अध्याय ९५
शुक्रतीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् सर्वपापप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
śukratīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām sarvapāpapraśamanaṃ sarvavyādhivināśanam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, all miseries have been subdued by you, the lord of Devas, though stationed in the form of a human being.
अध्याय ९५
अङ्गिराश् च भृगुश् चैव ऋषी परमधार्मिकौ तयोः पुत्रौ महाप्राज्ञौ रूपबुद्धिविलासिनौ
aṅgirāś ca bhṛguś caiva ṛṣī paramadhārmikau tayoḥ putrau mahāprājñau rūpabuddhivilāsinau
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
When the three worlds have been saved by your excellent intellect as well as brawny baton-like arms, the
अध्याय ९५
जीवः कविर् इति ख्यातौ मातापित्रोर् वशे रतौ उपनीतौ सुतौ दृष्ट्वा पितराव् ऊचतुर् मिथः
jīvaḥ kavir iti khyātau mātāpitror vaśe ratau upanītau sutau dṛṣṭvā pitarāv ūcatur mithaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, it behoves you to pursue efforts and counter¬ measures after listening to the reason for which I have come now.
अध्याय ९५
आवयोर् एक एवास्तु शास्ता नित्यं च पुत्रयोः तस्माद् एकः शासिता स्यात् तिष्ठत्व् एको यथासुखम्
āvayor eka evāstu śāstā nityaṃ ca putrayoḥ tasmād ekaḥ śāsitā syāt tiṣṭhatv eko yathāsukham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O suppressor of enemies, this son of Bhumi named Naraka
अध्याय ९५
एतच् छ्रुत्वा ततः शीघ्रम् अङ्गिराः प्राह भार्गवम् अध्यापयिष्ये सदृशं सुखं तिष्ठतु भार्गवः
etac chrutvā tataḥ śīghram aṅgirāḥ prāha bhārgavam adhyāpayiṣye sadṛśaṃ sukhaṃ tiṣṭhatu bhārgavaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
After killing Devas, Siddhas, kings, and others that Asura imprisoned their daughters in his own palace.
अध्याय ९५
एतच् छ्रुत्वा चाङ्गिरसो वाक्यं भृगुकुलोद्वहः तथेति मत्वाङ्गिरसे शुक्रं तस्मै न्यवेदयत्
etac chrutvā cāṅgiraso vākyaṃ bhṛgukulodvahaḥ tatheti matvāṅgirase śukraṃ tasmai nyavedayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He has taken away the umbrella of Pracetas that exudes water. He has removed the Maniparvata, peak of the Mandara.
अध्याय ९५
उभाव् अपि सुतौ नित्यम् अध्यापयति वै पृथक् वैषम्यबुद्ध्या तौ बालौ चिराच् छुक्रो ऽब्रवीद् इदम्
ubhāv api sutau nityam adhyāpayati vai pṛthak vaiṣamyabuddhyā tau bālau cirāc chukro 'bravīd idam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
That Asura has taken away the illustrious ear-rings of my mother Aditi, the ear-rings that exude nectar. He now desires to take possession of my elephant Airavata.
अध्याय ९५
वैषम्येण गुरो मां त्वम् अध्यापयसि नित्यशः गुरूणां नेदम् उचितं वैषम्यं पुत्रशिष्ययोः
vaiṣamyeṇa guro māṃ tvam adhyāpayasi nityaśaḥ gurūṇāṃ nedam ucitaṃ vaiṣamyaṃ putraśiṣyayoḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, I have told you about his evil activities. What steps should be taken by way of remedy may be pondered over by yourself.
अध्याय ९५
वैषम्येण च वर्तन्ते मूढाः शिष्येषु देशिकाः नैषा विषमबुद्धीनां संख्या पापस्य विद्यते
vaiṣamyeṇa ca vartante mūḍhāḥ śiṣyeṣu deśikāḥ naiṣā viṣamabuddhīnāṃ saṃkhyā pāpasya vidyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
On hearing this, lord Krsna, son of DevakI, smiled and caught hold of the hand of Indra. He then got up from the excellent seat.
अध्याय ९५
आचार्य सम्यग् ज्ञातो ऽसि नमस्ये ऽहं पुनः पुनः गच्छेयं गुरुम् अन्यं वै माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि
ācārya samyag jñāto 'si namasye 'haṃ punaḥ punaḥ gaccheyaṃ gurum anyaṃ vai mām anujñātum arhasi
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He then rode on Garuda who traversed through the sky. He kept Satyabhama also on its back and went to the city of Pragjyotisa.
अध्याय ९५
गच्छेयं पितरं ब्रह्मन् यद्य् असौ विषमो भवेत् ततो वान्यत्र गच्छामि स्वामिन् पृष्टो ऽसि गम्यते
gaccheyaṃ pitaraṃ brahman yady asau viṣamo bhavet tato vānyatra gacchāmi svāmin pṛṣṭo 'si gamyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Even as the residents of Dvaraka watched him, the delighted Indra mounted his elephant Airavata and went to heaven.
