Brahma Purana· Brahma Purāṇa
83
अध्याय 83 / 246

Adhyaya 83

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत्

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tac chṛṇuṣva mahāmune yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When Iridra went away, the cowherds who had wit¬ nessed Krsna of unimpaired activities holding aloft the moun¬ tain Govardhana said to him lovingly.

अध्याय ८३

श्लोक 2

विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः तस्यापि प्रथमः पुत्रस् तत्पुत्रो भौवनो विभुः

viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O highly blessed one, from this great danger all of us and the cows have been protected by you through this activity of holding up the mountain.

अध्याय ८३

श्लोक 3

पुरोधाः कश्यपस् तस्य सर्वज्ञानविशारदः तम् अपृच्छन् महाबाहुर् भौवनः सार्वभौवनः

purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

(If this is only)a childish play, it is (really) unrivalled. O dear one, tending of the cows is a profession viewed at with abhorrence. But your activities are divine. How is this? May it be explained to us.

अध्याय ८३

श्लोक 4

यक्ष्ये ऽहं हयमेधैश् च युगपद् दशभिर् मुने इत्य् अपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति

yakṣye 'haṃ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune ity apṛcchad guruṃ vipraṃ kva yakṣyāmi surān iti

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whether you are a Deva or a Danava, whether you are a Yaksa or a Gandharva—You are our kinsman in our consideration. Obeisance be to you.

अध्याय ८३

श्लोक 5

सो ऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून्

so 'vadad devayajanaṃ tatra tatra nṛpottama yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O Kesava, the love of the entire cowherds' colony in¬ cluding women and children is heaped on you. This feat is impossible to Devas too.

अध्याय ८३

श्लोक 6

तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा

tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Your boyhood and this excessive valour, your birth amidst us, not very splendid in itself—all this, on being considered, O Krsna of immeasurable Soul, produces suspicion in us.

अध्याय ८३

श्लोक 7

पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून्

pūrṇatāṃ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ vihāya devayajanaṃ punar anyatra tān kratūn

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On being addressed thus by the cowherds, O excellent brahmins, Krsna remained silent for a while with feigned anger (in spite of his) love and said.

अध्याय ८३

श्लोक 8

उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत

upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ dṛṣṭvāpūrṇāṃs tato yajñān rājā gurum abhāṣata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

o cowherds, if due to your relationship with me you

अध्याय ८३

श्लोक 9

देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः

deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā pūrṇatāṃ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I am neither a Deva nor a Gandharva, neither a Yaksa nor a Danava. I have become your kinsman. Hence, nothing other than this should be thought of me.

अध्याय ८३

श्लोक 10

ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः

tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā gīṣpater bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ gatvā saṃvartam ūcatuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing these words of Hari and realizing that he had feigned anger due to love, the highly blessed cowherds kept quiet. They gained in strength thereby.

अध्याय ८३

श्लोक 11

भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद दश संपूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद

bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada daśa saṃpūrṇatāṃ yānti taṃ deśaṃ taṃ guruṃ vada

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The lotus-footed lord sang sweet songs in the company of Rama, pleasing to the womenfolk. He feigned that he was observing holy rites there.

अध्याय ८३

श्लोक 12

ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति

tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṃvarto bhauvanaṃ tadā abravīd gaccha brahmāṇaṃ guruṃ deśaṃ vadiṣyati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On hearing the sweet and charming sound of the songs, the cowherd lasses left ofT their abodes and hurriedly came to the place where Krsna stood.

अध्याय ८३

श्लोक 13

भौवनो ऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत्

bhauvano 'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā āgatya mām abravīc ca guruṃ deśādikaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A certain cowherd lass followed his footsteps and sang slowly. Another one listened to it attentively and mentally remembered him.

अध्याय ८३

श्लोक 14

ततो ऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान्

tato 'ham abravaṃ putra bhauvanaṃ kaśyapaṃ tathā gautamīṃ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A certain lass uttered "O Krsna O Krsna 5 ' and be¬ came bashful. A certain lass who was blindly in love with him went near him without shame.

अध्याय ८३

श्लोक 15

अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः

ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Surrounded by the cowherd lasses and eager to begin the charming dance of Rasa, Govinda approved of the night, charming with the autumnal moon.

अध्याय ८३

श्लोक 16

एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः

ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The cowherdesses were fully engrossed in the activities of Krsna. When Krsna went to a different spot those lasses walked about in the forests of Vrndavana in groups.

अध्याय ८३

श्लोक 17

तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः

tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Eager to see Krsna, the cowherdesses wandered here and there, O brahmins, on seeing the footprint of Krsna during that night.

