Brahma Purana· Brahma Purāṇa
85
अध्याय 85 / 246

Adhyaya 85

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

क्षुधातीर्थम् इति ख्यातं शृणु नारद तन्मनाः कथ्यमानं महापुण्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

kṣudhātīrtham iti khyātaṃ śṛṇu nārada tanmanāḥ kathyamānaṃ mahāpuṇyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I shall be seeing that face of Visnu which has lotus-like eyes and which dispels the sin of men even if it is fancied.

अध्याय ८५

श्लोक 2

ऋषिर् आसीत् पुरा कण्वस् तपस्वी वेदवित्तमः परिभ्रमन्न् आश्रमाणि क्षुधया परिपीडितः

ṛṣir āsīt purā kaṇvas tapasvī vedavittamaḥ paribhramann āśramāṇi kṣudhayā paripīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I shall be seeing the face of the lord from which the Vedas and Vcdangas have come up and which is the greatest abode of Devas.

अध्याय ८५

श्लोक 3

गौतमस्याश्रमं पुण्यं समृद्धं चान्नवारिणा आत्मानं च क्षुधायुक्तं समृद्धं चापि गौतमम्

gautamasyāśramaṃ puṇyaṃ samṛddhaṃ cānnavāriṇā ātmānaṃ ca kṣudhāyuktaṃ samṛddhaṃ cāpi gautamam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

I shall be seeing that Kcsava who has neither a beginn¬ ing nor an end and by worshipping whom with a hundred sacri¬ fices, Indra attained the overlordship of immortal beings.

अध्याय ८५

श्लोक 4

वीक्ष्य कण्वो ऽथ वैषम्यं वैराग्यम् अगमत् तदा गौतमो ऽपि द्विजश्रेष्ठो ह्य् अहं तपसि निष्ठितः

vīkṣya kaṇvo 'tha vaiṣamyaṃ vairāgyam agamat tadā gautamo 'pi dvijaśreṣṭho hy ahaṃ tapasi niṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The lord of the Universe has attained a human form and is stationed in the cowherds' colony for certain (specific) tasks. He is the unchanging lord who can take up any formas he wishes.

अध्याय ८५

श्लोक 5

समेन याच्ञायुक्ता स्यात् तस्माद् गौतमवेश्मनि न भोक्ष्ये ऽहं क्षुधार्तो ऽपि पीडिते ऽपि कलेवरे

samena yācñāyuktā syāt tasmād gautamaveśmani na bhokṣye 'haṃ kṣudhārto 'pi pīḍite 'pi kalevare

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

That infinite lord who holds the Earth stationed on the top of the peak and who has incarnated himself for removing the burden of the Earth will call me—'O Akrura'.

अध्याय ८५

श्लोक 6

गच्छेयं गौतमीं गङ्गाम् अर्जयेयं च संपदम् इति निश्चित्य मेधावी गत्वा गङ्गां च पावनीम्

gaccheyaṃ gautamīṃ gaṅgām arjayeyaṃ ca saṃpadam iti niścitya medhāvī gatvā gaṅgāṃ ca pāvanīm

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Obeisance, obeisance to the lord whose Maya the uni¬ verse is incompetent to dispel, the Maya that consists of kinship with father, kinsman, friend, brother, mother and other kindred relations.

अध्याय ८५

श्लोक 7

स्नात्वा शुचिर् यतमना उपविश्य कुशासने तुष्टाव गौतमीं गङ्गां क्षुधां च परमापदम्

snātvā śucir yatamanā upaviśya kuśāsane tuṣṭāva gautamīṃ gaṅgāṃ kṣudhāṃ ca paramāpadam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Obeisance to that soul of learning by keeping whom in the heart, the mortal beings surmount ignorance, the Yogic illusion.