अध्याय ९५
गुरुं बृहस्पतिं दृष्ट्वा अनुज्ञातस् त्व् अगात् ततः अवाप्तविद्यः पितरं गच्छेयं चेत्य् अचिन्तयत्
guruṃ bṛhaspatiṃ dṛṣṭvā anujñātas tv agāt tataḥ avāptavidyaḥ pitaraṃ gaccheyaṃ cety acintayat
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
For a hundred Yojanas all round the city of Pragjyo¬ tisa, the entire place was covered with terrible nooses in order to ward off the army of enemies.
अध्याय ९५
तस्मात् कम् अनुपृच्छेयम् उत्कृष्टः को गुरुर् भवेत् इति स्मरन् महाप्राज्ञम् अपृच्छद् वृद्धगौतमम्
tasmāt kam anupṛccheyam utkṛṣṭaḥ ko gurur bhavet iti smaran mahāprājñam apṛcchad vṛddhagautamam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Lord Krsna hurled his discus Sudarsana and cut off those nooses. Then the asura Mura got up. Kesava killed him.
अध्याय ९५
को गुरुः स्यान् मुनिश्रेष्ठ मम ब्रूहि गुरुर् भवेत् त्रयाणाम् अपि लोकानां यो गुरुस् तं व्रजाम्य् अहम्
ko guruḥ syān muniśreṣṭha mama brūhi gurur bhavet trayāṇām api lokānāṃ yo gurus taṃ vrajāmy aham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By the fire from the sharp edges of his discus Hari burned seven thousand sons of Mura as though they were mere moths,
अध्याय ९५
स प्राह जगताम् ईशं शंभुं देवं जगद्गुरुम् क्वाराधयामि गिरिशम् इत्य् उक्तः प्राह गौतमः
sa prāha jagatām īśaṃ śaṃbhuṃ devaṃ jagadgurum kvārādhayāmi giriśam ity uktaḥ prāha gautamaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O brahmins, after killing Mura, Hayagrlva and Pancajana the intelligent lord hastened to Pragjyotisa.
अध्याय ९५
गौतम्यां तु शुचिर् भूत्वा स्तोत्रैस् तोषय शंकरम् ततस् तुष्टो जगन्नाथः स ते विद्यां प्रदास्यति
gautamyāṃ tu śucir bhūtvā stotrais toṣaya śaṃkaram tatas tuṣṭo jagannāthaḥ sa te vidyāṃ pradāsyati
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
By hurling his discus the discus-bearing lord, the power¬ ful destroyer of asuras, split Naraka into two, Naraka, son of the Earth, who was hurling weapons and missiles on him.
अध्याय ९५
गौतमस्य तु तद्वाक्यात् प्रागाद् गङ्गां स भार्गवः स्नात्वा भूत्वा शुचिः सम्यक् स्तुतिं चक्रे स बालकः
gautamasya tu tadvākyāt prāgād gaṅgāṃ sa bhārgavaḥ snātvā bhūtvā śuciḥ samyak stutiṃ cakre sa bālakaḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
He had been given to me by you and now has been struck down by you. Take back these two ear-rings and protect his children.
अध्याय ९५
बालो ऽहं बालबुद्धिश् च बालचन्द्रधर प्रभो नाहं जानामि ते किंचित् स्तुतिं कर्तुं नमो ऽस्तु ते
bālo 'haṃ bālabuddhiś ca bālacandradhara prabho nāhaṃ jānāmi te kiṃcit stutiṃ kartuṃ namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the creator, re-creator, annihilator, eternal source of origin and one whose form is identical with that of the universe. O Acyuta, how ami to eulogise you?.
अध्याय ९५
परित्यक्तस्य गुरुणा न ममास्ति सुहृत् सखा त्वं प्रभुः सर्वभावेन जगन्नाथ नमो ऽस्तु ते
parityaktasya guruṇā na mamāsti suhṛt sakhā tvaṃ prabhuḥ sarvabhāvena jagannātha namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the one all-pervading and the pervaded; deed, the doer and the thing done. You are the Atman, the inner soul of all living beings. O Acyuta, how can I eulogise you?
अध्याय ९५
गुरुर् गुरुमतां देव महतां च महान् असि अहम् अल्पतरो बालो जगन्मय नमो ऽस्तु ते
gurur gurumatāṃ deva mahatāṃ ca mahān asi aham alpataro bālo jaganmaya namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
You are the Supreme Atman, the innermost soul, the soul of living beings, the eternal lord. These are not your praises. They are the statements of facts. How shall anyone go about (this act of eulogy)?
अध्याय ९५
विद्यार्थं हि सुरेशान नाहं वेद्मि भवद्गतिम् मां त्वं च कृपया पश्य लोकसाक्षिन् नमो ऽस्तु ते
vidyārthaṃ hi sureśāna nāhaṃ vedmi bhavadgatim māṃ tvaṃ ca kṛpayā paśya lokasākṣin namo 'stu te
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
O lord, the soul of all-living beings, be pleased. May what is done by Naraka be excused for making him free from defects. My son has already been struck down.
