अध्याय ९३
यत्र दाशरथी रामः सीतया सहितो द्विज पितॄन् संतर्पयाम् आस पितृतीर्थं ततो विदुः
yatra dāśarathī rāmaḥ sītayā sahito dvija pitṝn saṃtarpayām āsa pitṛtīrthaṃ tato viduḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Krsna loved Rukmini and the lady of beautiful smiles loved him in return. Due to hatred, Rukmin did not give her to the discus-bearing lord.
अध्याय ९३
तत्र स्नानं च दानं च पितॄणां तर्पणं तथा सर्वम् अक्षयताम् एति नात्र कार्या विचारणा
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā sarvam akṣayatām eti nātra kāryā vicāraṇā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Urged by Jarasandha and Rukmin together, Bhismaka of great exploit gave Rukmini to Sisupala.
अध्याय ९३
यत्र दाशरथी रामो विश्वामित्रं महामुनिम् पूजयाम् आस राजेन्द्रो मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः
yatra dāśarathī rāmo viśvāmitraṃ mahāmunim pūjayām āsa rājendro munibhis tattvadarśibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then for the purpose of marriage the kings led by Jarasandha, and Sisupala went to Kundina the city of Bhismaka.
अध्याय ९३
विश्वामित्रं तु तत् तीर्थम् ऋषिजुष्टं सुपुण्यदम् तत्स्वरूपं च वक्ष्यामि पठितं वेदवादिभिः
viśvāmitraṃ tu tat tīrtham ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyadam tatsvarūpaṃ ca vakṣyāmi paṭhitaṃ vedavādibhiḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Surrounded by Balarama and other scions of the Yadu, Krsna went to Kundina to witness the marriage of Sisupala, the king of Cedi.
अध्याय ९३
अनावृष्टिर् अभूत् पूर्वं प्रजानाम् अतिभीषणा विश्वामित्रो महाप्राज्ञः सशिष्यो गौतमीम् अगात्
anāvṛṣṭir abhūt pūrvaṃ prajānām atibhīṣaṇā viśvāmitro mahāprājñaḥ saśiṣyo gautamīm agāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On the sixth day after his birth, O brahmins, Kala- sambara kidnapped Pradyumna from the lying-in-chamber thinking—"O this one will be my killer".
अध्याय ९३
शिष्यान् पुत्रांश् च जायां च कृशान् दृष्ट्वा क्षुधातुरान् व्यथितः कौशिकः श्रीमाञ् शिष्यान् इदम् उवाच ह
śiṣyān putrāṃś ca jāyāṃ ca kṛśān dṛṣṭvā kṣudhāturān vyathitaḥ kauśikaḥ śrīmāñ śiṣyān idam uvāca ha
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Taking the boy with him he hurled him into the briny sea, infested with crocodiles, the awful abode of sparks that abounded in eddies and whirlpools generated by billows.
अध्याय ९३
यथा कथंचिद् यत् किंचिद् यत्र क्वापि यथा तथा आनीयतां किंतु भक्ष्यं भोज्यं वा मा विलम्ब्यताम् इदानीम् एव गन्तव्यम् आनेतव्यं क्षणेन तु
yathā kathaṃcid yat kiṃcid yatra kvāpi yathā tathā ānīyatāṃ kiṃtu bhakṣyaṃ bhojyaṃ vā mā vilambyatām idānīm eva gantavyam ānetavyaṃ kṣaṇena tu
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
As the boy fell down there a fish caught hold of him. Though burned by its gastric fire the boy did not die.
अध्याय ९३
ऋषेस् तद् वचनाच् छिष्याः क्षुधितास् त्वरया ययुः अटमाना इतश् चेतो मृतं ददृशिरे शुनम्
ṛṣes tad vacanāc chiṣyāḥ kṣudhitās tvarayā yayuḥ aṭamānā itaś ceto mṛtaṃ dadṛśire śunam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, this fish alongwith other fishes was caught by fishermen and offered to Sambara the most excellent one among the Asuras.
अध्याय ९३
तम् आदाय त्वरायुक्ता आचार्याय न्यवेदयन् सो ऽपि तं भद्रम् इत्य् उक्त्वा प्रतिजग्राह पाणिना
tam ādāya tvarāyuktā ācāryāya nyavedayan so 'pi taṃ bhadram ity uktvā pratijagrāha pāṇinā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
His wife named Mayavati, the uncensured queen of his household, supervised over the work of cooks.
