Brahma Purana· Brahma Purāṇa
81
अध्याय 81 / 246

Adhyaya 81

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८१

श्लोक 1

कार्त्तिकेयं परं तीर्थं कौमारम् इति विश्रुतम् यन्नामश्रवणाद् एव कुलवान् रूपवान् भवेत्

kārttikeyaṃ paraṃ tīrthaṃ kaumāram iti viśrutam yannāmaśravaṇād eva kulavān rūpavān bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Even as Rama and Kesava sported about thus, the rainy season passed off and the season of Autumn set in when lotuses blossomed forth.

अध्याय ८१

श्लोक 2

निहते तारके दैत्ये स्वस्थे जाते त्रिविष्टपे कार्त्तिकेयं सुतं ज्येष्ठं प्रीत्या प्रोवाच पार्वती

nihate tārake daitye svasthe jāte triviṣṭape kārttikeyaṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ prītyā provāca pārvatī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On seeing the cowherds enthusiastic and desirous of celebrating the festival the highly intelligent Krsna spoke to the elders out of curiosity.

अध्याय ८१

श्लोक 3

यथासुखं भुङ्क्ष्व भोगांस् त्रैलोक्ये मनसः प्रियान् ममाज्ञया प्रीतमनाः पितुश् चैव प्रसादतः

yathāsukhaṃ bhuṅkṣva bhogāṃs trailokye manasaḥ priyān mamājñayā prītamanāḥ pituś caiva prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"What is this festival of Indra wherein you are so very delighted?"

अध्याय ८१

श्लोक 4

एवम् उक्तः स वै मात्रा विशाखो देवतास्त्रियः यथासुखं बलाद् रेमे देवपत्न्यो ऽपि रेमिरे

evam uktaḥ sa vai mātrā viśākho devatāstriyaḥ yathāsukhaṃ balād reme devapatnyo 'pi remire

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Plants and foodgrains are produced by that rain. We and other embodied beings sustain ourselves by eating them. So we propitiate the Deities.

अध्याय ८१

श्लोक 5

ततः संभुज्यमानासु देवपत्नीषु नारद नाशक्नुवन् वारयितुं कार्त्तिकेयं दिवौकसः

tataḥ saṃbhujyamānāsu devapatnīṣu nārada nāśaknuvan vārayituṃ kārttikeyaṃ divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The land without plants and grass and people afflicted by hunger are not seen in the places where rain-bearing clouds are seen.

अध्याय ८१

श्लोक 6

ततो निवेदयाम् आसुः पार्वत्यै पुत्रकर्म तत् असकृद् वार्यमाणो ऽपि मात्रा देवैः स शक्तिधृक्

tato nivedayām āsuḥ pārvatyai putrakarma tat asakṛd vāryamāṇo 'pi mātrā devaiḥ sa śaktidhṛk

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The cloud squeezes the terrestrial water through the rays of the sun. Parjanya, lord of the cloud, showers it on the Earth for Existence and growth of the world.

अध्याय ८१

श्लोक 7

नैवासाव् अकरोद् वाक्यं स्त्रीष्व् आसक्तस् तु षण्मुखः अभिशापभयाद् भीता पार्वती पर्यचिन्तयत्

naivāsāv akarod vākyaṃ strīṣv āsaktas tu ṣaṇmukhaḥ abhiśāpabhayād bhītā pārvatī paryacintayat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hence, during the rainy season, the joyous kings, we and other embodied beings, worship Indra the lord of Devas in the festival.

अध्याय ८१

श्लोक 8

पुत्रस्नेहात् तथैवेशा देवानां कार्यसिद्धये देवपत्न्यश् चिरं रक्ष्या इति मत्वा पुनः पुनः

putrasnehāt tathaiveśā devānāṃ kāryasiddhaye devapatnyaś ciraṃ rakṣyā iti matvā punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing the words of Nandagopa in regard to the worship of Indra, Kfsna spoke thus, in order to rouse the anger of the lord of Devas.

अध्याय ८१

श्लोक 9

यस्यां तु रमते स्कन्दः पार्वती त्व् अपि तादृशी तद्रूपम् आत्मनः कृत्वा वर्तयाम् आस पार्वती

yasyāṃ tu ramate skandaḥ pārvatī tv api tādṛśī tadrūpam ātmanaḥ kṛtvā vartayām āsa pārvatī

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The four lores are Anvlksiki (Metaphysics), Tray!

अध्याय ८१

श्लोक 10

इन्द्रस्य वरुणस्यापि भार्याम् आहूय षण्मुखः यावत् पश्यति तस्यां तु मातृरूपम् अपश्यत

indrasya varuṇasyāpi bhāryām āhūya ṣaṇmukhaḥ yāvat paśyati tasyāṃ tu mātṛrūpam apaśyata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O highly blessed one, the lore Varta consists of three breeding 3310113 Agriculture > trading activity and cattle

अध्याय ८१

श्लोक 11

ताम् अपास्य नमस्याथ पुनर् अन्याम् अथाह्वयत् तस्यां तु मातृरूपं स प्रेक्ष्य लज्जाम् उपेयिवान्

tām apāsya namasyātha punar anyām athāhvayat tasyāṃ tu mātṛrūpaṃ sa prekṣya lajjām upeyivān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whatever be the calling one has adopted, it should be considered as his great deity. It should be honoured and wor¬ shipped. Only that calling renders him true help.

अध्याय ८१

श्लोक 12

एवं बह्वीषु तद् रूपं दृष्ट्वा मातृमयं जगत् इति संचिन्त्य गाङ्गेयो वैराग्यम् अगमत् तदा

evaṃ bahvīṣu tad rūpaṃ dṛṣṭvā mātṛmayaṃ jagat iti saṃcintya gāṅgeyo vairāgyam agamat tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

If after reaping the fruits of one profession a man honours another, O dear father, he does not derive any thing splendid both here and hereafter.

अध्याय ८१

श्लोक 13

स तु मातृकृतं ज्ञात्वा प्रवृत्तस्य निवर्तनम् निवार्यश् चेद् अहं भोगात् किंतु पूर्वं प्रवर्तितः

sa tu mātṛkṛtaṃ jñātvā pravṛttasya nivartanam nivāryaś ced ahaṃ bhogāt kiṃtu pūrvaṃ pravartitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Let our borderlands and outskirts be worshipped; our forest extends to them, the mountains mark the boundary of the forests; and the mountain is our ultimate goal.

अध्याय ८१

श्लोक 14

तस्मान् मातृकृतं सर्वं मम हास्यास्पदं त्व् इति लज्जया परया युक्तो गौतमीम् अगमत् तदा

tasmān mātṛkṛtaṃ sarvaṃ mama hāsyāspadaṃ tv iti lajjayā parayā yukto gautamīm agamat tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Let a sacrifice unto the mountain or a sacrifice unto the cows be performed. What have we to do with Mahendra? The cows and the mountains are our deities.

अध्याय ८१

श्लोक 15

इयं च मातृरूपा मे शृणोतु मम भाषितम् इतः स्त्रीनामधेयं यन् मम मातृसमं मतम्

iyaṃ ca mātṛrūpā me śṛṇotu mama bhāṣitam itaḥ strīnāmadheyaṃ yan mama mātṛsamaṃ matam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The brahmins are devoted to Yajfias with the chanting of Mantras; the farmers are devoted to Yajnas with their plough¬ shares. We who depend upon the mountains and forests shall practise Yajnas of the mountains and cows.

अध्याय ८१

श्लोक 16

एवं ज्ञात्वा लोकनाथः पार्वत्या सह शंकरः पुत्रं निवारयाम् आस वृत्तम् इत्य् अब्रवीद् गुरुः

evaṃ jñātvā lokanāthaḥ pārvatyā saha śaṃkaraḥ putraṃ nivārayām āsa vṛttam ity abravīd guruḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hence, let the mountain Govardhana be honoured and worshipped with all due offerings after killing the sacrificial animal in accordance with injunctions.

अध्याय ८१

श्लोक 17

ततः सुरपतिः प्रीतः किं ददामीति चिन्तयन् कृताञ्जलिपुटः स्कन्दः पितरं पुनर् अब्रवीत्

tataḥ surapatiḥ prītaḥ kiṃ dadāmīti cintayan kṛtāñjalipuṭaḥ skandaḥ pitaraṃ punar abravīt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Let the whole quantity (of milk and milk products) of the entire colony of the cowherds be taken. Do not be anxious and worried over anything. Let the brahmins and other persons who desire be fed thereby.

अध्याय ८१

श्लोक 18

सेनापतिः सुरपतिस् तव पुत्रो ऽहम् इत्य् अपि अलम् एतेन देवेश किं वरैः सुरपूजित

senāpatiḥ surapatis tava putro 'ham ity api alam etena deveśa kiṃ varaiḥ surapūjita

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, on hearing these words of his, Nanda and other residents of the colony became delighted with their faces beaming with pleasure. They said "Well said, well said, my boy."

अध्याय ८१

श्लोक 19

अथवा दातुकामो ऽसि लोकानां हितकाम्यया याचे ऽहं नात्मना देव तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि

athavā dātukāmo 'si lokānāṃ hitakāmyayā yāce 'haṃ nātmanā deva tad anujñātum arhasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"O dear one, your suggestion is very splendid. All of us

अध्याय ८१

श्लोक 20

महापातकिनः केचिद् गुरुदाराभिगामिनः अत्राप्लवनमात्रेण धौतपापा भवन्तु ते

mahāpātakinaḥ kecid gurudārābhigāminaḥ atrāplavanamātreṇa dhautapāpā bhavantu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Accordingly the residents of colony performed Yajna unto the mountain. They offered oblations unto the mountain by curds, milk puddings, meat etc.

अध्याय ८१

श्लोक 21

आप्नुवन्तूत्तमां जातिं तिर्यञ्चो ऽपि सुरेश्वर कुरूपो रूपसंपत्तिम् अत्र स्नानाद् अवाप्नुयात्

āpnuvantūttamāṃ jātiṃ tiryañco 'pi sureśvara kurūpo rūpasaṃpattim atra snānād avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Accordingly the residents of colony performed Yajna unto the mountain. They offered oblations unto the mountain by curds, milk puddings, meat etc.

अध्याय ८१

श्लोक 22

एवम् अस्त्व् इति तं शंभुः प्रत्यनन्दत् सुतेरितम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं कार्त्तिकेयम् इति श्रुतम् तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्

evam astv iti taṃ śaṃbhuḥ pratyanandat suteritam tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kārttikeyam iti śrutam tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Accordingly the residents of colony performed Yajna unto the mountain. They offered oblations unto the mountain by curds, milk puddings, meat etc.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 81
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.