अध्याय ९५
एवं तु स्तुवतस् तस्य प्रसन्नो ऽभूत् सुरेश्वरः
evaṃ tu stuvatas tasya prasanno 'bhūt sureśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"So be it", the lord said to the Earth. O excellent sages, the conceiver and creator of the living beings took up jewels from the residence of Naraka.
अध्याय ९५
कामं वरय भद्रं ते यच् चापि सुरदुर्लभम्
kāmaṃ varaya bhadraṃ te yac cāpi suradurlabham
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The lord of unequalled exploits saw sixteen thousand one hundred virgins in the harem, O excellent brahmins.
अध्याय ९५
कविर् अप्य् आह देवेशं कृताञ्जलिर् उदारधीः
kavir apy āha deveśaṃ kṛtāñjalir udāradhīḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Kavi, noble-minded, with joined palms, also said to the lord of gods:
अध्याय ९५
ब्रह्मादिभिश् च ऋषिभिर् या विद्या नैव गोचरा तां विद्यां नाथ याचिष्ये त्वं गुरुर् मम दैवतम्
brahmādibhiś ca ṛṣibhir yā vidyā naiva gocarā tāṃ vidyāṃ nātha yāciṣye tvaṃ gurur mama daivatam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
"The knowledge that is beyond the reach even of Brahma and the sages — that knowledge I ask, O Lord; you are my teacher and my god."
अध्याय ९५
मृतसंजीविनीं विद्याम् अज्ञातां त्रिदशैर् अपि तां दत्तवान् सुरश्रेष्ठस् तस्मै शुक्राय याचते
mṛtasaṃjīvinīṃ vidyām ajñātāṃ tridaśair api tāṃ dattavān suraśreṣṭhas tasmai śukrāya yācate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
The knowledge that revives the dead, unknown even to the gods, the best of gods gave to Shukra who asked for it.
अध्याय ९५
इतरा लौकिकी विद्या वैदिकी चान्यगोचरा किं पुनः शंकरे तुष्टे विचार्यम् अवशिष्यते
itarā laukikī vidyā vaidikī cānyagocarā kiṃ punaḥ śaṃkare tuṣṭe vicāryam avaśiṣyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Other knowledge, worldly or Vedic, is within others' reach; when Shankara is pleased, what more remains to consider?
अध्याय ९५
स तु लब्ध्वा महाविद्यां प्रायात् स्वपितरं गुरुम् दैत्यानां च गुरुश् चासीद् विद्यया पूजितः कविः
sa tu labdhvā mahāvidyāṃ prāyāt svapitaraṃ gurum daityānāṃ ca guruś cāsīd vidyayā pūjitaḥ kaviḥ
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Having obtained the great knowledge, he went to his father and teacher; and Kavi, honoured for his knowledge, became the teacher of the Daityas.
अध्याय ९५
ततः कदाचित् तां विद्यां कस्मिंश्चित् कारणान्तरे कचो बृहस्पतिसुतो विद्यां प्राप्तः कवेस् तु ताम्
tataḥ kadācit tāṃ vidyāṃ kasmiṃścit kāraṇāntare kaco bṛhaspatisuto vidyāṃ prāptaḥ kaves tu tām
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Then once, for some other reason, Kacha, son of Brihaspati, obtained that knowledge from Kavi;
अध्याय ९५
कचाद् बृहस्पतिश् चापि ततो देवाः पृथक् पृथक् अवापुर् महतीं विद्यां याम् आहुर् मृतजीविनीम्
kacād bṛhaspatiś cāpi tato devāḥ pṛthak pṛthak avāpur mahatīṃ vidyāṃ yām āhur mṛtajīvinīm
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
from Kacha Brihaspati, and then the gods one by one, obtained the great knowledge called the reviver of the dead.
अध्याय ९५
यत्र सा कविना प्राप्ता विद्यापूज्य महेश्वरम् गौतम्या उत्तरे पारे शुक्रतीर्थं तद् उच्यते
yatra sā kavinā prāptā vidyāpūjya maheśvaram gautamyā uttare pāre śukratīrthaṃ tad ucyate
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
Where Kavi obtained it by worshipping Maheshvara, on the northern bank of the Gautami, that is called Shukratirtha,
अध्याय ९५
मृतसंजीविनीतीर्थम् आयुरारोग्यवर्धनम् स्नानं दानं च यत् किंचित् सर्वम् अक्षयपुण्यदम्
mṛtasaṃjīvinītīrtham āyurārogyavardhanam snānaṃ dānaṃ ca yat kiṃcit sarvam akṣayapuṇyadam
हिन्दी अर्थ
गौतम बोले भोगकी अभिलाषा रखनेवाले जीवोंको मनोवाञ्छित भोग प्रदान करनेके लिये
English
the holy place of the reviver of the dead, increasing life and health; whatever bathing and giving is done there grants imperishable merit.
स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Brahma Purana — Chapter 95
ब्रह्मपुराण
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.