अध्याय ९३
विशसध्वं श्वमांसं च क्षालयध्वं च वारिणा पचध्वं मन्त्रवच् चापि हुत्वाग्नौ तु यथाविधि
viśasadhvaṃ śvamāṃsaṃ ca kṣālayadhvaṃ ca vāriṇā pacadhvaṃ mantravac cāpi hutvāgnau tu yathāvidhi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Who is this? How did he happen to come into the
अध्याय ९३
देवान् ऋषीन् पितॄन् अन्यांस् तर्पयित्वातिथीन् गुरून् सर्वे भोक्ष्यामहे शेषम् इत्य् उवाच स कौशिकः
devān ṛṣīn pitṝn anyāṃs tarpayitvātithīn gurūn sarve bhokṣyāmahe śeṣam ity uvāca sa kauśikaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Mavavati taught all the Mayas (illusory tricks) to the noble Pradyumna who was befitting her and in whom she had fixed her heart and the eyes. The lotus-eyed son of Krsna told her who was attached to him.
अध्याय ९३
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शिष्याश् चक्रुस् तथैव तत् पच्यमाने श्वमांसे तु देवदूतो ऽग्निर् अभ्यगात् देवानां सदने सर्वं देवेभ्यस् तन् न्यवेदयत्
viśvāmitravacaḥ śrutvā śiṣyāś cakrus tathaiva tat pacyamāne śvamāṃse tu devadūto 'gnir abhyagāt devānāṃ sadane sarvaṃ devebhyas tan nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On seeing him present in the harem accompanied by Mayavatl, Krsna's wives had delightful ideas. The uncensured lady Rukrainl said with her eyes fixed on him with affection.
अध्याय ९३
देवैः श्वमांसं भोक्तव्यम् आपन्नम् ऋषिकल्पितम्
devaiḥ śvamāṃsaṃ bhoktavyam āpannam ṛṣikalpitam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the meantime, Narada came there along with Krsna. Delighted he said to the gentle lady RukminI who was moving about in the harem:
अध्याय ९३
अग्नेस् तद्वचनाद् इन्द्रः श्येनो भूत्वा विहायसि स्थालीम् अथाहरत् पूर्णां मांसेन पिहितां तदा
agnes tadvacanād indraḥ śyeno bhūtvā vihāyasi sthālīm athāharat pūrṇāṃ māṃsena pihitāṃ tadā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
In the course of enjoyment of conjugal and other pleasures, this lady of charming eyes showed only the splendid illusory form to the asura.
अध्याय ९३
तत् कर्म दृष्ट्वा शिष्यास् ते ऋषेः श्येनं न्यवेदयन् हृता स्थाली मुनिश्रेष्ठ श्येनेनाकृतबुद्धिना
tat karma dṛṣṭvā śiṣyās te ṛṣeḥ śyenaṃ nyavedayan hṛtā sthālī muniśreṣṭha śyenenākṛtabuddhinā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Seeing that deed, the disciples reported the hawk to the sage: "The pot has been stolen, best of sages, by the foolish hawk."
अध्याय ९३
ततश् चुकोप भगवाञ् शप्तुकामस् तदा हरिम् ततो ज्ञात्वा सुरपतिः स्थालीं चक्रे मधुप्लुताम्
tataś cukopa bhagavāñ śaptukāmas tadā harim tato jñātvā surapatiḥ sthālīṃ cakre madhuplutām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then the Lord became angry and wished to curse Hari; knowing it, the lord of the gods made the pot full of honey
अध्याय ९३
पुनर् निवेशयाम् आस उल्कास्व् एव खगो हरिः मधुना तु समायुक्तां विश्वामित्रश् चुकोप ह स्थालीं वीक्ष्य ततः कोपाद् इदम् आह स कौशिकः
punar niveśayām āsa ulkāsv eva khago hariḥ madhunā tu samāyuktāṃ viśvāmitraś cukopa ha sthālīṃ vīkṣya tataḥ kopād idam āha sa kauśikaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and the bird Hari put it back on the embers. Seeing the pot filled with honey, Vishvamitra became angry; looking at the pot, Kaushika said in anger:
अध्याय ९३
श्वमांसम् एव नो देहि त्वं हरामृतम् उत्तमम् नो चेत् त्वां भस्मसात् कुर्याम् इन्द्रो भीतस् तदाब्रवीत्
śvamāṃsam eva no dehi tvaṃ harāmṛtam uttamam no cet tvāṃ bhasmasāt kuryām indro bhītas tadābravīt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Give us only the dog's meat; you take away the excellent nectar. Otherwise I will reduce you to ashes." Indra, afraid, then said:
अध्याय ९३
मधु हुत्वा यथान्यायं पिब पुत्रैः समन्वितः किम् अनेन श्वमांसेन अमेध्येन महामुने
madhu hutvā yathānyāyaṃ piba putraiḥ samanvitaḥ kim anena śvamāṃsena amedhyena mahāmune
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"Having offered the honey properly, drink it with your sons; what use is this impure dog's meat, great sage?"
