Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
10
अध्याय 10 / 45

Adhyāya 10

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 1

॥ चतुर्थं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [II.iv.1] मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य उद्यास्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।हन्त तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति

|| chaturthaM brAhmaNam . mantra 1 ##[II.iv.1]## maitreyIti hovAcha yAj~navalkya udyAsyanvA are.ahamasmAtsthAnAdasmi | hanta te.anayA kAtyAyanyA.antaM karavANIti

हिन्दी अर्थ

श्रीमच्छ्करभगवतः कृतौ ब्रहदारण्यकोपनिषद्‌भाष्ये ८ चतुर अच्यायसे उपतिषद्का दवितीय -- व जय सव चि । चहो जब्राह्मणका चतुर्थं अध्याय है । आत्मेत्येवोपासीत, तदन्वेषणे “आत्मा है" इस प्रकार उपासना । ॐ किसी समय कोई गाग्यंगोत्रोत्पन्न च्छ ( गर्वीला ) वालाकि बड़ा बोलनेवाला था । उसने काशिराज अजातशतुके पास जाकर कहा-- भ तुम्हे ब्रह्मका उपदेश कर 1 उस अजातशतरुने कहा, इस वचनके लिये

English

Now when Yâgñavalkya was going to enter upon another state, he said: 'Maitreyî , verily I am going away from this my house (into the forest ). Forsooth, let me make a settlement between thee and that Kâtyâyanî (my other wife).'

अध्याय १०

श्लोक 2

मन्त्र २ [II.iv.1] सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयम् भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् कथं तेनामृता स्यामिति ।नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितम् तथैव ते जीवितँ स्याद् अमृतत्वस्य तु नाऽऽशाऽस्ति वित्तेनेति

mantra 2 ##[II.iv.1]## sA hovAcha maitreyI yannu ma iyam bhagoH sarvA pR^ithivI vittena pUrNA syAt kathaM tenAmR^itA syAmiti | neti hovAcha yAj~navalkyo yathaivopakaraNavatAM jIvitam tathaiva te jIvita{\m+} syAd amR^itatvasya tu nA.a.ashA.asti vitteneti

हिन्दी अर्थ

ततर पू्॑पक्तवादी अविदयाविषय- तहां कचित्‌- किसी काल- विह्ञेषमे अविद्याके विषयको ही ब्रह्मविद्‌ दप्बालाकिः दधो ग्वि- । ब्रह्म जाननेवाला गोत्रतः “गाग्यैः गाग्यंदरारा भ्रादित्यका ब्रह्मरूपसे प्रतिपादन तथा ्रनात- रानुद्रारा उसका प्रत्याख्यान इस प्रकार श्रवणके इच्छुक ओर उस गाग्य॑ने कहा, ह जो आदित्यमे पुरुष है, इतीकी ैँ रह्मरूपसे उपासना करता हू ।' उस अजातशनेने कहा- नही, नही, इसके विषयमे बात मत करो । यह्‌ सवका अतिक्रमण करके स्थित हे, समस्त भरतोका

English

Maitreyî said: 'My Lord, if this whole earth, full of wealth, belonged to me, tell me, should I be immortal by it ?'

अध्याय १०

श्लोक 3

मन्त्र ३ [II.iv.3] सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्याम् किमहं तेन कुर्याम् ।यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहीति

mantra 3 ##[II.iv.3]## sA hovAcha maitreyI yenAhaM nAmR^itA syAm kimahaM tena kuryAm | yadeva bhagavAnveda tadeva me brUhIti

हिन्दी अर्थ

स होवाच गाभ्येः-य एव अस्तौ उस गाग्यंने कहा-- यह्‌ जो आदित्यम ओर नेत्रम उनका एक ही धि अभिमानी चक्षक द्वारा यहाँ हृदयम लिये अतिष्ठा" कहा गया है । समस्त भरुतोका मस्तक है ओर दीप्ति-गुण- युक्त होनेके कारण राजा है-इन गाग्यंद्रारा चन्दरान्तगंत ब्रह्मका प्रतिपादन तथा अ्रजात- शनुद्रारा उसका प्रत्याख्यान संवादके द्वारा जब अजातशत्ुने

English

And Maitreyî said: 'What should I do with that by which I do not become immortal? What my Lord knoweth (of immortality), tell that to me .'

