Adhyāya 42

॥ द्वितीयं ब्राह्मण् मन्त्र १ [VI.I.1] श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिषदमाजगाम ।परिषदम् आजगाम स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् ।तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ इति ।स भोः ३ इति प्रतिशुश्राव अनुशिष्टोऽन्वसि पित्रेत्य् ओमिति होवाच॥ १ ॥

|| dvitIyaM brAhmaN mantra 1 ##[VI.I.1]## shvetaketurha vA AruNeyaH pa~nchAlAnAM pariShadamAjagAma | pariShadam AjagAma sa AjagAma jaivaliM pravAhaNaM parichArayamANam | tamudIkShyAbhyuvAda kumArA3 iti | sa bhoH 3 iti pratishushrAva anushiShTo.anvasi pitrety omiti hovAcha

मन्त्र २ [VI.I.2] वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ता३ इति ।नेति होवाच ।वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता३ इति ।नेति हैवोवाच ।वेत्थो यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनःपुनः प्रयद्भिर्न सम्पूर्यता३ इति पुनर् प्रयद्भिस् न सम्पूर्यते इति नेति हैवोवाच ।वेत्थो यतिथ्यामाहुत्याँ हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्थाय वदन्ती३ इति ।पुरुषवाचस् भूत्वा समुत्थाय वदन्ति इति नेति हैवोवाच ।वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पितृयाणं वा पितृयाणम् वा ऽपि हि न ऋषेर्वचः श्रुतम् द्वे सृती अशृणवं पितृणाम् अहं देवानामुत मर्त्यानाम् ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।नाहमत एकं चन वेदेति होवाच॥ २ ॥

mantra 2 ##[VI.I.2]## vettha yathemAH prajAH prayatyo vipratipadyantA3 iti | neti hovAcha | vettho yathemaM lokaM punarApadyantA3 iti | neti haivovAcha | vettho yathA.asau loka evaM bahubhiH punaHpunaH prayadbhirna sampUryatA3 iti punar prayadbhis na sampUryate iti neti haivovAcha | vettho yatithyAmAhutyA{\m+} hutAyAmApaH puruShavAcho bhUtvA samutthAya vadantI3 iti | puruShavAchas bhUtvA samutthAya vadanti iti neti haivovAcha | vettho devayAnasya vA pathaH pratipadaM pitR^iyANasya vA yatkR^itvA devayAnaM vA panthAnaM pratipadyante pitR^iyANaM vA pitR^iyANam vA .api hi na R^iShervachaH shrutam dve sR^itI ashR^iNavaM pitR^iNAm ahaM devAnAmuta martyAnAm tAbhyAmidaM vishvamejatsameti yadantarA pitaraM mAtaraM cheti | nAhamata ekaM chana vedeti hovAcha

मन्त्र ३ [VI.I.3] अथैनं वसत्योपमन्त्रयां चक्रे ऽनादृत्य वसतिं कुमारः प्रदुद्राव ।स आजगाम पितरम् तँ होवाचेति वाव किल नो भवान्पुराऽनुशिष्टानवोच इति ।अवोचस् इति कथँ, सुमेध इति ।पञ्च मा प्रश्नान्राजन्यबन्धुरप्राक्षीत् ततो नैकञ्चन वेदेति ।कतमे त इति इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार॥ ३ ॥

mantra 3 ##[VI.I.3]## athainaM vasatyopamantrayAM chakre .anAdR^itya vasatiM kumAraH pradudrAva | sa AjagAma pitaram ta{\m+} hovAcheti vAva kila no bhavAnpurA.anushiShTAnavocha iti | avochas iti katha{\m+}, sumedha iti | pa~ncha mA prashnAnrAjanyabandhuraprAkShIt tato naika~nchana vedeti | katame ta iti ima iti ha pratIkAnyudAjahAra

मन्त्र ४ [VI.I.4] स होवाच तथा नस्त्वम् तात जानीथा यथा यदहं किञ्च वेद सर्वमहं तत्तुभमवोचम् ।प्रेहि तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।भवानेव गच्छत्विति ।स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास ।तस्मा आसनमाहृत्योदकमहारयां चकाराथ हास्मा अर्घ्यं चकार ।चकार अथ ह अस्मै अर्घम् k अर्घ्यम् चकार तँ होवाच वरं भगवते गौतमाय दद्म इति॥ ४ ॥

mantra 4 ##[VI.I.4]## sa hovAcha tathA nastvam tAta jAnIthA yathA yadahaM ki~ncha veda sarvamahaM tattubhamavocham | prehi tu tatra pratItya brahmacharyaM vatsyAva iti | bhavAneva gachChatviti | sa AjagAma gautamo yatra pravAhaNasya jaivalerAsa | tasmA AsanamAhR^ityodakamahArayAM chakArAtha hAsmA arghyaM chakAra | chakAra atha ha asmai argham ##k ## arghyam chakAra ta{\m+} hovAcha varaM bhagavate gautamAya dadma iti