अध्याय ८५

श्लोक 8

नमो ऽस्तु गङ्गे परमार्तिहारिणि नमः क्षुधे सर्वजनार्तिकारिणि नमो महेशानजटोद्भवे शुभे नमो महामृत्युमुखाद् विनिसृते

namo 'stu gaṅge paramārtihāriṇi namaḥ kṣudhe sarvajanārtikāriṇi namo maheśānajaṭodbhave śubhe namo mahāmṛtyumukhād vinisṛte

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Continuously do I seek refuge in Hari the most excell-, ent of Purusas; On remembering him one becomes the recipient of all auspicious things.

अध्याय ८५

श्लोक 9

पुण्यात्मनां शान्तरूपे क्रोधरूपे दुरात्मनाम् सरिद्रूपेण सर्वेषां तापपापापहारिणि

puṇyātmanāṃ śāntarūpe krodharūpe durātmanām saridrūpeṇa sarveṣāṃ tāpapāpāpahāriṇi

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thinking about Visnu thus, humbly and devoutly in his- mind, Akrura reached the cowherds' colony when there was still some sunlight (a little before sunset).

अध्याय ८५

श्लोक 10

क्षुधारूपेण सर्वेषां तापपापप्रदे नमः नमः श्रेयस्करि देवि नमः पापप्रतर्दिनि नमः शान्तिकरि देवि नमो दारिद्र्यनाशिनि

kṣudhārūpeṇa sarveṣāṃ tāpapāpaprade namaḥ namaḥ śreyaskari devi namaḥ pāpapratardini namaḥ śāntikari devi namo dāridryanāśini

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

O brahmins, near him he saw Balabhadra, a scion of the family of Yadus. He was white in complexion like the swan, moon and Kunda flower. He was clad in blue robes.

अध्याय ८५

श्लोक 11

इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवद् द्वयम् एकं गाङ्गं मनोहारि ह्य् अपरं भीषणाकृति पुनः कृताञ्जलिर् भूत्वा नमस्कृत्वा द्विजोत्तमः

ity evaṃ stuvatas tasya purastād abhavad dvayam ekaṃ gāṅgaṃ manohāri hy aparaṃ bhīṣaṇākṛti punaḥ kṛtāñjalir bhūtvā namaskṛtvā dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On seeing them, O brahmins, that highly intelligent Akrura experienced horripilation all over the body. His face beamed like a blowing lotus flower.

अध्याय ८५

श्लोक 12

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये ब्राह्मि माहेश्वरि शुभे वैष्णवि त्र्यम्बके देवि गोदावरि नमो ऽस्तु ते

sarvamaṅgalamāṅgalye brāhmi māheśvari śubhe vaiṣṇavi tryambake devi godāvari namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Akrura then thought within himself thus Here is the p-eatest of splendours. Here is the greatest of regions. Vasudeva is stationed here in two forms.

अध्याय ८५

श्लोक 13

त्र्यम्बकस्य जटोद्भूते गौतमस्याघनाशिनि सप्तधा सागरं यान्ति गोदावरि नमो ऽस्तु ते

tryambakasya jaṭodbhūte gautamasyāghanāśini saptadhā sāgaraṃ yānti godāvari namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

May both of my eyes simultaneously attain fruit¬ fulness when the creator of the universe in the form of Kr?na is seen. ill this limb (of mine) on coming into contact with

अध्याय ८५

श्लोक 14

सर्वपापकृतां पापे धर्मकामार्थनाशिनि दुःखलोभमयि देवि क्षुधे तुभ्यं नमो नमः

sarvapāpakṛtāṃ pāpe dharmakāmārthanāśini duḥkhalobhamayi devi kṣudhe tubhyaṃ namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Touching my lotus-like hand today itself the lord of • le,r WiIlmake * Serious. Excellent achievement is

अध्याय ८५

श्लोक 15

तत् कण्ववचनं श्रुत्वा सुप्रीते आहतुर् द्विजम्

tat kaṇvavacanaṃ śrutvā suprīte āhatur dvijam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

But the devotees consider Krsna Purna avatara (complete incar¬ nation) and not the partial incarnation (amsavatara).