अध्याय १०

श्लोक 4

मन्त्र ४ [II.iv.4] स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषस एह्य् आस्स्व व्याख्यास्यामि ते ।व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति

mantra 4 ##[II.iv.4]## sa hovAcha yAj~navalkyaH priyA batAre naH satI priyaM bhAShasa ehy Assva vyAkhyAsyAmi te | vyAchakShANasya tu me nididhyAsasveti

हिन्दी अर्थ

वह्‌ गाग्यं बोला, “यह्‌ जो चन्दरमामें पुरूष है, इसीकी मँ ब्रह्यूपसे उपासना करता हृँ उस अजातशतरुने कहा, नही, नहीं, इसके विषयमे बात मत करो । यह्‌ महान्‌, शुङ्कवख्लवारी, सोम राजा है--इष प्रकार मे य एवासौ चन्द्र मनसि चैकः यह जो चन्रमा ओर मलम एक ही पुरुष कर्ता ओर भोक्ता है- इस प्रकार इसके पुवंवत्‌ विशेषण सम- गाग्य्रारा विद्युदभिमानी पुरषका ब्रह्मरूपसे उपदेश तथा प्रनात- शनुद्रारा उसका प्रत्याख्यान मेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातरातरमा मेतस्मि-

English

Yâgñavalkya replied: 'Thou who art truly dear to me, thou speakest dear words . Come, sit down, I will explain it to thee, and mark well what I say.'

अध्याय १०

श्लोक 5

मन्त्र ५ [II.iv.5] स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्य् आत्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति ।न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति ।न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्य् आत्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो ।निदिध्यासितव्यस् मैत्रेय्य् आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदँ सर्वं विदितम्

mantra 5 ##[II.iv.5]## sa hovAcha na vA are patyuH kAmAya patiH priyo bhavaty Atmanastu kAmAya patiH priyo bhavati | na vA are jAyAyai kAmAya jAyA priyA bhavaty Atmanastu kAmAya jAyA priyA bhavati | na vA are putrANAM kAmAya putrAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya putrAH priyA bhavanti | na vA are vittasya kAmAya vittaM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya vittaM priyaM bhavati | na vA are brahmaNaH kAmAya brahma priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya brahma priyaM bhavati | na vA are kShatrasya kAmAya kShatraM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya kShatraM priyaM bhavati | na vA are lokAnAM kAmAya lokAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya lokAH priyA bhavanti | na vA are devAnAM kAmAya devAH priyA bhavanty Atmanastu kAmAya devAH priyA bhavanti | na vA are bhUtAnAM kAmAya bhUtAni priyANi bhavanty Atmanastu kAmAya bhUtAni priyANi bhavanti | na vA are sarvasya kAmAya sarvaM priyaM bhavaty Atmanastu kAmAya sarvaM priyaM bhavaty AtmA vA are draShTavyaH shrotavyo mantavyo nididhyAsitavyo | nididhyAsitavyas maitreyy Atmano vA are darshanena shravaNena matyA vij~nAneneda{\m+} sarvaM viditam

हिन्दी अर्थ

वह्‌ गाग्यं बोला, “ह्‌ जो विद्युतुमे पुरुष है, इसीकी भे ब्रह्मरूपसे उपासना करता हूं ।' उस अजातशनुने कहा, "नहीं, नहीं, इसकी चर्चा ।मत करो; इसकी तो सँ तेजस्वीरूपसे उपासना करता हुं । जो कोई इसकी तथा विद्युति खचि हृदये इसी प्रकार विचत्‌, त्वचा - 9 ओर हृदयम भीएक ही देवता है। का देवता । तेजस्वीति षिशे- न गा्य॑द्रारा श्राकाश-ब्रह्मका उपदेश ग्रौर श्रजातशनृद्रास स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरुष एतमे- मेवमुपास्ते प्रयते प्रजया पशुभिर्नास्यास्मार्खोकासप-

English

And he said: 'Verily, a husband is not dear, that you may love the husband; but that you may love the Self, therefore a husband is dear.