मन्त्र ५ [VI.I.5] स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरो यां तु कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास् तां मे ब्रूहीति॥ ५ ॥

mantra 5 ##[VI.I.5]## sa hovAcha pratij~nAto ma eSha varo yAM tu kumArasyAnte vAchamabhAShathAs tAM me brUhIti

मन्त्र ६ [VI.I.6] स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति॥ ६ ॥

mantra 6 ##[VI.I.6]## sa hovAcha daiveShu vai gautama tadvareShu mAnuShANAM brUhIti

मन्त्र ७ [VI.I.7] स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य दासीनाम् प्रवाराणाम् परिधानानाम् मा नो भवान्बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति ।अभ्यवदान्यस् भूत् इति स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्य् उपैम्यहं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ।स होपायनकीर्त्योवास॥ ७ ॥

mantra 7 ##[VI.I.7]## sa hovAcha vij~nAyate hAsti hiraNyasyApAttaM goashvAnAM dAsInAM pravArANAM paridhAnasya dAsInAm pravArANAm paridhAnAnAm mA no bhavAnbahoranantasyAparyantasyAbhyavadAnyo bhUditi | abhyavadAnyas bhUt iti sa vai gautama tIrthenechChAsA ity upaimyahaM bhavantamiti vAchA ha smaiva pUrva upayanti | sa hopAyanakIrtyovAsa

मन्त्र ८ [VI.I.8] स होवाच तथा नस्त्वम् गौतम माऽपराधास्तव च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्मिँश्चन ब्राह्मण उवास ब्राह्मनस् उवास तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि को हि त्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति॥ ८ ॥

mantra 8 ##[VI.I.8]## sa hovAcha tathA nastvam gautama mA.aparAdhAstava cha pitAmahA yatheyaM vidyetaH pUrvaM na kasmi{\m+}shchana brAhmaNa uvAsa brAhmanas uvAsa tAM tvahaM tubhyaM vakShyAmi ko hi tvaivaM bruvantamarhati pratyAkhyAtumiti

मन्त्र ९ [VI.I.9] असौ वै लोकोऽग्निर् गौतम ।तस्याऽऽदित्य एव समिद् रश्मयो धूमो ऽहरर्चिर् दिशोऽङ्गारा अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या आहुत्यै सोमो राजा सम्भवति॥ ९ ॥

mantra 9 ##[VI.I.9]## asau vai loko.agnir gautama | tasyA.a.aditya eva samid rashmayo dhUmo .ahararchir disho.a~NgArA avAntaradisho visphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devAH shraddhAM juhvati tasyA Ahutyai somo rAjA sambhavati

मन्त्र १० [VI.I.10] पर्जन्यो वा अग्निर् गौतम ।तस्य संवत्सर एव समिद् अभ्राणि धूमो विद्युदर्चिर् अशनिरङ्गारा ह्रादुनयो विस्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमँ राजानं जुह्वति राजानम् जुह्वति तस्या आहुत्यै वृष्टिः सम्भवति॥ १० ॥

mantra 10 ##[VI.I.10]## parjanyo vA agnir gautama | tasya saMvatsara eva samid abhrANi dhUmo vidyudarchir ashanira~NgArA hrAdunayo visphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devAH soma{\m+} rAjAnaM juhvati rAjAnam juhvati tasyA Ahutyai vR^iShTiH sambhavati

मन्त्र ११ [VI.I.11] अयं वै लोकोऽग्निर् गौतम ।तस्य पृथिव्येव समिद् अग्निर्धूमो रात्रिरर्चिश् चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुह्वति तस्या आहुत्या अन्नँ सम्भवति॥ ११ ॥

mantra 11 ##[VI.I.11]## ayaM vai loko.agnir gautama | tasya pR^ithivyeva samid agnirdhUmo rAtrirarchish chandramA a~NgArA nakShatrANi viShphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devA vR^iShTiM juhvati tasyA AhutyA anna{\m+} sambhavati

