Brahma Purana· Brahma Purāṇa
79
अध्याय 79 / 246

Adhyaya 79

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७९

श्लोक 1

न मनस् तृप्तिम् आधत्ते कथाः शृण्वत् त्वयेरिताः पृथक् तीर्थफलं श्रोतुं प्रवृत्तं मम मानसम्

na manas tṛptim ādhatte kathāḥ śṛṇvat tvayeritāḥ pṛthak tīrthaphalaṃ śrotuṃ pravṛttaṃ mama mānasam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He went to the river Kalindl that had gently moving ripples and waves and that appeared to be smiling all round by the clusters of foams sticking to the banks.

अध्याय ७९

श्लोक 2

क्रमशो ब्राह्मणानीतां गङ्गां मे प्रथमं वद पृथक् तीर्थफलं पुण्यं सेतिहासं यथाक्रमम्

kramaśo brāhmaṇānītāṃ gaṅgāṃ me prathamaṃ vada pṛthak tīrthaphalaṃ puṇyaṃ setihāsaṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There he saw a hideous and extremely terrible whirl¬ pool of serpent Kaliya, which had been defiled by sparks of poisonous fire.

अध्याय ७९

श्लोक 3

तीर्थानां च पृथग् भावं फलं माहात्म्यम् एव च सर्वं वक्तुं न शक्नोमि न च त्वं श्रवणे क्षमः

tīrthānāṃ ca pṛthag bhāvaṃ phalaṃ māhātmyam eva ca sarvaṃ vaktuṃ na śaknomi na ca tvaṃ śravaṇe kṣamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

As the fire of poison spread, the great trees that grew on its banks were burnt. Even the birds (that flew over it) had been burnt when they came into contact with its watery spray as the wind wafted it up.

अध्याय ७९

श्लोक 4

तथापि किंचिद् वक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः यान्य् उक्तानि च तीर्थानि श्रुतिवाक्यानि यानि च

tathāpi kiṃcid vakṣyāmi śṛṇu nārada yatnataḥ yāny uktāni ca tīrthāni śrutivākyāni yāni ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On seeing that highly terrible serpent which was like another jaw of Death lord Krsna thought thus:

अध्याय ७९

श्लोक 5

तानि वक्ष्यामि संक्षेपान् नमस्कृत्वा त्रिलोचनम् यत्रासौ भगवान् आसीत् प्रत्यक्षस् त्र्यम्बको मुने

tāni vakṣyāmi saṃkṣepān namaskṛtvā trilocanam yatrāsau bhagavān āsīt pratyakṣas tryambako mune

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Therefore, I shall climb this great tree of Kadamba which is not very far off from it, I shall jump into the eddy of the serpent that causes destruction.

अध्याय ७९

श्लोक 6

त्र्यम्बकं नाम तत् तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वाराहम् अपरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

tryambakaṃ nāma tat tīrthaṃ bhuktimuktipradāyakam vārāham aparaṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Those trees that were sprinkled with the hot water heated by the flames of the defiled person of the serpent blazed suddenly. The flames then spread over all the quarters.

अध्याय ७९

श्लोक 7

तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि नाम विष्णोर् यथाभवत् पुरा देवान् पराभूय यज्ञम् आदाय राक्षसः

tasya rūpaṃ pravakṣyāmi nāma viṣṇor yathābhavat purā devān parābhūya yajñam ādāya rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Lord Krsna clapped and dashed against the whirlpool with his arms. On hearing that sound the king of serpents approached him.

अध्याय ७९

श्लोक 8

रसातलम् अनुप्राप्तः सिन्धुसेन इति श्रुतः यज्ञे तलम् अनुप्राप्ते निर्यज्ञा ह्य् अभवन् मही

rasātalam anuprāptaḥ sindhusena iti śrutaḥ yajñe talam anuprāpte niryajñā hy abhavan mahī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

His eyes turned red due to wrath; his hoods became agitated through poisonous flames. He was surrounded by pink-coloured serpents of great poison.

अध्याय ७९

श्लोक 9

नायं लोको ऽस्ति न परो यज्ञे नष्ट इतीत्वराः सुरास् तम् एव विविशू रसातलम् अनुद्विषम्

nāyaṃ loko 'sti na paro yajñe naṣṭa itītvarāḥ surās tam eva viviśū rasātalam anudviṣam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

There were hundreds of wives of the serpent. They appeared splendid by their attractive necklaces. Their earrings sparkled as they moved along with their jerking trembling bodies.

अध्याय ७९

श्लोक 10

नाशक्नुवंस् तु तं जेतुं देवा इन्द्रपुरोगमाः विष्णुं पुराणपुरुषं गत्वा तस्मै न्यवेदयन्

nāśaknuvaṃs tu taṃ jetuṃ devā indrapurogamāḥ viṣṇuṃ purāṇapuruṣaṃ gatvā tasmai nyavedayan

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On seeing him fallen there afflicted by the bodies of serpents, the cowherd lads went back to Vraja (the colony of cowherds) and lamented in their excessive grief.

अध्याय ७९

श्लोक 11

राक्षसस्य तु तत् कर्म यज्ञभ्रंशम् अशेषतः ततः प्रोवाच भगवान् वाराहं वपुर् आस्थितः

rākṣasasya tu tat karma yajñabhraṃśam aśeṣataḥ tataḥ provāca bhagavān vārāhaṃ vapur āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

In his. delusion Krsna went into the eddy of Kaliya. He has sunk into it. He is being bitten by the king of serpents. Hence, all of you come. Do not delay.