अध्याय १०

श्लोक 6

इदम् सर्वम् विदितम् मन्त्र ६ [II.iv.6] ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्राऽऽत्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्राऽऽत्मनः क्षत्रं वेद क्षत्रम् वेद लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्रम् वेद इदम् ब्रह्म इदम् क्षत्रम् इमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदँ सर्वम् यदयमात्मा

idam sarvam viditam mantra 6 ##[II.iv.6]## brahma taM parAdAdyo.anyatrA.a.atmano brahma veda kShatraM taM parAdAdyo.anyatrA.a.atmanaH kShatraM veda kShatram veda lokAstaM parAduryo.anyatrAtmano lokAnveda devAstaM parAduryo.anyatrAtmano devAnveda bhUtAni taM parAduryo.anyatrAtmano bhUtAni veda sarvaM taM parAdAd yo.anyatrAtmanaH sarvaM vededaM brahmedaM kShatram veda idam brahma idam kShatram ime lokA ime devA imAni bhUtAnIda{\m+} sarvam yadayamAtmA

हिन्दी अर्थ

यह्‌ जो आकाशम पुरुष है, इसीकी मेँ ब्रह्मरूपे वह्‌ गाग्यं बोला, १ र उपासना करता हं ” उस अजातशवुने कहा, नट, तर, ५०५८ तथा आकाश ह्याकाशे हृदये इसी भकार आकाश, हंदयाकार ओर हृदथमे भी एक ही देवता है ॥ चेका देवता । पुणमप्रबतिं चेति । उसके पूर्णः भौर प्रवति" ये दो गाग्यंदारा.गवायु-त्रह्मका प्रतिपादन तथा प्रजातशवुद्रारा ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातराच्रु्मा मेतस्मिन्संवदिष्ठा इन्दो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति

English

'Whosoever looks for the Brahman-class elsewhere than in the Self, was abandoned by the Brahman-class. Whosoever looks for the Kshatra-class elsewhere than in the Self, was abandoned by the Kshatra-class. Whosoever looks for the worlds elsewhere than in the Self, was abandoned by the worlds. Whosoever looks for the Devas elsewhere than in the Self, was abandoned by the Devas . Whosoever looks for creatures elsewhere than in the Self, was abandoned by the creatures. Whosoever looks for anything elsewhere than in the Self, was abandoned by everything. This Brahman-class, this Kshatra-class, these worlds, these Devas , these creatures, this everything, all is that Self.

अध्याय १०

श्लोक 7

मन्त्र ७ [II.iv.7] स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः

mantra 7 ##[II.iv.7]## sa yathA dundubherhanyamAnasya na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAd grahaNAya shaknuyAt grahaNAya dundubhestu grahaNena dundubhyAghAtasya vA shabdo gR^ihItaH

हिन्दी अर्थ

वह गाग्यं बोला, यह्‌ जो वायुमे पुरुष है इसकी मँ ब्रह्मरूपसे उपासना करता हूं ।' उस अजातशनुने कहा, नहीं, नही, इसके विषयमे बात मत करो । इसकी तो मँ इन्द्र, वेकुण्ठ ओर अपराजिता सेना--ईइस रूपसे तथा वायौ § प्राणे हृदि इसी प्रकार वायु, प्राण भौर ४ हृदयमे भी एक ही देवता है । उसके चैका देवता । तस्या विशेष- विरोषण है-इन्- परमे्र, वैकुण्ठ गाग्यंद्रारा ग्रम्नब्रह्मका प्रतिपादन तथा ग्रनातदातरुद्रारा , ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशघरमा मेतस्मिन्संवदिष्ठा

English

'Now as the sounds of a drum, when beaten, cannot be seized externally (by themselves), but the sound is seized, when the drum is seized or the beater of the drum;

अध्याय १०

श्लोक 8

गृहीतस् मन्त्र ८ [II.iv.8] स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः

gR^ihItas mantra 8 ##[II.iv.8]## sa yathA sha~Nkhasya dhmAyamAnasya na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAd grahaNAya shaknuyAt grahaNAya sha~Nkhasya tu grahaNena sha~Nkhadhmasya vA shabdo gR^ihItaH

