Brahma Purana· Brahma Purāṇa
88
अध्याय 88 / 246

Adhyaya 88

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८८

श्लोक 1

तस्माद् अप्य् अपरं तीर्थं जनस्थानम् इति श्रुतम् चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणान् मुक्तिदं नृणाम्

tasmād apy aparaṃ tīrthaṃ janasthānam iti śrutam caturyojanavistīrṇaṃ smaraṇān muktidaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After saying this, both of them bowed down to the

अध्याय ८८

श्लोक 2

वैवस्वतान्वये जातो राजाभूज् जनकः पुरा सो ऽपांपतेस् तु तनुजाम् उपयेमे गुणार्णवाम्

vaivasvatānvaye jāto rājābhūj janakaḥ purā so 'pāṃpates tu tanujām upayeme guṇārṇavām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Then Karhsa's wives surrounded the dead body of Kamsa and lamented. His mothers too were fully overwhelmed by sorrow and misery.

अध्याय ८८

श्लोक 3

धर्मार्थकाममोक्षाणां जनकां जनको नृपः अनुरूपगुणत्वाच् च तस्य भार्या गुणार्णवा

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ janakāṃ janako nṛpaḥ anurūpaguṇatvāc ca tasya bhāryā guṇārṇavā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

They were upset in various ways. They were agitated due to repentance. Krsna consoled them. His own eyes became turbid due to tears.

अध्याय ८८

श्लोक 4

याज्ञवल्क्यश् च विप्रेन्द्रस् तस्य राज्ञः पुरोहितः तम् अपृच्छन् नृपश्रेष्ठो याज्ञवल्क्यं पुरोहितम्

yājñavalkyaś ca viprendras tasya rājñaḥ purohitaḥ tam apṛcchan nṛpaśreṣṭho yājñavalkyaṃ purohitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

He then released Ugrasena from prison. He crowned Ugrasena whose son had been killed. He crowned him in his own kingdom.

अध्याय ८८

श्लोक 5

भुक्तिमुक्ती उभे श्रेष्ठे निर्णीते मुनिसत्तमैः दासीदासेभतुरगरथाद्यैर् भुक्तिर् उत्तमा

bhuktimuktī ubhe śreṣṭhe nirṇīte munisattamaiḥ dāsīdāsebhaturagarathādyair bhuktir uttamā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

After being crowned in the kingdom he, the lion among the descendants of Yadu clan, performed the obsequies of his son as well as of others who were killed there.

अध्याय ८८

श्लोक 6

किंत्व् अन्तविरसा भुक्तिर् मुक्तिर् एका निरत्यया भुक्तेर् मुक्तिः श्रेष्ठतमा भुक्त्या मुक्तिं कथं व्रजेत्

kiṃtv antavirasā bhuktir muktir ekā niratyayā bhukter muktiḥ śreṣṭhatamā bhuktyā muktiṃ kathaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Thus urged, the wind god went to Indra and spoke everything to him. Indra gave the assembly hall Sudharma to Vayu.

अध्याय ८८

श्लोक 7

सर्वसङ्गपरित्यागान् मुक्तिप्राप्तिः सुदुःखतः तद् ब्रूहि द्विजशार्दूल सुखान् मुक्तिः कथं भवेत्

sarvasaṅgaparityāgān muktiprāptiḥ suduḥkhataḥ tad brūhi dvijaśārdūla sukhān muktiḥ kathaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

All those leading Yadus, having Krsna's arms for support enjoyed that divine assembly hall decorated with jewels and brought over there by Vayu.

अध्याय ८८

श्लोक 8

अपांपतिस् तव गुरुः श्वशुरः प्रियकृत् तथा तं गत्वा पृच्छ नृपते उपदेक्ष्यति ते हितम्

apāṃpatis tava guruḥ śvaśuraḥ priyakṛt tathā taṃ gatvā pṛccha nṛpate upadekṣyati te hitam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

They accepted his discipleship. They were duly en¬ gaged in serving the preceptor. To all the people they thus practically demonstrated their proper conduct.