अध्याय ८५

श्लोक 16

अभीष्टं वद कल्याण वरान् वरय सुव्रत

abhīṣṭaṃ vada kalyāṇa varān varaya suvrata

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Tell me your desire, auspicious one; choose boons, O one of good vows."

अध्याय ८५

श्लोक 17

प्रोवाच प्रणतो गङ्गां कण्वः क्षुधां यथाक्रमम्

provāca praṇato gaṅgāṃ kaṇvaḥ kṣudhāṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Kanva, bowing, spoke to the Ganga and to Hunger in turn:

अध्याय ८५

श्लोक 18

देहि देवि मनोज्ञानि कामानि विभवं मम आयुर् वित्तं च भुक्तिं च मुक्तिं गङ्गे प्रयच्छ मे

dehi devi manojñāni kāmāni vibhavaṃ mama āyur vittaṃ ca bhuktiṃ ca muktiṃ gaṅge prayaccha me

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"Give me, O Goddess, pleasing desires and prosperity; grant me long life, wealth, enjoyment and liberation, O Ganga."

अध्याय ८५

श्लोक 19

इत्य् उक्त्वा गौतमीं गङ्गां क्षुधां चाह द्विजोत्तमः

ity uktvā gautamīṃ gaṅgāṃ kṣudhāṃ cāha dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Having said this to the Gautami Ganga, the best of brahmins said to Hunger:

अध्याय ८५

श्लोक 20

मयि मद्वंशजे चापि क्षुधे तृष्णे दरिद्रिणि याहि पापतरे रूक्षे न भूयास् त्वं कदाचन

mayi madvaṃśaje cāpi kṣudhe tṛṣṇe daridriṇi yāhi pāpatare rūkṣe na bhūyās tvaṃ kadācana

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"O Hunger, Thirst and Poverty, go to the sinful and harsh, and never come to me or those born in my line.

अध्याय ८५

श्लोक 21

अनेन स्तवेन ये वै त्वां स्तुवन्ति क्षुधातुराः तेषां दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर् वरो ऽपरः

anena stavena ye vai tvāṃ stuvanti kṣudhāturāḥ teṣāṃ dāridryaduḥkhāni na bhaveyur varo 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

May those tormented by hunger who praise you with this hymn never know the sorrows of poverty — that is another boon.

अध्याय ८५

श्लोक 22

अस्मिंस् तीर्थे महापुण्ये स्नानदानजपादिकम् ये कुर्वन्ति नरा भक्त्या लक्ष्मीभाजो भवन्तु ते

asmiṃs tīrthe mahāpuṇye snānadānajapādikam ye kurvanti narā bhaktyā lakṣmībhājo bhavantu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

May the people who with devotion bathe, give and recite at this very holy place become partakers of Lakshmi.

अध्याय ८५

श्लोक 23

यस् त्व् इदं पठते स्तोत्रं तीर्थे वा यदि वा गृहे तस्य दारिद्र्यदुःखेभ्यो न भयं स्याद् वरो ऽपरः

yas tv idaṃ paṭhate stotraṃ tīrthe vā yadi vā gṛhe tasya dāridryaduḥkhebhyo na bhayaṃ syād varo 'paraḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Whoever reads this hymn, at the holy place or at home, need have no fear of the sorrows of poverty — that is another boon."

अध्याय ८५

श्लोक 25

एवम् अस्त्व् इति चोक्त्वा ते कण्वं याते स्वम् आलयम् ततः प्रभृति तत् तीर्थं काण्वं गाङ्गं क्षुधाभिधम् सर्वपापहरं वत्स पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

evam astv iti coktvā te kaṇvaṃ yāte svam ālayam tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kāṇvaṃ gāṅgaṃ kṣudhābhidham sarvapāpaharaṃ vatsa pitṝṇāṃ prītivardhanam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Saying "So be it," they went to their abodes, leaving Kanva. From then on that holy place has been called Kanva, Ganga and Kshudha, removing all sins, my child, and increasing the pleasure of the ancestors.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.