हिन्दी अर्थ

वह॒ गाग्यं बोला, "यह जो अग्निम परुष है, इसीकी मेँ ब्रह्मरूपसे उपासना करता हूं ' उस अजातदातुने कहा, नही, नही, इसके विषयमे बात मत करो । इसकी तो म विषासदिरूपसे उपासना करता हूं । जो अरमौ वाचि हदि चैका देवता । अनन, वाक्‌ ओर दथ एक ही देवता है । उसका विशेषण हे तस्या विशेषणम्‌--वषसिहमप्‌ (विषासहिः अर्थात्‌ दससोको सहन जनि जो हविष्य डला जाता है उसे वह्‌ भस्म करके सहन कर त-क जह म सखे सल करल है, इसलिये अग्नि विषासहि--सहन करनेवाला है । ४१४ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय र्‌

English

And as the sounds of a conch-shell, when blown, cannot be seized externally (by themselves), but the sound is seized, when the shell is seized or the blower of the shell;

अध्याय १०

श्लोक 9

गृहीतस् मन्त्र ९ [II.iv.9] स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद् ग्रहणाय शक्नुयात् ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः

gR^ihItas mantra 9 ##[II.iv.9]## sa yathA vINAyai vAdyamAnAyai na bAhyA~nChabdA~nChaknuyAd grahaNAya shaknuyAt grahaNAya vINAyai tu grahaNena vINAvAdasya vA shabdo gR^ihItaH

हिन्दी अर्थ

पुत्र उत्पन्न होता है ॥ = ॥ गाग्यंदरारा श्रादशान्तिगंत ब्रह्मका प्रतिपादन श्रौर ग्रजातशत्रु द्वारा जह्मोपास इति स होवाचाजाताघ्र्मा मेतस्मिन्संव दिष्ठा एसे ही खड्गादि अन्य पदाथोमिं भाग्ये चेका देवता; तस्या विशे- मे एक ही देवता है । उसका विशे- पणम्‌-रोचिष्णुदीिस्वभावः;फलं षण रोचिष्णु अर्थात्‌ १ हे फलकी भी बहुलता है ॥ € ॥ गाग्यद्रारा प्राणाब्रह्मका प्रतिपादन ग्रौर ग्रजातशात्रुद्ारा

English

'And as the sounds of a lute, when played, cannot be seized externally (by themselves), but the sound is seized, when the lute is seized or the player of the lute;

अध्याय १०

श्लोक 10

मन्त्र १० स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेरभ्याहितात्पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्य् पृथक् धूमास् विनिश्चरन्ति एवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद् यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्य् निःश्वसितम् एतद् यद् ऋग्वेदस् यजुर्वेदस् सामवेदस् अथर्वाङ्गिरसस् इतिहासस् पुराणम् विद्यास् उपनिषदस् श्लोकास् सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्याननि अस्यैवैतानि निःश्वसितानि

mantra 10 sa yathA.a.ardraidhAgnerabhyAhitAtpR^ithagdhUmA vinishcharanty pR^ithak dhUmAs vinishcharanti eva.n vA are.asya mahato bhUtasya niHshvasitametad yadR^igvedo yajurvedaH sAmavedo.atharvA~Ngirasa itihAsaH purANaM vidyA upaniShadaH shlokAH sUtrANyanuvyAkhyAnAni vyAkhyAnAny niHshvasitam etad yad R^igvedas yajurvedas sAmavedas atharvA~Ngirasas itihAsas purANam vidyAs upaniShadas shlokAs sUtrANi anuvyAkhyAnAni vyAkhyAnani asyaivaitAni niHshvasitAni

हिन्दी अर्थ

वह्‌ गाग्यं बोला, जानेवालेके पीछे जो यह शब्द उत्पञ्च होता हे, इसीकी भैँ ब्रह्मरूपे उपासना करता हं" उस अजातशतरुने कहा, ही, ४१६ बृहद्‌ारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय र „ के पीछे जो यह शब्द उदित होता शब्दः पशात्रतोऽनूदेतय धातं है ओर जो अध्यात्मपक्षमे जीवन- च्‌ जीवनहेतुः प्राणः, तमेकी- का हेतुभरूत प्राणद, उनको यहाँ गाग्यंद्वारा दि््रह्मका प्रतिपादन श्रौर ग्रजातशात्रुद्रारा ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातराघ्र्‌ म मेतस्मिन्संवदिष्ठा नह गाग्यं बोला, यह जो दिशामे पुरुष है, इसीकी तै ्रह्यरूपसे

English

'As clouds of smoke proceed by themselves out of a lighted fire kindled with damp fuel, thus, verily, O Maitreyî, has been breathed forth from this great Being what we have as Rig-veda, Yagur-veda, Sama-veda, Atharvâṅgirasas, Itihâsa (legends), Purâna (cosmogonies), Vidyâ (knowledge), the Upanishads, Slokas (verses), Sûtras (prose rules), Anuvyâkhyânas (glosses), Vyâkhyânas (commentaries) . From him alone all these were breathed forth.