अध्याय ८८

श्लोक 9

याज्ञवल्क्यश् च जनको राजानं वरुणं तदा गत्वा चोचतुर् अव्यग्रौ मुक्तिमार्गं यथाक्रमम्

yājñavalkyaś ca janako rājānaṃ varuṇaṃ tadā gatvā cocatur avyagrau muktimārgaṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Within sixtyfour days and nights they learned the science of Archery alongwith its secrets and digests. O brah¬ mins, it was miraculous indeed.

अध्याय ८८

श्लोक 10

द्विधा तु संस्थिता मुक्तिः कर्मद्वारे ऽप्य् अकर्मणि वेदे च निश्चितो मार्गः कर्म ज्यायो ह्य् अकर्मणः

dvidhā tu saṃsthitā muktiḥ karmadvāre 'py akarmaṇi vede ca niścito mārgaḥ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Considering their super-human activity that could not at all have been imagined (in persons of their age) Sandipani thought that the moon and the sun had come to him.

अध्याय ८८

श्लोक 11

सर्वं च कर्मणा बद्धं पुरुषार्थचतुष्टयम् अकर्मणैवाप्यत इति मुक्तिमार्गो मृषोच्यते

sarvaṃ ca karmaṇā baddhaṃ puruṣārthacatuṣṭayam akarmaṇaivāpyata iti muktimārgo mṛṣocyate

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The moment they were uttered, (the two brothers) learned the Mantras of all miraculous missiles. They said— "What monetary gift should be paid as the preceptor's fees? That may be mentioned."

अध्याय ८८

श्लोक 12

कर्मणा सर्वधान्यानि सेत्स्यन्ति नृपसत्तम तस्मात् सर्वात्मना कर्म कर्तव्यं वैदिकं नृभिः

karmaṇā sarvadhānyāni setsyanti nṛpasattama tasmāt sarvātmanā karma kartavyaṃ vaidikaṃ nṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Observing their ability to act beyond the pale of sense-organs the highly intelligent preceptor requested (the resuscitation) of his son who was dead in the holy centre of Prabhasa on the shore of the briny sea.

अध्याय ८८

श्लोक 13

तेन भुक्तिं च मुक्तिं च प्राप्नुवन्तीह मानवाः अकर्मणः कर्म पुण्यं कर्म चाप्य् आश्रमेषु च

tena bhuktiṃ ca muktiṃ ca prāpnuvantīha mānavāḥ akarmaṇaḥ karma puṇyaṃ karma cāpy āśrameṣu ca

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Equipped with their arms they went to the briny ocean. They said to the sea—"May the son of our preceptor be restored".

अध्याय ८८

श्लोक 14

जात्याश्रितं च राजेन्द्र तत्रापि शृणु धर्मवित् आश्रमाणि च चत्वारि कर्मद्वाराणि मानद

jātyāśritaṃ ca rājendra tatrāpi śṛṇu dharmavit āśramāṇi ca catvāri karmadvārāṇi mānada

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

On being told thus, Kr§na went inside the water, killed Paficajana and took the excellent conch originating from his bones.

अध्याय ८८

श्लोक 15

चतुर्णाम् आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं पुण्यदं स्मृतम् तस्माद् भुक्तिश् च मुक्तिश् च भवतीति मतिर् मम

caturṇām āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ puṇyadaṃ smṛtam tasmād bhuktiś ca muktiś ca bhavatīti matir mama

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Of the four stages of life, the householder's is remembered as the giver of merit; from it come enjoyment and liberation — that is my view.

अध्याय ८८

श्लोक 16

एतच् छ्रुत्वा तु जनको याज्ञवल्क्यश् च बुद्धिमान् वरुणं पूजयित्वा तु पुनर् वचनम् ऊचतुः

etac chrutvā tu janako yājñavalkyaś ca buddhimān varuṇaṃ pūjayitvā tu punar vacanam ūcatuḥ

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Hearing this, Janaka and the wise Yajnavalkya worshipped Varuna and spoke again:

अध्याय ८८

श्लोक 17

को देशः किं च तीर्थं स्याद् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् तद् वदस्व सुरश्रेष्ठ सर्वज्ञो ऽसि नमो ऽस्तु ते

ko deśaḥ kiṃ ca tīrthaṃ syād bhuktimuktipradāyakam tad vadasva suraśreṣṭha sarvajño 'si namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"What land and what holy place would grant enjoyment and liberation? Tell us that, best of gods; you are all-knowing; salutation to you."

