कृत्वा उवाच स भगीरथः
tac chrutvā sa muner vākyaṃ muniṃ natvā tv agān nagam kailāsaṃ sa śucir bhūtvā bālo bālakriyānvitaḥ tapase niścayaṃ kṛtvā uvāca sa bhagīrathaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the sage's words, he bowed to him and went to the mountain Kailasa; becoming pure, the boy, with a boy's ways, resolved on austerity, and Bhagiratha said:
अध्याय ७८
बालो ऽहं बालबुद्धिश् च बालचन्द्रधर प्रभो नाहं किमपि जानामि ततः प्रीतो भव प्रभो
bālo 'haṃ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho nāhaṃ kimapi jānāmi tataḥ prīto bhava prabho
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"I am a child with a child's mind, O Lord who bears the young moon; I know nothing; therefore be pleased, O Lord.
अध्याय ७८
वाग्भिर् मनोभिः कृतिभिः कदाचिन् ममोपकुर्वन्ति हिते रता ये तेभ्यो हितार्थं त्व् इह चामरेश सोमं नमस्यामि सुरादिपूज्यम्
vāgbhir manobhiḥ kṛtibhiḥ kadācin mamopakurvanti hite ratā ye tebhyo hitārthaṃ tv iha cāmareśa somaṃ namasyāmi surādipūjyam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
To those who, devoted to my good, sometimes help me by words, thoughts and deeds — for their good, O lord of the immortals, I bow here to Soma, worshipped by the gods and others.
अध्याय ७८
उत्पादितो यैर् अभिवर्धितश् च समानगोत्रश् च समानधर्मा तेषाम् अभीष्टानि शिवः करोतु बालेन्दुमौलिं प्रणतो ऽस्मि नित्यम्
utpādito yair abhivardhitaś ca samānagotraś ca samānadharmā teṣām abhīṣṭāni śivaḥ karotu bālendumauliṃ praṇato 'smi nityam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
May Shiva fulfil the wishes of those by whom I was begotten and raised, of the same lineage and the same dharma; I ever bow to the one crowned with the young moon."
अध्याय ७८
एवं तु ब्रुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः वरेण च्छन्दयानो वै भगीरथम् उवाच ह
evaṃ tu bruvatas tasya purastād abhavac chivaḥ vareṇa cchandayāno vai bhagīratham uvāca ha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As he spoke thus, Shiva appeared before him and, offering a boon, said to Bhagiratha:
अध्याय ७८
यन् न साध्यं सुरगणैर् देयं तत् ते मया ध्रुवम् वदस्व निर्भयो भूत्वा भगीरथ महामते
yan na sādhyaṃ suragaṇair deyaṃ tat te mayā dhruvam vadasva nirbhayo bhūtvā bhagīratha mahāmate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"What cannot be accomplished by the hosts of gods I will surely give you; speak without fear, O wise Bhagiratha."
अध्याय ७८
भगीरथः प्रणम्येशं हृष्टः प्रोवाच शंकरम्
bhagīrathaḥ praṇamyeśaṃ hṛṣṭaḥ provāca śaṃkaram
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Bhagiratha, bowing to the Lord, joyfully said to Shankara:
अध्याय ७८
जटास्थितां पितॄणां मे पावनाय सरिद्वराम् ताम् एव देहि देवेश सर्वम् आप्तं ततो भवेत्
jaṭāsthitāṃ pitṝṇāṃ me pāvanāya saridvarām tām eva dehi deveśa sarvam āptaṃ tato bhavet
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Give me the best of rivers who dwells in your locks, to purify my ancestors, O lord of gods; then all will be attained."
अध्याय ७८
महेशो ऽपि विहस्याथ भगीरथम् उवाच ह
maheśo 'pi vihasyātha bhagīratham uvāca ha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Maheshvara laughed and said to Bhagiratha:
अध्याय ७८
दत्ता मयेयं ते पुत्र पुनस् तां स्तुहि सुव्रत
dattā mayeyaṃ te putra punas tāṃ stuhi suvrata
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"She is given to you by me, my son; now praise her, O one of good vows."
अध्याय ७८
तद् देववचनं श्रुत्वा तदर्थं तु तपो महत् स्तुतिं चकार गङ्गाया भक्त्या प्रयतमानसः
tad devavacanaṃ śrutvā tadarthaṃ tu tapo mahat stutiṃ cakāra gaṅgāyā bhaktyā prayatamānasaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Hearing the god's words, for that purpose he performed great austerity and praised the Ganga with devotion and a disciplined mind.
अध्याय ७८
तस्या अपि प्रसादं च प्राप्य बालो ऽप्य् अबालवत् गङ्गां महेश्वरात् प्राप्ताम् आदायागाद् रसातलम्
tasyā api prasādaṃ ca prāpya bālo 'py abālavat gaṅgāṃ maheśvarāt prāptām ādāyāgād rasātalam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Obtaining her grace too, the boy, not like a boy, took the Ganga received from Maheshvara and went to Rasatala.