अध्याय १०

श्लोक 11

मन्त्र ११ [II.iv.11] स यथा सर्वासामपाँ समुद्र एकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषाँ शब्दानाँ श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ हृदयमेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषां वदानां वागेकायनम्

mantra 11 ##[II.iv.11]## sa yathA sarvAsAmapA{\m+} samudra ekAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} sparshAnAM tvagekAyanam eva{\m+} sarveShAM gandhAnAM nAsikaikAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} rasAnAM jihvaikAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} rUpANAM chakShurekAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} shabdAnA{\m+} shrotramekAyanam eva{\m+} sarveShA{\m+} sa~NkalpAnAM mana ekAyanam eva{\m+} sarvAsAM vidyAnA{\m+} hR^idayamekAyanam eva{\m+} sarveShAM karmaNA{\m+} hastAvekAyanam eva{\m+} sarveShAmAnandAnAmupastha ekAyanam eva{\m+} sarveShAM visargANAM pAyurekAyanam eva{\m+} sarveShAmadhvanAM pAdAvekAyanam eva{\m+} sarveShAM vadAnAM vAgekAyanam

हिन्दी अर्थ

दक्ष कणयोहृदि चेका देवता दिगा, कणं ओर हदे एक ही उस देवताका गुण द्वितीयवत्त्वं ओर अनपगत्व--अवियुक्तता है; क्योंकि गाग्यंदारा छायाब्रह्मका प्रतिपादन श्रौर श्रजातसान्रुदरारा पुरा कारा्प्रुत्य॒रागच्छति वह गाग्य बाला, यह जो छायामय पुरुष है, इसीकी मेँ ब्रह्मरूपसे उपासना करता ह ।' उस अजातशतरुने कहा, (नही, नही, इसके विषयमे वात मत करो। इका तो मं मृत्युरूपसे उपासना करता हं ॥ जो कोई

English

'As all waters find their centre in the sea, all touches in the skin, all tastes in the tongue, all smells in the nose, all colours in the eye, all sounds in the ear, all percepts in the mind, all knowledge in the heart, all actions in the hands, all movements in the feet, and all the Vedas in speech,--

अध्याय १०

श्लोक 12

मन्त्र १२ [II.iv.12] स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत अनुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायेव न हास्योद्ग्रहणायैव स्याद् यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा अर इदं महद् भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय महत् भूतम् अनन्तम् अपारम् विज्ञानघनस् एव एतेभ्यस् भूतेभ्यस् समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः

mantra 12 ##[II.iv.12]## sa yathA saindhavakhilya udake prAsta udakamevAnuvilIyeta anuvilIyeta na hAsyodgrahaNAyeva na hAsyodgrahaNAyaiva syAd yato yatastvAdadIta lavaNamevaivaM vA ara idaM mahad bhUtamanantamapAraM vij~nAnaghana evaitebhyo bhUtebhyaH samutthAya mahat bhUtam anantam apAram vij~nAnaghanas eva etebhyas bhUtebhyas samutthAya tAnyevAnuvinashyati na pretya sa~nj~nA.astItyare bravImIti hovAcha yAj~navalkyaH

हिन्दी अर्थ

वायायां बाह्ये तमस्यध्यास्मं चायाम बाह्य अन्धकार ५९ शरी रान्तगंत आवरणरूप अज्ञानमें च आवरणात्मक्रेऽज्ञमे हदि चेका तथा हृदथमे भी एक ही देवता है। वहु गाग्यं बोला "यह्‌ जो आत्मामे पुरुष है, इसीकी मेँ ब्रह्मरूपसे उपासना करता हूं ।' उस्र अजातशतरुने कहा, नहीं, नहीं, इसके विषयसें बात मत करो; इसकी तो मेँ आत्मन्वीरूपसे उपासना करता हँ । जो कोई ४ आत्मनि प्रजापतो बुद्धौ च आत्मामे अर्थात्‌ प्रजापति; 4 ० हृदि चैका देवता । तस्या ्रात्म- बुद्धि ओर हृदयमे भी एक ही देवता है । उसका “आत्मन्वी' अर्थात्‌