अध्याय ८८

श्लोक 18

पृथिव्यां भारतं वर्षं दण्डकं तत्र पुण्यदम् तस्मिन् क्षेत्रे कृतं कर्म भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्

pṛthivyāṃ bhārataṃ varṣaṃ daṇḍakaṃ tatra puṇyadam tasmin kṣetre kṛtaṃ karma bhuktimuktipradaṃ nṛṇām

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

"On earth the land of Bharata, and in it the Dandaka region gives merit; action done in that region grants enjoyment and liberation to men.

अध्याय ८८

श्लोक 19

तीर्थानां गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा मुक्तिप्रदा नृणाम् तत्र यज्ञेन दानेन भोगान् मुक्तिम् अवाप्स्यति

tīrthānāṃ gautamī gaṅgā śreṣṭhā muktipradā nṛṇām tatra yajñena dānena bhogān muktim avāpsyati

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Of holy places the Gautami Ganga is the best, granting liberation to men; there by sacrifice and gift one will obtain enjoyments and liberation."

अध्याय ८८

श्लोक 20

याज्ञवल्क्यश् च जनको वाचं श्रुत्वा ह्य् अपांपतेः वरुणेन ह्य् अनुज्ञातौ स्वपुरीं जग्मतुस् तदा

yājñavalkyaś ca janako vācaṃ śrutvā hy apāṃpateḥ varuṇena hy anujñātau svapurīṃ jagmatus tadā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Yajnavalkya and Janaka, having heard the words of the lord of waters and taking leave of Varuna, then went to their own city.

अध्याय ८८

श्लोक 21

अश्वमेधादिकं कर्म चकार जनको नृपः याजयाम् आस विप्रेन्द्रो याज्ञवल्क्यश् च तं नृपम्

aśvamedhādikaṃ karma cakāra janako nṛpaḥ yājayām āsa viprendro yājñavalkyaś ca taṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

King Janaka performed rites such as the horse sacrifice, and the best of brahmins Yajnavalkya officiated for that king.

अध्याय ८८

श्लोक 22

गङ्गातीरं समाश्रित्य यज्ञान् मुक्तिम् अवाप राट् तथा जनकराजानो बहवस् तत्र कर्मणा

gaṅgātīraṃ samāśritya yajñān muktim avāpa rāṭ tathā janakarājāno bahavas tatra karmaṇā

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

Resorting to the bank of the Ganga, the king attained liberation through sacrifices; likewise many Janaka kings there, through action,

अध्याय ८८

श्लोक 23

मुक्तिं प्रापुर् महाभागा गौतम्याश् च प्रसादतः ततः प्रभृति तत् तीर्थं जनस्थानेति विश्रुतम्

muktiṃ prāpur mahābhāgā gautamyāś ca prasādataḥ tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ janasthāneti viśrutam

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

the illustrious ones, attained liberation by the grace of the Gautami. From then on that holy place has been famed as Janasthana.

अध्याय ८८

श्लोक 24

जनकानां यज्ञसदो जनस्थानं प्रकीर्तितम् चतुर्योजनविस्तीर्णं स्मरणात् सर्वपापनुत्

janakānāṃ yajñasado janasthānaṃ prakīrtitam caturyojanavistīrṇaṃ smaraṇāt sarvapāpanut

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

The place of sacrifice of the Janakas is declared Janasthana, four yojanas wide, removing all sins by remembrance.

अध्याय ८८

श्लोक 25

तत्र स्नानेन दानेन पितॄणां तर्पणेन तु तीर्थस्य स्मरणाद् वापि गमनाद् भक्तिसेवनात्

tatra snānena dānena pitṝṇāṃ tarpaṇena tu tīrthasya smaraṇād vāpi gamanād bhaktisevanāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

By bathing there, giving, offering libations to the ancestors, remembering the holy place, going there or serving with devotion,

अध्याय ८८

श्लोक 26

सर्वान् कामान् अवाप्नोति मुक्तिं च समवाप्नुयात्

sarvān kāmān avāpnoti muktiṃ ca samavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये

English

one obtains all desires and also attains liberation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 88
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.