अध्याय ९३
विश्वामित्रो ऽपि नेत्य् आह भुक्तेनैकेन किं फलम् प्रजाः सर्वाश् च सीदन्ति किं तेन मधुना हरे
viśvāmitro 'pi nety āha bhuktenaikena kiṃ phalam prajāḥ sarvāś ca sīdanti kiṃ tena madhunā hare
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Vishvamitra said "No: what fruit is there in one person eating? All the people are suffering; what use is that honey, O Hari?
अध्याय ९३
सर्वेषाम् अमृतं चेत् स्याद् भोक्ष्ये ऽहम् अमृतं शुचि अथवा देवपितरो भोक्ष्यन्तीदं श्वमांसकम्
sarveṣām amṛtaṃ cet syād bhokṣye 'ham amṛtaṃ śuci athavā devapitaro bhokṣyantīdaṃ śvamāṃsakam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
If there is nectar for all, I will eat pure nectar; otherwise, when the gods and ancestors have eaten this dog's meat,
अध्याय ९३
पश्चाद् अहं तच् च मांसं भोक्ष्ये नानृतम् अस्ति मे ततो भीतः सहस्राक्षो मेघान् आहूय तत्क्षणात्
paścād ahaṃ tac ca māṃsaṃ bhokṣye nānṛtam asti me tato bhītaḥ sahasrākṣo meghān āhūya tatkṣaṇāt
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
then I will eat that meat afterwards; I have no falsehood." Then the thousand-eyed one, afraid, at once summoned the clouds,
अध्याय ९३
ववर्ष चामृतं वारि ह्य् अमृतेनार्पिताः प्रजाः पश्चात् तद् अमृतं पुण्यं हरिदत्तं यथाविधि
vavarṣa cāmṛtaṃ vāri hy amṛtenārpitāḥ prajāḥ paścāt tad amṛtaṃ puṇyaṃ haridattaṃ yathāvidhi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and rained nectar-water, and the people were given nectar. Afterwards that holy nectar given by Hari, according to rule,
अध्याय ९३
तर्पयित्वा सुरान् आदौ तर्पयित्वा जगत्त्रयम् विप्रः संभुक्तवाञ् शिष्यैर् विश्वामित्रः स्वभार्यया
tarpayitvā surān ādau tarpayitvā jagattrayam vipraḥ saṃbhuktavāñ śiṣyair viśvāmitraḥ svabhāryayā
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
having first satisfied the gods and satisfied the three worlds, the brahmin Vishvamitra ate with his disciples and his wife.
अध्याय ९३
ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आख्यातं चातिपुण्यदम् यत्रागतः सुरपतिर् लोकानाम् अमृतार्पणम्
tataḥ prabhṛti tat tīrtham ākhyātaṃ cātipuṇyadam yatrāgataḥ surapatir lokānām amṛtārpaṇam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place has been famed as giving very great merit, where the lord of gods came and nectar was given to the worlds,
अध्याय ९३
संजातं मांसवर्जं तु तत् तीर्थं पुण्यदं नृणाम् तत्र स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्
saṃjātaṃ māṃsavarjaṃ tu tat tīrthaṃ puṇyadaṃ nṛṇām tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
and it became free of meat; that holy place gives merit to men; bathing and giving there grant the fruit of all sacrifices.
अध्याय ९३
ततः प्रभृति तत् तीर्थं विश्वामित्रम् इति स्मृतम् मधुतीर्थम् अथैन्द्रं च श्येनं पर्जन्यम् एव च
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ viśvāmitram iti smṛtam madhutīrtham athaindraṃ ca śyenaṃ parjanyam eva ca
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
From then on that holy place is remembered as Vishvamitra, as Madhutirtha, as Aindra, Shyena and Parjanya.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 93
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.