अध्याय ७८
न्यवेदयत् स मुनये कपिलाय महात्मने यथोदितप्रकारेण गङ्गां संस्थाप्य यत्नतः
nyavedayat sa munaye kapilāya mahātmane yathoditaprakāreṇa gaṅgāṃ saṃsthāpya yatnataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He told the great-souled sage Kapila, and having carefully established the Ganga in the manner described,
अध्याय ७८
प्रदक्षिणम् अथावर्त्य कृताञ्जलिपुटो ऽब्रवीत्
pradakṣiṇam athāvartya kṛtāñjalipuṭo 'bravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
he circumambulated and, with joined palms, said:
अध्याय ७८
देवि मे पितरः शापात् कपिलस्य महामुनेः प्राप्तास् ते विगतिं मातस् तस्मात् तान् पातुम् अर्हसि
devi me pitaraḥ śāpāt kapilasya mahāmuneḥ prāptās te vigatiṃ mātas tasmāt tān pātum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"O Goddess, my ancestors, through the curse of the great sage Kapila, have gone to a bad fate, Mother; therefore you should save them."
अध्याय ७८
तथेत्य् उक्त्वा सुरनदी सर्वेषाम् उपकारिका लोकानाम् उपकारार्थं पितॄणां पावनाय च
tathety uktvā suranadī sarveṣām upakārikā lokānām upakārārthaṃ pitṝṇāṃ pāvanāya ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Saying "So be it," the river of the gods, benefactor of all, for the benefit of the worlds and to purify the ancestors,
अध्याय ७८
अगस्त्यपीतस्याम्भोधेः पूरणाय विशेषतः स्मरणाद् एव पापानां नाशाय सुरनिम्नगा
agastyapītasyāmbhodheḥ pūraṇāya viśeṣataḥ smaraṇād eva pāpānāṃ nāśāya suranimnagā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and especially to fill the ocean drunk by Agastya, the river of the gods, who destroys sins by mere remembrance,
अध्याय ७८
भगीरथोदितं चक्रे रसातलतले स्थितान् भस्मीभूतान् नृपसुतान् सागरांश् च विशेषतः
bhagīrathoditaṃ cakre rasātalatale sthitān bhasmībhūtān nṛpasutān sāgarāṃś ca viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
did as Bhagiratha asked: the princes, sons of Sagara, lying burned to ashes at the bottom of Rasatala,
अध्याय ७८
विनिर्दग्धान् अथाप्लाव्य खातपूरम् अथाकरोत् ततो मेरुं समाप्लाव्य स्थितां बालो ऽब्रवीन् नृपः
vinirdagdhān athāplāvya khātapūram athākarot tato meruṃ samāplāvya sthitāṃ bālo 'bravīn nṛpaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
she flooded, and then filled up the excavation. Then, having flooded Meru, as she stood there, the boy king said:
अध्याय ७८
कर्मभूमौ त्वया भाव्यं तथेत्य् आगाद् धिमालयम् हिमवत्पर्वतात् पुण्याद् भारतं वर्षम् अभ्यगात्
karmabhūmau tvayā bhāvyaṃ tathety āgād dhimālayam himavatparvatāt puṇyād bhārataṃ varṣam abhyagāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"You must be in the land of action." Saying "So be it," she came to the Himalaya; from the holy Himalaya mountain she came to the land of Bharata.
अध्याय ७८
तन्मध्यतः पुण्यनदी प्रायात् पूर्वार्णवं प्रति एवम् एषापि ते प्रोक्ता गङ्गा क्षात्रा महामुने
tanmadhyataḥ puṇyanadī prāyāt pūrvārṇavaṃ prati evam eṣāpi te proktā gaṅgā kṣātrā mahāmune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Through its midst the holy river went toward the eastern ocean. Thus this Ganga too has been told to you, the kshatriya one, O great sage.
अध्याय ७८
माहेश्वरी वैष्णवी च सैव ब्राह्मी च पावनी भागीरथी देवनदी हिमवच्छिखराश्रया
māheśvarī vaiṣṇavī ca saiva brāhmī ca pāvanī bhāgīrathī devanadī himavacchikharāśrayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
She is of Maheshvara, of Vishnu and of Brahma, and purifying; the Bhagirathi, the river of the gods, resting on the peaks of the Himalaya.
अध्याय ७८
महेश्वरजटावारि एवं द्वैविध्यम् आगतम् विन्ध्यस्य दक्षिणे गङ्गा गौतमी सा निगद्यते उत्तरे सापि विन्ध्यस्य भागीरथ्य् अभिधीयते
maheśvarajaṭāvāri evaṃ dvaividhyam āgatam vindhyasya dakṣiṇe gaṅgā gautamī sā nigadyate uttare sāpi vindhyasya bhāgīrathy abhidhīyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Thus the water of Maheshvara's locks became twofold: south of the Vindhya the Ganga is called the Gautami; north of the Vindhya she is called the Bhagirathi.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 78
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.