अध्याय ७९

श्लोक 12

शङ्खचक्रगदापाणिर् गत्वा चैव रसातलम् आनयिष्ये मखं पुण्यं हत्वा राक्षसपुंगवान्

śaṅkhacakragadāpāṇir gatvā caiva rasātalam ānayiṣye makhaṃ puṇyaṃ hatvā rākṣasapuṃgavān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing these words comparable to the stunning blow of the thunderbolt, the cowherds and the cowherdesses, Yosoda and others, hastened to the eddy.

अध्याय ७९

श्लोक 13

स्वः प्रयान्तु सुराः सर्वे व्येतु वो मानसो ज्वरः येन गङ्गा तलं प्राप्ता पथा तेनैव चक्रधृक्

svaḥ prayāntu surāḥ sarve vyetu vo mānaso jvaraḥ yena gaṅgā talaṃ prāptā pathā tenaiva cakradhṛk

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Rama of wonderful exploits, Nandagopa and other cowherds hastened to Yamuna, desirous of seeing Krsna.

अध्याय ७९

श्लोक 14

जगाम तरसा पुत्र भुवं भित्त्वा रसातलम् स वराहवपुः श्रीमान् रसातलनिवासिनः

jagāma tarasā putra bhuvaṃ bhittvā rasātalam sa varāhavapuḥ śrīmān rasātalanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O excellent sages, staring anxiously at the face of his son, Nandagopa stood motionless. The highly blessed Yosoda was also like that.

अध्याय ७९

श्लोक 15

राक्षसान् दानवान् हत्वा मुखे धृत्वा महाध्वरम् वाराहरूपी भगवान् मखम् आदाय यज्ञभुक्

rākṣasān dānavān hatvā mukhe dhṛtvā mahādhvaram vārāharūpī bhagavān makham ādāya yajñabhuk

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The cowherdesses and others looked on helplessly. In their extreme distress and grief they wept continuously owing to their love for Kcs'ava. Those ladies said in the frightened timidity of their minds: Ail of us shall now enter this great eddy of the king of serpents alongwith Yasoda. It is not proper on our part to go back to our colony.

अध्याय ७९

श्लोक 16

येन प्राप तलं विष्णुः पथा तेनैव शत्रुजित् मुखे न्यस्य महायज्ञं निश्चक्राम रसातलात्

yena prāpa talaṃ viṣṇuḥ pathā tenaiva śatrujit mukhe nyasya mahāyajñaṃ niścakrāma rasātalāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Vyasa said:

अध्याय ७९

श्लोक 17

तत्र ब्रह्मगिरौ देवाः प्रतीक्षां चक्रिरे हरेः पथस् तस्माद् विनिःसृत्य गङ्गास्रवणम् अभ्यगात्

tatra brahmagirau devāḥ pratīkṣāṃ cakrire hareḥ pathas tasmād viniḥsṛtya gaṅgāsravaṇam abhyagāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He saw Nanda extremely distressed with his eyes fixed to his face. He saw Yasoda perturbed and faintingwithout being fully aware of his greatness. With both of his hands he made the middle hood bend down. As the head of the serpent king became bent he rode and danced on it.

अध्याय ७९

श्लोक 18

प्राक्षालयच् च स्वाङ्गानि असृग्लिप्तानि नारद गङ्गाम्भसा तत्र कुण्डं वाराहम् अभवत् ततः

prākṣālayac ca svāṅgāni asṛgliptāni nārada gaṅgāmbhasā tatra kuṇḍaṃ vārāham abhavat tataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The hood of the serpent became wounded due to the kicks from the feet of Kr§na whenever the hood was raised. After the kick his head bent low.

अध्याय ७९

श्लोक 19

मुखे न्यस्तं महायज्ञं देवानां पुरतो हरिः दत्तवांस् त्रिदशश्रेष्ठो मुखाद् यज्ञो ऽभ्यजायत

mukhe nyastaṃ mahāyajñaṃ devānāṃ purato hariḥ dattavāṃs tridaśaśreṣṭho mukhād yajño 'bhyajāyata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By frequent hits and blows from Krsna the serpent became unconscious and deluded. Due to the fierce kickings he vomited blood. On seeing that serpent had been compelled to bend his head and neck to shed blood from his mouth the wives of the serpent lord sought shelter in Krsna.

अध्याय ७९

श्लोक 20

ततः प्रभृति यज्ञाङ्गं प्रधानं स्रुव उच्यते वाराहरूपम् अभवद् एवं वै कारणान्तरात्

tataḥ prabhṛti yajñāṅgaṃ pradhānaṃ sruva ucyate vārāharūpam abhavad evaṃ vai kāraṇāntarāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O serpent, you must not stay any longer in the waters of Yamuna, go to the waters of the ocean along with your sons and attendants.

अध्याय ७९

श्लोक 21

तस्मात् पुण्यतमं तीर्थं वाराहं सर्वकामदम् तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्

tasmāt puṇyatamaṃ tīrthaṃ vārāhaṃ sarvakāmadam tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O serpent, when he sees the imprints of my feet on your head during your stay in the ocean, Garuqla the enemy of serpents will not strike you. After saying this lordHari released the king of serpents. The serpent lord bowed down to Krsna and went to the ocean.

अध्याय ७९

श्लोक 22

तत्र स्थितो ऽपि यः कश्चित् पितॄन् स्मरति पुण्यकृत् विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः पितरः स्वर्गम् आप्नुयुः

tatra sthito 'pi yaḥ kaścit pitṝn smarati puṇyakṛt vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ pitaraḥ svargam āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Even as all the living beings stood watching, the serpent king abandoned his white eddy and went away along with servants, children and kinsmen accompanied by all his wives.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 79
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.