मन्त्र १२ [VI.I.12] पुरुषो वा अग्निर् गौतम ।तस्य व्यात्तमेव समित् प्राणो धूमो वागर्चिश् चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुत्यै रेतः सम्भवति॥ १२ ॥

mantra 12 ##[VI.I.12]## puruSho vA agnir gautama | tasya vyAttameva samit prANo dhUmo vAgarchish chakShura~NgArAH shrotraM visphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devA annaM juhvati tasyA Ahutyai retaH sambhavati

मन्त्र १३ [VI.I.13] योषा वा आग्निर् गौतम ।तस्या उपस्थ एव समिल् लोमानि धूमो योनिरर्चिर् यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषः सम्भवति ।स जीवति यावज्जीवत्य् अथ यदा म्रियते ।१३ ॥ मन्त्र १४ [VI.I.14] अथैनमग्नये हरन्ति ।तस्याग्निरेवाग्निर्भवति समित्समिद् धूमो धूमो ऽर्चिरर्चिर् अङ्गारा अङ्गारा विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गास् तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुषं जुह्वति तस्या आहुत्यै पुरुषो भास्वरवर्णः सम्भवति॥ १४ ॥

mantra 13 ##[VI.I.13]## yoShA vA Agnir gautama | tasyA upastha eva samil lomAni dhUmo yonirarchir yadantaH karoti te.a~NgArA abhinandA visphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devA reto juhvati tasyA Ahutyai puruShaH sambhavati | sa jIvati yAvajjIvaty atha yadA mriyate | 13 || mantra 14 ##[VI.I.14]## athainamagnaye haranti | tasyAgnirevAgnirbhavati samitsamid dhUmo dhUmo .archirarchir a~NgArA a~NgArA visphuli~NgA visphuli~NgAs tasminnetasminnagnau devAH puruShaM juhvati tasyA Ahutyai puruSho bhAsvaravarNaH sambhavati

मन्त्र १५ [VI.I.15] ते य एवमेतद्विदुर् ये चामी अरण्ये श्रद्धाँ सत्यमुपासते तेऽर्चिरभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहो ऽह्न आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङादित्य एति मासेभ्यो देवलोकम् देवलोकादादित्यम् आदित्याद्वैद्युतम् तान्वैद्युतान्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति ।तेषां न पुनरावृत्तिः ।मन्त्र १६ [VI.I.16] अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकाञ्जयन्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिँ, रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् अपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पितृलोकम् पितृलोकाच्चन्द्रम् ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ताँस्तत्र देवा यथा सोमँ राजानम् आप्यायस्व अपक्षीयस्वेत्य् एवमेनाँस्तत्र भक्षयन्ति ।तेषां यदा तत्पर्यवैत्य् अथेममेवाऽऽकाशमभिनिष्पद्यन्ते आकाशाद्वायुम् वायोर्वृष्टिम् वृष्टेः पृथिवीम् ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते ततो योषाग्नौ जायन्ते ते लोकान्प्रत्युथायिनस्त एवमेवानुपरिवर्तन्ते ऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस् ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम्॥ १६ ॥

mantra 15 ##[VI.I.15]## te ya evametadvidur ye chAmI araNye shraddhA{\m+} satyamupAsate te.archirabhisambhavanty archiSho.aho .ahna ApUryamANapakSham ApUryamANapakShAdyAnShaNmAsAnuda~N~NAditya eti mAsebhyo devalokam devalokAdAdityam AdityAdvaidyutam tAnvaidyutAnpuruSho mAnasa etya brahmalokAn gamayati brahmalokAn gamayati te teShu brahmalokeShu parAH parAvato vasanti | teShAM na punarAvR^ittiH | mantra 16 ##[VI.I.16]## atha ye yaj~nena dAnena tapasA lokA~njayanti te dhUmamabhisambhavanti dhUmAdrAtri{\m+}, rAtrerapakShIyamANapakSham apakShIyamANapakShAdyAnShaNmAsAndakShiNAditya eti mAsebhyaH pitR^ilokam pitR^ilokAchchandram te chandraM prApyAnnaM bhavanti tA{\m+}statra devA yathA soma{\m+} rAjAnam ApyAyasva apakShIyasvety evamenA{\m+}statra bhakShayanti | teShAM yadA tatparyavaity athemamevA.a.akAshamabhiniShpadyante AkAshAdvAyum vAyorvR^iShTim vR^iShTeH pR^ithivIm te pR^ithivIM prApyAnnaM bhavanti te punaH puruShAgnau hUyante tato yoShAgnau jAyante te lokAnpratyuthAyinasta evamevAnuparivartante .atha ya etau panthAnau na vidus te kITAH pata~NgA yadidaM dandashUkam