अध्याय ८३

श्लोक 18

ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ संपूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः

tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau saṃpūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṃ dātum udyataḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus in the course of different types of activities and sports of Krsna, the cowherd lasses became agitated simultane¬ ously and roamed about in the beautiful forest of Vrndavana. From there the cowherd lasses losing their hopes of seeing Krsna, came back to the banks of Yamuna and sang about his conduct.

अध्याय ८३

श्लोक 19

ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजो ऽथ सदस्पतीन्

tato 'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam pūjayitvā sthitaṃ viprān ṛtvijo 'tha sadaspatīn

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thereupon, the cowherdesses saw Krsna of unimpaired activities, the saviour of the three worlds coming to them with his face beaming like a full-blown lotus.

अध्याय ८३

श्लोक 20

पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप

purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām pṛthivīṃ dātukāmena dattaṃ sarvaṃ tvayā nṛpa

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A certain lass became extremely delighted on seeing Krsna coming. With wide open eyes she shouted "Krsna, Krsna, Krsna". A certain lass looked at Hari with knit eyebrows over her broad forehead. She seemed to squeeze honey from his lotus face through her bee-like eyes.

अध्याय ८३

श्लोक 21

भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते

bhūmidānaspṛhāṃ tyaktvā annaṃ dehi mahāphalam nānnadānasamaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu vidyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A certain lass closed her eyes after seeing Govinda. Meditating on his own form she appeared to be in Yogic slumber.

अध्याय ८३

श्लोक 22

विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने त्वया तु हयमेधो ऽयं कृतः सबहुदक्षिणः कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा

viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune tvayā tu hayamedho 'yaṃ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ kṛtakṛtyo 'si bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Krsna humoured, delighted and consoled some ladies with pleasing conversations, some by glances with knit eyebrows and some by gently touching them with hands. Hari of elegant conduct sported about and diverted himself with those cowherd lasses who were delighted in their minds by means of Rasa dances enthusiastically pursued.

अध्याय ८३

श्लोक 23

तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम्

tathāpi dātukāmaṃ taṃ mahī provāca bhauvanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then began to function a series of music with songs of autumn along with the sounds of the moving bangles.

अध्याय ८३

श्लोक 24

विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः निमज्जे ऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम्

viśvakarmaja sārvabhauma mā māṃ dehi punaḥ punaḥ nimajje 'haṃ salilasya madhye tasmān na dīyatām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Krsna sang about the autumnal moon, the moonlight and the lily pond, but the womenfolk of the cowherds uttered the name of Krsna alone again and again. One (of those ladies) after dancing round and round became fatigued. The heat warmed up her moving bangles. That cowherd lass put her creeper-like arms on his shoulders.

अध्याय ८३

श्लोक 25

ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम्

tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṃ deyam iti cābravīt punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṃ brāhmaṇair vṛtam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

A certain cowherd lass whose arms moved about gracefully and who was an expert in singing, eulogising found pretexts, embraced and kissed him emotionally.

अध्याय ८३

श्लोक 26

तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि

tilā gāvo dhanaṃ dhānyaṃ yat kiṃcid gautamītaṭe sarvaṃ tad akṣayaṃ dānaṃ kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hari's arms came into contact with the cheeks of cow¬ herd lasses and acted like the clouds. The downpour from these clouds was the series of sweat drops and the plants issuing therefrom were the hairs standing on end. When Krsna sang the usual songs of Rasa in highly shrill notes, the ladies shouted "Well done, Krsna, O Krsna" with notes twice as shrill.

अध्याय ८३

श्लोक 27

गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि

gaṅgātīraṃ samāśritya grāsam ekaṃ dadāti yaḥ tenāhaṃ sakalā dattā kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

When he went anywhere they followed him; when he moved in a circle they stood in front of him. The womenfolk of the cowherds' colony resorted to Hari both directly and inversely.

अध्याय ८३

श्लोक 28

तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम्

tad bhuvo vacanaṃ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ tatheti matvā viprebhyo hy annaṃ prādāt suvistaram

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

At that time Krsna sported himself together with the cowherd lasses. Even when he was away from them for a moment they felt that period of time equal to a crore of years. Though prevented by their fathers, husbands and brothers the cowherdesses who were fond of sexual intercourse delighted Krsna during the nights.

अध्याय ८३

श्लोक 29

ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते

tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ daśāśvamedhikaṃ viduḥ daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ snānād avāpyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Just as Ether, Earth, fire, water, wind and Atman are present in all living beings so also he stood pervading every¬ thing.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.