English

'As a lump of salt , when thrown into water, becomes dissolved into water, and could not be taken out again, but wherever we taste (the water) it is salt,--thus verily, O Maitreyî, does this great Being, endless, unlimited, consisting of nothing but knowledge , rise from out these elements, and vanish again in them. When he has departed, there is no more knowledge (name), I say, O Maitreyî.' Thus spoke Yâgñavalkya.

अध्याय १०

श्लोक 13

याज्ञवल्क्यस् मन्त्र १३ [II.iv.13] सा होवाच मैत्रेय्य् अत्रैव मा भगवानमूमुहद् न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्तीति ।स होवाच न वा अरेऽहं मोहं ब्रवीम्य् अलं वा अर इदं विज्ञानाय

yAj~navalkyas mantra 13 ##[II.iv.13]## sA hovAcha maitreyy atraiva mA bhagavAnamUmuhad na pretya sa~nj~nA.astIti | sa hovAcha na vA are.ahaM mohaM bravImy alaM vA ara idaM vij~nAnAya

हिन्दी अर्थ

गाग्यंका पराभव ग्रौर॒ग्रजातशत्रुके प्रति उसकी उपस्ति तं तथाभूतमालक्ष्य गाज्य॑मू-- . उस गा्ग्यको एसी स्थिति वह्‌ अजातात्र॒ बोला, बस, क्या इतना ही है ?' गाग्यं- षहा, इतना ही है ।' अजातशत्रु- “इतनेसे तो ब्रह्म विदित नहीं होता ।' वह गाग्यं बोला, भं तुम्हारे प्रति उपसच्च होॐ' स होवाचाजातशब्रुः--एता- वह अजातशतु बोला, कया इतना नैतावता विदितेन ब्रह्म विदितं कहा, "बस इतना ही जानता हूं ।'

English

Then Maitreyî said: 'Here thou hast bewildered me, Sir, when thou sayest that having departed, there is no more knowledge .' But Yâgñavalkya replied: 'O Maitreyî, I say nothing that is bewildering. This is enough, O beloved, for wisdom .

अध्याय १०

श्लोक 14

मन्त्र १४ [II.iv.14] यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरँ शृणोति तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं विजानाति ।यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कं मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।येनेदँ सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति

mantra 14 ##[II.iv.14]## yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraM jighrati taditara itaraM pashyati taditara itara{\m+} shR^iNoti taditara itaramabhivadati taditara itaraM manute taditara itaraM vijAnAti | yatra vA asya sarvamAtmaivAbhUt tatkena kaM jighret tatkena kaM pashyet tatkena ka{\m+} shR^iNuyAt tatkena kamabhivadet tatkena kaM manvIta tatkena kaM vijAnIyAt | yeneda{\m+} sarvaM vijAnAti taM kena vijAnIyAd vij~nAtAramare kena vijAnIyAditi

हिन्दी अर्थ

से ब्रह्मका ज्ञान नहीं होता एसा नहीं कठा जाता, अपितु यही कहा जाताकि तुम कुं भी नहीं गाग्यंका हाथ पकडकर ्रजातशत्रुका एकं सोये हुए पुरुषके पासं जाना श्रौर प्राणोके नामसे न उठनेपर उसे हाथ दबाकर जगाना १. उपनिषद्के प्रथम अध्यायमें । ७२२ बहदारण्यको पनिषद्‌ अध्याय २ स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं = उस अजातशतूने कहा-- ह ं नतं वैतत तो प्रतिलोम--विपरीतहै। क्या?

English

'For when there is as it were duality, then one sees the other, one smells the other, one hears the other , one salutes the other , one perceives the other , one knows the other; but when the Self only is all this, how should he smell another , how should he see another , how should he hear another, how should he salute another, how should he perceive another , how should he know another? How should he know Him by whom he knows all this? How, O beloved, should he know (himself), the Knower 1 ?'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.