Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
मन्त्र २ [VI.I.2] वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।नेति होवाच ।वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।नेति हैवोवाच ।वेत्थो यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनःपुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति पुनर् प्रयद्भिस् न सम्पूर्यते इति नेति हैवोवाच ।वेत्थो यतिथ्यामाहुत्याँ हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।पुरुषवाचस् भूत्वा समुत्थाय वदन्ति इति नेति हैवोवाच ।वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा पितृयाणम् वा ऽपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतम् द्वे सृती अशृणवं पितृणाम् अहं देवानामुत मर्त्यानाम् ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।नाहमत एकं चन वेदेति होवाच
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
mantra 2 ##[VI.I.2]## vettha yathemAH prajAH prayatyo vipratipadyantA3 iti | neti hovAcha | vettho yathemaM lokaM punarApadyantA3 iti | neti haivovAcha | vettho yathA.asau loka evaM bahubhiH punaHpunaH prayadbhirna sampUryatA3 iti punar prayadbhis na sampUryate iti neti haivovAcha | vettho yatithyAmAhutyA{\m+} hutAyAmApaH puruShavAcho bhUtvA samutthAya vadantI3 iti | puruShavAchas bhUtvA samutthAya vadanti iti neti haivovAcha | vettho devayAnasya vA pathaH pratipadaM pitR^iyANasya vA yatkR^itvA devayAnaM vA panthAnaM pratipadyante pitR^iyANaM vA pitR^iyANam vA .api hi na R^iShervachaH shrutam dve sR^itI ashR^iNavaM pitR^iNAm ahaM devAnAmuta martyAnAm tAbhyAmidaM vishvamejatsameti yadantarA pitaraM mAtaraM cheti | nAhamata ekaM chana vedeti hovAcha
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
Sense: The king said: 'Do you know how men, when they depart from here, separate from each other?' 'No,' he replied.
ही क्रिया हे। अतः भोजन करने- वाले ओर मोजन कर चुकनेवाले- काजी आचमन दहे, उसर्मे (जल इवेतकेतुह वा आ्णेष इत्यस्य पकरण- सुभ्वन्धः-िलाधिका- कमेसगुच्चयकारिणागनेर्मागंवाचनं प्रसिद्ध है कि आरुणिका पुत्र खेतकेतु पाञ्बालोकी सभामे आया । वह जीवलके पुत्र प्रवाहणके पास पहुंवा, जो सेवकोसे परिचर्या करा रहा था! उसे देखकर प्रवाहुणने कहा, ओ कुमार ! वह् बोला भो ।'
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
The king said: 'Do you know how men, when they depart from here, separate from each other?' 'No,' he replied.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
मन्त्र २ [VI.I.2] वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति । नेति होवाच । वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति । नेति हैवोवाच । वेत्थो यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनःपुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति पुनर् प्रयद्भिस् न सम्पूर्यते इति नेति हैवोवाच । वेत्थो यतिथ्यामाहुत्याँ हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति । पुरुषवाचस् भूत्वा समुत्थाय वदन्ति इति नेति हैवोवाच । वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा पितृयाणम् वा ऽपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतम् द्वे सृती अशृणवं पितृणाम् अहं देवानामुत मर्त्यानाम् ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति । नाहमत एकं चन वेदेति होवाच
Literal translation
Translation of the source text
The king said: 'Do you know how men, when they depart from here, separate from each other?' 'No,' he replied.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: The king said: 'Do you know how men, when they depart from here, separate from each other?' 'No,' he replied.
Modern reflection
Editorial reflection, not scripture
Notice that the awareness hearing these words is independent of passing emotions and thoughts. Rest as that aware space.
Sense: The king said: 'Do you know how men, when they depart from here, separate from each other?' 'No,' he replied.
Notice that the awareness hearing these words is independent of passing emotions and thoughts. Rest as that aware space.
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
ही क्रिया हे। जो विषय बार-बार मन में आता है, वही अगली क्रिया की दिशा बनता है। यह पंक्ति उसी मानसिक चयन को अपना विषय बनाती है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-19
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण